II SA/Wr 1006/01

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA - Henryk Ożóg Sędziowie NSA - Jolanta Sikorska (spraw.) NSA - Bogumiła Skrzypczak Protokolant Anna Onyśków po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 maja 2004 r. przy udziale --- sprawy ze skargi L. D. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] r. Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję ją poprzedzającą; II. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz L. D. kwotę 10 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym; III. nie orzeka w przedmiocie wykonania zaskarżonej decyzji. L. D. ur. [...]r. wystąpił do Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z wnioskiem o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego za pracę przymusową w miejscowości K. K. koło G. (obecnie S.) na terenie III Rzeszy w okresie od [...]r. do [...]r. Decyzją z dnia [...]r. Nr [...] wydaną na podstawie art. 1 ust. 1 i art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. odmówił przyznania wnioskodawcy uprawienia do świadczenia pieniężnego przewidzianego w ustawie. W uzasadnieniu podał, że L. D. złożył wniosek o przyznanie świadczenia pieniężnego określonego w przepisach powołanej wyżej ustawy. Wskazał, że w niniejszej sprawie ma zastosowanie art. 4 ust. 1 w/w ustawy z dnia 31 maja 1996r., który stanowi, że: "uprawnienie do świadczenia jest przyznawane na podstawie wniosku zainteresowanej osoby zaopiniowanego przez właściwe stowarzyszenie osób poszkodowanych i dokumentów oraz dowodów potwierdzających rodzaj i okres represji." Zebrany w sprawie materiał dowodowy nie jest zdaniem organu wystarczający do wydania decyzji pozytywnej w sprawie. Strona nie przedstawiła w określonym terminie wymaganych przez Urząd dokumentów potwierdzających wnioskowany rodzaj i okres represji. Nie został zatem spełniony warunek określony w cytowanym wyżej przepisie ustawy. Mając powyższe na uwadze organ orzekł jak w wydanej decyzji. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy L. D. podał, że decyzja jest dla niego krzywdząca. Wyjaśnił, że [...]r. wywieziono o z miejscowości T. pow. W. do miejscowości G. (obecnie S.) na teren III Rzeszy, gdzie pracował w miejscowości K. K. od [...]r. do [...]r. jako robotnik rolny i transportowy. Po wyzwoleniu przez wojska radzieckie został powołany przez WKR W. do Wojska Polskiego i wcielony do [...] Dywizji P. [...] Pułku Piechoty. Przemundurowano go i odebrano mu ubrania oraz wszelkie dokumenty, w tym Arbeitsbuch, którego już mu nie oddano. Dla udowodnienia swoich twierdzeń odnośnie pracy przymusowej w okresie i miejscu podanym we wniosku zgłoszonym w sprawie przedstawił zatem dowody, którymi dysponował. Podał, że zwracał się także o potwierdzenie doznanych represji do Międzynarodowego Biura Poszukiwań w A., które pismem z dnia [...]r. potwierdziło przyjęcie w dniu [...]r. zgłoszonego wniosku skarżącego z dnia [...]r. lecz wyjaśniło, że do tamt. Biura nadchodzi w ostatnim czasie bardzo dużo zapytań w związku z czym prosiło o cierpliwość. Do chwili obecnej nie otrzymał odpowiedzi. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...]r. nr [...] wydaną na podstawie art. 127 § 3 i art. 138 § 1 pkt 1 kpa oraz art. 2 pkt 2 lit. a i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...]r. W uzasadnieniu podał, że wniosek strony o ponowne rozpatrzenie sprawy nie zasługuje na uwzględnienie. Ustalił, że odwołujący się wystąpił z wnioskiem z dnia [...]r. o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej na rzecz III Rzeszy w okresie [...]r. do [...]r. Jako dowody w sprawie przedstawił: 1. zeznanie świadka F. K., które z uwagi na brak jakichkolwiek dokumentów potwierdzających udział w opisywanych wydarzeniach należało odrzucić, 2. zeznanie świadka W. Z., które z uwagi na brak jakichkolwiek dokumentów potwierdzających udział w opisywanych wydarzeniach należało odrzucić, 3. relację własną, która nie poparta żadnymi dowodami nie może stanowić wystarczającego dowodu w sprawie, 4. ankietę z dnia [...]r. bez informacji o pobycie i pracy strony podczas II wojny światowej w Niemczech, 5. zaświadczenie z Archiwum Państwowego we W. z dnia [...]r., które nie potwierdza pracy strony w K. M. podczas II wojny światowej, 6. zaświadczenie Wojskowego Biura Emerytalnego, które zgodnie z rozporządzeniem Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 29 grudnia 1999r. nie jest wystarczającą podstawą pozwalającą przyznać świadczenie pieniężne za pracę przymusową. W dniu [...]r. odwołujący się złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. We wniosku nie przedstawił żadnych nowych dokumentów pozwalających na uwzględnienie roszczeń. Mając powyższe na uwadze organ ten orzekł jak w zaskarżonej decyzji. W skardze na powyższą decyzję L. D. podtrzymał twierdzenia zawarte we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Organ wniósł o oddalenie skargi, powołując się na argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Administracyjny zważył, co następuje. Rozpatrując stan faktyczny i prawny niniejszej sprawy Sąd uznał, że wydane decyzje naruszają prawo w stopniu skutkującym konieczność ich uchylenia. Materialno-prawną podstawę rozstrzygnięcia niniejszej sprawy stanowią przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395). Z przepisu art. 1 ust. 1 powołanej ustawy wynika, że świadczenie pieniężne przysługuje z mocy tej ustawy osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie oraz posiadają stałe miejsce zamieszkania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Przepis ten zatem przewiduje prawo do świadczenia pieniężnego dla osób, które podlegały represjom określonym w ustawie. Ustawa nie przewiduje jednak objęcia świadczeniem wszystkich osób, które doznały represji okresu wojennego i powojennego. Nie dotyczy wszystkich rodzajów i form represji jakim w tym okresie poddani byli obywatele polscy. Rodzaje represji, których doznanie z zastrzeżeniem wymagań art. 1 ustawy uprawnia do ubiegania się o przyznanie świadczenia pieniężnego wymienione zostały w sposób enumeratywny w art. 2 ustawy. Obejmują one: 1. osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych oraz 2. deportację do przymusowej pracy na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939r. na terytorium: a) III Rzeszy i terytoriów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, b) Związku Radzieckiego i terenów przez niego okupowanych w okresie od 17 września 1939r. do dnia 5 lutego 1946r. oraz po tym okresie do końca 1948r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjęte bowiem zostało stanowisko, w myśl którego omawiana ustawa z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym określa, stosownie do jej tytułu, warunki przyznawania świadczenia pieniężnego dla dwóch kategorii osób, a mianowicie dla osób "deportowanych do pracy przymusowej" oraz dla osób "osadzonych w obozach pracy" przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Potwierdza to również dyspozycja art. 2 tej ustawy, wedle którego represją w rozumieniu ustawy jest zarówno "osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych" (art. 2 pkt l ustawy o świadczeniu pieniężnym), jak i "deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia l września 1939 r. (...)" (art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym). Oznacza to, że osoba ubiegająca się o przyznanie świadczenia pieniężnego na podstawie przepisów powyższej ustawy powinna wykazać, iż spełnia tak określone przesłanki prawne uzasadniające zaliczenie jej do jednej z dwóch wymienionych w art. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym kategorii osób represjonowanych. Stosownie do art. 4 ust. 1 omawianej ustawy, uprawnienie do przewidzianego nią świadczenia pieniężnego przyznawane jest na podstawie wniosku zainteresowanej osoby, zaopiniowanego przez właściwe stowarzyszenie osób poszkodowanych oraz dokumentów i dowodów potwierdzających rodzaj i okres represji. Skarżący we wniosku (kwestionariuszu) o przyznanie świadczenia wskazał, że w okresie od [...]r. do [...]r. przebywał na robotach przymusowych w miejscowości K. K. koło G. Do wniosku dołączył opinię Stowarzyszenia Polaków Poszkodowanych przez III Rzeszę z dnia [...]r., z której wynika, że Zarząd Wojewódzki SPP we W. stwierdził, że wnioskodawca udowodnił doznanie represji w formie wykonywania pracy przymusowej na deportacji w okresie od [...]r. do [...]r. w miejscowości Kl, łącznie 60 miesięcy. Daty początku i końca represji stwierdzono na postawie zaświadczenia z Wojskowego Biura Emerytalnego we W. Zaświadczenie to także zostało dołączone do akt sprawy. Do wniosku dołączył też oświadczenia dwóch świadków: W. Z. i F. K. Świadkowie ci, według złożonych przez nich zeznań, przebywali wraz ze skarżącym w tej samej miejscowości i czasie na robotach przymusowych. Do kwestionariusza skarżący dołączył także pismo jakie otrzymał z Międzynarodowego Biura Poszukiwań w A. w odpowiedzi na swój wniosek z dnia [...]r. Odmawiając wnioskodawcy decyzją z dnia [...]r. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego przewidzianego omawianą ustawą, Kierownik Urzędu w uzasadnieniu owej decyzji podał jedynie, że zebrany w sprawie materiał dowodowy nie jest wystarczający do wydania decyzji pozytywnej w sprawie oraz, że strona nie przedstawiła w określonym terminie wymaganych przez Urząd dokumentów potwierdzających wnioskowany rodzaj i okres represji. Uzasadnienie to nie odpowiada wymogom art. 107 § 3 kpa. Rozpoznając ponownie niniejszą sprawę, organ zaskarżoną decyzją utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...]r. o odmowie przyznania przewidzianego omawianą ustawą świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej. Organ odrzucił zeznania świadków W. Z. oraz F. K. z uwagi na brak jakichkolwiek dokumentów potwierdzających udział tychże osób w opisywanych wydarzeniach. Organ odrzucił także jako dowód w sprawie relację własną wnioskodawcy z uwagi na brak jej poparcia jakimikolwiek dowodami. Tego rodzaju ocena dowodów w świetle treści art. 4 ust. 1 omawianej ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz wydanego w oparciu o delegację ustawową zawartą w art. 4 ust. 3 owej ustawy rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 29.12.1999r. w sprawie wymaganych dokumentów i dowodów potwierdzających rodzaj represji i okres jej trwania oraz szczegółowego trybu postępowania przy składaniu i rozpatrywaniu wniosków o przyznanie świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 111, poz. 1300) może budzić zastrzeżenia. Omawiana ustawa w art. 4 ust. 1 stanowi, że uprawnienie to jest przyznawane (...) na podstawie wniosku zainteresowanej osoby, zaopiniowanego przez właściwe stowarzyszenie osób poszkodowanych i dokumentów oraz dowodów potwierdzających rodzaj i okres represji. Powołane zaś rozporządzenie wskazuje dokumenty i inne dowody służące wyjaśnieniu wszystkich okoliczności sprawy, potwierdzające fakty podlegania represjom (rodzaj, okres i miejsce). W § 2 wskazuje instytucje uprawnione do wystawiania dokumentów, o których wyżej mowa, a także rodzaje dowodów potwierdzających fakty podlegania represjom. W § 3 stanowi, że dowodami w sprawie mogą być również oświadczenia co najmniej dwóch świadków. Oświadczenia te powinny być złożone na piśmie, a podpisy świadków uwierzytelnione przez organ administracji rządowej lub samorządowej, notariusza lub upoważnionego przedstawiciela stowarzyszenia osób poszkodowanych, o którym mowa w § 1 ust. 1. Przepis ten nakłada powinność przedstawienia przez świadków dowodów wymienionych w § 2, potwierdzających ich osobisty udział w zdarzeniach będących przedmiotem oświadczenia. Przepis ten jednak nie daje podstaw do odrzucenia a limine zeznań świadków nie potwierdzonych w sposób, o jakim mowa w § 2. Zeznania te winny być zatem przez organ ocenione na tle całokształtu zebranego w sprawie - zgodnie z wymogami art. 7, art. 77 i art. 80 kpa - materiału dowodowego. Powyższe rozporządzenie w § 4 stanowi, że: "W uzasadnionych przypadkach, gdy brak jest możliwości udokumentowania doznanej represji dowodami wymienionymi w § 2 lub 3, dowodem może być również oświadczenie wnioskodawcy lub protokół z jego przesłuchania." Z powyższego wynika, że w uzasadnionych przypadkach ustawodawca dopuszcza oparcie decyzji o przyznaniu przewidzianego w omawianej ustawie uprawnienia do świadczenia pieniężnego jedynie w oparciu o oświadczenie wnioskodawcy lub protokół z jego przesłuchania na okoliczność doznanych represji, o jakich mowa w ustawie w sytuacji, gdy brak jest możliwości udokumentowania doznanej represji dowodami wymienionymi w § 2 lub 3. Odmienne stanowisko organu w tej mierze nie znajduje oparcia w powołanych wyżej przepisach prawa. Ponadto w ocenie Sądu decyzje zaskarżonej treści uznać należy za przedwczesne. Z akt sprawy wynika, że skarżący zwrócił się do Międzynarodowego Biura Poszukiwań w B. A. z wnioskiem o potwierdzenie rodzaju, miejsca i czasu trwania represji. Organ tymczasem, nie czekając na odpowiedź tego Biura na zgłoszony przez skarżącego wniosek, podjął decyzję o odmowie przyznania uprawnienia przewidzianego omawianą ustawą. Tego rodzaju stanowisko organu narusza przepis art. 7 i art. 77 kpa albowiem w konsekwencji prowadzi do wydania decyzji w sytuacji, gdy nie zostały wyjaśnione wszystkie istotne okoliczności sprawy. W wyroku z dnia 2.03.2001r., sygn. V SA 1430/00 (LEX nr 50029) Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że: "Wprawdzie przepis art. 4 ust. 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym (...) wymaga, aby strona składająca wniosek złożyła wraz z nim dokumenty i dowody potwierdzające rodzaj i okres represji, to jednak przepis ten nie wyłącza stosowania procedury przewidzianej w kpa, a wręcz przeciwnie ustęp 4 art. 4 nakazuje, by w zakresie postępowania dotyczącego ustalenia lub odmowy przyznania świadczenia stosowane były przepisy kpa." W wyroku tym podkreślono, że: "W myśl art. 7, 75, 77 i 80 kpa organ administracji publicznej obowiązany jest dopuścić jako dowód wszystko, co mogłoby przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć materiał dowodowy i dopiero na podstawie całokształtu tego materiału oceniać, czy dana okoliczność została udowodniona." W wydanych w sprawie decyzjach z naruszeniem powołanych wyżej przepisów prawa nie wyjaśniono okoliczności objętych wnioskiem w zakresie pobytu skarżącego na deportacji w okresie II wojny światowej. W tej sytuacji podjęte w sprawie decyzje jako naruszające wskazane przepisy prawa podlegały uchyleniu, co orzeczono na podstawie art. 145 § 1 pkt 1) lit. c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270), mającej zastosowanie do rozpoznania niniejszej sprawy w związku z art. 97 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1271). O kosztach postępowania przed Sądem orzeczono na podstawie art. 200 powołanej ustawy z dnia 30.08.2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zaś orzeczenie zawarte w pkt III wyroku oparto na przepisie art. 152 owej ustawy, a to w związku z treścią wydanych w sprawie decyzji.