II SA/Wr 116/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Mieczysław Górkiewicz po rozpoznaniu w dniu 23 listopada 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu M.S. od postanowienia referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu z dnia 19 października 2016 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi M.S. na decyzję Wojewody D. z dnia [...] r. Nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania organu pierwszej instancji o wznowienie postępowania zakończonego ostateczną decyzją zatwierdzającą projekt budowalny i udzielającą pozwolenia na budowę budynku szpitala uzdrowiskowego postanawia utrzymać w mocy postanowienie referendarza sądowego z dnia 19 października 2016 r. W dniu 31 sierpnia 2016 r. wpłynął do Sądu formularz skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata, w którym podniósł, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, jest współwłaścicielem w ¼ udziału domu o powierzchni 213 m² i wartości 630.000 zł, trzech działek o powierzchni odpowiednio 1.519 m², 1.078 m², 6.683 m², z których jedna jest obciążona hipoteką przymusową na kwotę 15.950,77 zł, oraz 50 akcji D. SA o nominalnej wartości 5.000 zł. Nadto skarżący oświadczył, że opłacenie kosztów sądowych pozbawia go możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, gdyż na skutek długotrwałego braku pracy i dochodów jest w trudnej sytuacji materialnej. Wskazał na ciągły i powszechny charakter usług odprowadzania i oczyszczania ścieków, które świadczył mimo narastających zaległości płatniczych jego kontrahentów. Podał skarżący również, że posiada zaległości w zapłacie podatków, składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i FPiFGŚP oraz zadłużenie względem rodziny. W treści wniosku skarżący zawarł oświadczenie, że ma umowę z adwokatem do innej sprawy w innym sądzie – nie w sądzie administracyjnym. Pismem z dnia 8 września 2016 r. referendarz sądowy wezwał skarżącego do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez przedłożenie dodatkowych informacji i dokumentów źródłowych dotyczących sytuacji materialnej i rodzinnej, tj. kserokopii zeznania podatkowego dot. podatku dochodowego od osób fizycznych za rok 2014 i 2015 wraz z załącznikami ewentualnie rocznego obliczenia podatku albo informacji o dochodach uzyskanych w roku 2014 i 2015; kserokopii deklaracji VAT dotyczącej prowadzonej działalności za ostatnie trzy okresy rozliczeniowe, za które taka deklaracja została złożona; wyciągów z posiadanych rachunków bankowych za czerwiec, lipiec i sierpień 2016 r. oraz informacji o posiadanych lokatach oszczędnościowych i innych formach gromadzenia środków pieniężnych; szczegółowego - określonego kwotowo - zestawienia ponoszonych miesięcznie wydatków gospodarstwa domowego (opłaty: czynsz, media, żywność, środki higieny, ubrania, lekarstwa, spłata kredytów i pożyczek - bankowych i prywatnych, podatki, alimenty, zajęcia komornicze, inne), ze wskazaniem źródeł ich finansowania (załączyć dowody opłat); informacji o korzystaniu z Pomocy Społecznej lub innych form wsparcia ze strony państwa; innych dokumentów i informacji, z których treść może mieć znaczenie dla oceny wniosku. W odpowiedzi na powyższe wezwanie skarżący przesłał pismo procesowe z dnia 3 października 2016 r., w którym oświadczył, że w roku 2014 dochody wynosiły 5260,07 zł a strata 120 zł; w roku 2015 moje dochody wynosiły 60,00 a strata 304,56 zł; nie składał deklaracji VAT, bo to nie dotyczy skarżącego; nie korzysta z rachunków bankowych, lokat oszczędnościowych i innych form gromadzenia środków pieniężnych, bo nie ma co oszczędzać czy gromadzić na koncie; korzysta z pomocy mamy, więc to ona ponosi wydatki, pomagając mi w trudnej sytuacji materialnej regulując opłaty np. z własnego rachunku bankowego; nie ma nawet ubezpieczenia wymaganego, aby korzystać z służby zdrowia NFZ; w ciągu ostatnich 6 miesięcy nie korzystał z Pomocy Społecznej lub innych form wsparcia ze strony państwa. Odnośnie wymogu załączenia dowodów z opłat skarżący wskazał, że nie zna przepisu na podstawie, którego miałbym pozyskiwać dowody opłat, którymi są potwierdzenia przelewów za rachunki dokonywane z rachunku bankowego osoby mi najbliższej, która mi pomaga. Postanowieniem z dnia 19 października 2016 r. referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, wskazując m.in., że skarżący - jak wynika z jego oświadczenia zawartego na formularzu wniosku - pozostaje w stosunku prawnym z adwokatem reprezentującym go w postępowaniu przed sądem powszechnym oraz, że ten adwokat nie został wyznaczony dla skarżącego z urzędu w ramach przyznanego prawa pomocy. Na tej podstawie referendarz sądowy ustalił, że skarżący pozostaje w stosunku prawnym z profesjonalnym pełnomocnikiem procesowym pochodzącym z wyboru. Z tej przyczyny referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata z urzędu. W zakresie zaś przyznania stronie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, referendarz ocenił, że skarżący nie wykazał, iż w jego sytuacji materialnej i rodzinnej zaistniała przesłanka przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W ocenie referendarza istotna dla oceny argumentacji strony w zakresie uzasadnienia rozpoznawanego wniosku pozostaje wątpliwość wynikająca z oświadczenia skarżącego, wedle którego w latach 2014 i 2015 nie uzyskał dochodu, przeciwnie poniósł stratę, natomiast obecnie nadal nie osiąga żadnego dochodu. Jednocześnie nie korzysta on z pomocy społecznej ani innych form wsparcia państwowego w utrzymaniu swojego jednoosobowego gospodarstwa domowego. Oznacza to, że posiadał on i nadal posiada inne zasoby majątkowe lub źródła, z których czerpał i czerpie środki finansowe przeznaczane na ponoszenie kosztów utrzymania siebie. Z akt sprawy nie wynika, jakie to były lub są zasoby, ani jaka była lub jest ich aktualna wartość. Dlatego w sprawie nie sposób mówić o wykazaniu przez skarżącego utraty zdolności wygospodarowania, w drodze korzystania ze zgromadzonego majątku lub innych źródeł, środków na utrzymanie siebie oraz, jednoczesne, ponoszenie kosztów sądowych. Powyższe stwierdzenia doprowadziło do wniosku, że skarżący nie wykazał w sposób spójny i nie budzący wątpliwości, że takiej zdolności aktualnie nie posiada. Oceny tej nie zmienia stwierdzenie skarżącego, że korzysta z pomocy rodziny, w tym matki, w ponoszeniu swoich wydatków. Temu oświadczeniu wnioskodawcy nie towarzyszy wskazanie wysokości tego wsparcia oraz możliwości finansowych osób wspierających wnioskodawcę, które pozwoliłoby na ocenę, czy w ramach uzyskiwanych w ten sposób środków pieniężnych skarżący jest w stanie ponosić koszty sądowe w sprawie bez uszczerbku dla swojego koniecznego utrzymania. Pismem z dnia 14 listopada 2016 r. skarżący wniósł od powyższego postanowienia sprzeciw. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje: Na wstępie należy zauważyć, że zgodnie z art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2016 r. poz. 718 ze zm.), zwanej dalej "P.p.s.a.", rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (§ 2). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (§ 3). Podstawą podjęcia zakwestionowanego przez skarżącego postanowienia referendarza sądowego są przepisy art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 P.p.s.a.. Zgodnie z art. 245 § 1 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2 art. 245 P.p.s.a.). Przepisy art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. stanowią zaś, że przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z taką sytuacją mamy do czynienia w rozpoznawanej sprawie. Skarżący nie wykazał bowiem, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Przede wszystkim należy zauważyć, że nie wykonał w pełni wezwania referendarza sądowego z dnia 8 września 2016 r.. Przede wszystkim skarżący nie przedstawił przynajmniej kwotowo zestawienia ponoszonych miesięcznych wydatków, ograniczając się do stwierdzenia, że nie zna przepisu na podstawie, którego miałbym pozyskiwać dowody opłat, którymi są potwierdzenia przelewów za rachunki dokonywane z rachunku bankowego osoby mi najbliższej, która mi pomaga. W ocenie Sądu samo wskazanie, że skarżący jest utrzymywany przez mamę nie jest wystarczające do oceny jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. A ponadto nie można stwierdzić, że pomoc finansowa udzielana przez członka rodziny powoduje, że skarżący nie ponosi – jak to określił - wydatków. Należy tutaj podkreślić, że Sąd rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy zobowiązany jest zbadać nie tylko sytuację majątkową samego wnioskodawcy, ale również osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, bowiem całokształt uzyskiwanych przez wszystkich członków takiego gospodarstwa dochodów, jak również wielkość ponoszonych wydatków, pozwala dopiero ustalić czy wnioskodawca jest w stanie ponieść przynajmniej częściowo ciężar kosztów związanych z prowadzonym postępowaniem sądowym. Jak stwierdził Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 2 lutego 1996 r. (sygn. akt II URN 56/95, LEX 247754; również NSA w postanowieniu z dnia 10 listopada 2011 r., sygn. akt I OZ 840/11 i z dnia 17 marca 2011 r., sygn. akt I OZ 160/11) ocena, czy osoba "pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym", zależy od okoliczności konkretnego przypadku. Sam zaś fakt wspólnego zamieszkiwania nie odgrywa najistotniejszej roli. Za uznaniem, że określone osoby pozostają we wspólnym gospodarstwie domowym może chociażby przemawiać udział i wzajemna ścisła współpraca w załatwianiu codziennych spraw związanych z prowadzeniem domu. A tak sytuacja ma miejsce w niniejszej sprawie. Z oświadczeń skarżącego wynika, że w istocie we wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje wraz z nim jego matka, która może partycypować również w kosztach sądowych. Skarżący jednak - jak słusznie to zauważył referendarz - nie wskazał ani wysokości wsparcia ze strony matki ani możliwości finansowych osób wspierających wnioskodawcę, które pozwoliłoby na ocenę, czy w ramach uzyskiwanych w ten sposób środków pieniężnych skarżący jest w stanie ponosić koszty sądowe w sprawie bez uszczerbku dla swojego koniecznego utrzymania. Jak wskazano wyżej, wykazanie, że strona rzeczywiście znajduje się w trudnej sytuacji materialnej, spoczywa na niej samej. Zatem w jej interesie jest zarówno jak najobszerniejszy opis stanu majątkowego, finansowego i rodzinnego oraz realnych możliwości płatniczych, a także jak najściślejsza współpraca z sądem, który dąży do tego, aby sytuację strony w pełni wyjaśnić. Wszelkie wyjaśnienia powinny być przy tym logiczne i wiarygodne. Te obowiązki wnioskodawcy wynikają z brzmienia art. 252 § 1 i art. 255 P.p.s.a.. Wniosek o przyznanie prawa pomocy złożony przez osobę fizyczną rozpoznawany jest w trzech aspektach – nie tylko finansowym i majątkowym, ale i rodzinnym. Oceniając pod tym względem okoliczności wskazane we wniosku o przyznanie prawa pomocy, Sąd doszedł do przekonania, że nie stanowią one podstawy uzasadniającej przyznanie stronie prawa pomocy. Skarżący nie wykazał bowiem, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, zgodnie z przepisem art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a.. Powyższe uwagi należy również odnieść do możliwości oceny wniosku skarżącego pod kątem przyznania mu prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, co musi skutkować stwierdzeniem, że skarżący nie wykazał również, iż w jego sytuacji materialnej i rodzinnej zaistniała przesłanka przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Zgodnie z art. 245 § 3 P.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Częściowe zwolnienie z opłat lub wydatków może z kolei polegać - zgodnie z przepisem art. 245 § 4 P.p.s.a. - na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej. W przypadku osób fizycznych prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.). Powyższe unormowanie – jak słusznie wskazał referendarz w swoim rozstrzygnięciu - powinno być odczytywane w kontekście treści art. 199 P.p.s.a., zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Zwolnienie z obowiązku uiszczenia tych kosztów stanowi zatem wyjątek od reguły wykonania przez stronę tego obowiązku, który sprzyja rozwadze w wyborze sądowej drogi i sposobu dochodzenia swoich praw. W konsekwencji przepisy P.p.s.a. określające przesłanki przyznania prawa pomocy nie mogą być interpretowane według reguł wykładni rozszerzającej. Nadto zastosowanie przez ustawodawcę wskazanej wyżej formuły uregulowania instytucji prawa pomocy obliguje wnioskodawcę do zachowania szczególnej staranności przy wykazywaniu podstaw, które uzasadniają jego żądanie. Słuszna jest również uwaga, iż z regulacji prawnych dotyczących kosztów sądowych można wysnuć wniosek, że są one zasadą, natomiast zwolnienie z ich uiszczenia winno nastąpić w sytuacjach wyjątkowych. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych jest instytucją stosowaną w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem, tj. całkowicie pozbawionych środków do życia ze względu na okoliczności życiowe. W rozpoznawanej sprawie trudno mówić o konieczności zwolnienia skarżącego - w drodze wyjątku - z obowiązku ponoszenia kosztów postępowania sądowego. I to nie tylko z uwagi na brak możliwości dokonania weryfikacji rzeczywistej sytuacji materialnej skarżącego, wynikającej z niezachowania przez wnioskodawcę szczególnej staranności przy wykazywaniu podstaw, które uzasadniają przyznanie mu prawa pomocy, ale również z tego powodu, iż nie można odnieść do osoby skarżącego stwierdzenia, że znajduje się on w wyjątkowej sytuacji ze względu na okoliczności życiowe. Zwrócić tutaj należy bowiem uwagę – jak uczynił to referendarz - na art. 246 § 3 P.p.s.a., zgodnie z którym adwokata, radcę prawnego, doradcę podatkowego lub rzecznika patentowego można ustanowić dla strony, która nie zatrudnia lub nie pozostaje w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym. Nie dotyczy to adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego ustanowionego na podstawie przepisów o prawie pomocy. Z przywołanego wyżej unormowania – ja słusznie wskazał referendarz sądowy - wynika, że zatrudnianie lub pozostawanie przez stronę skarżącą, która wnioskuje o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika, w stosunku prawnym z takim pełnomocnikiem (pochodzącym z wyboru adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym) stanowi przesłankę negatywną, wyłączającą przyznanie jej prawa pomocy w tym zakresie. Wniosek ten pozostaje aktualny również w sytuacji, gdy profesjonalny pełnomocnik procesowy z wyboru występuje w imieniu wnioskodawcy w postępowaniu innym niż przedmiotowe, w tym w innym postępowaniu niż toczące się przed sądem administracyjnym. Fakt korzystania przez skarżącego z usług adwokata z wyboru w innej sprawie świadczy bowiem o tym, że posiada środki finansowe na opłacenie usług tego adwokata. Skoro tak, nie można stwierdzić, że znajduje się on trudnej sytuacji materialnej, uzasadniającej przyznanie skarżącemu prawa pomocy. Słusznym jest przy tym również stwierdzenie przez referendarza sądowego, że ponieważ skarżący pozostaje w stosunku prawnym z adwokatem reprezentującym go w postępowaniu przed sądem powszechnym oraz, że ten adwokat nie został wyznaczony dla skarżącego z urzędu, w ramach przyznanego prawa pomocy, to nie ma podstaw do przyznania wnioskodawcy prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata z urzędu. Uwzględniając powyższe należało uznać za prawidłowe postanowienie referendarza sądowego z dnia 19 października 2016 r. i na podstawie art. 260 § 1 P.p.s.a. utrzymać je w mocy. Stąd orzeczono jak w sentencji.