II SA/Wr 117/16

Ewa Orłowska starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu po rozpoznaniu w dniu 24 września 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy z wniosku M. S. o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego z urzędu w sprawie ze skargi M. S. na postanowienie Wojewody [...] z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy wstrzymania wykonania decyzji zatwierdzającej projekt budowlany i udzielającej pozwolenia na budowę budynku szpitala uzdrowiskowego postanawia: umorzyć postępowanie z wniosku z dnia 17 lipca 2018 r. o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego z urzędu. W rozpoznawanej sprawie skarżący w odpowiedzi na zarządzenie Sądu z dnia 22 czerwca 2018 r. wzywające do uiszczenia wpisu od zażalenia na postanowienie Sądu z dnia 30 sierpnia 2017 r. o sprostowaniu oczywistej omyłki pisarskiej w postanowieniu Sądu z dnia 5 czerwca 2017 r. odrzucającym skargę pismem z dna 17 lipca 2018 r. wniósł zażalenie na wezwanie do uiszczenia wpisu k-320. W piśmie tym poinformował, że składa także na urzędowym formularzu wniosek o przyznanie prawa pomocy, gdyby zażalenie okazało się nieskuteczne lub nie zostało rozpoznane. W kwestii tego wniosku w piśmie tym wskazał, że z uwagi na RODO i ujawnienie publicznych danych o jego osobie zaskarża zakres danych pozyskiwanych w formularzu, gdyż naruszają one prawa o których mowa w pismach Rzecznika Praw Obywatelskich kierowanych do Ministra Sprawiedliwości, który zajmował się kwestią niedostatecznej ochrony praw osób wnioskujących o prawo pomocy. Dodał, że podważa zasadność przepisów ustawowych przewidujących wymóg wskazania przez wnioskodawcę informacji dotyczących jego stanu finansowego i zdrowotnego i innych osób, które należy ujawnić w oświadczeniu zawartym we wniosku o prawo pomocy. Podkreślił, że Sąd nie może zmuszać go do ujawnienia informacji, które powinny być konstytucyjnie chronione. Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 5 września 2018 r. sygn. akt II OZ 849/18 oddalił powyższe zażalenie skarżącego na zarządzenie do uiszczenia wpisu od tego zażalenia. W postanowieniu tym NSA wskazał, że wpis został ustalony w prawidłowej wysokości w oparciu o obowiązujące przepisy prawa. Ponadto Sąd ten stwierdził, że strona inicjująca postępowanie sądowoadministracyjne ma obowiązek uiszczenia wpisu sądowego, chyba że z obowiązku tego została zwolniona na mocy przepisu prawa (zob. art. 239 § 1 pkt 1 - 3, art. 239 § 2 i art. 240 p.p.s.a., bądź postanowienia referendarza sądowego lub sądu, przyznającego jej prawo pomocy w tym zakresie (zob. art. 239 § 1 pkt 4 p.p.s.a.). W przedmiotowej sprawie skarżący wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, jednak postanowieniem z dnia 22 lutego 2018 r. referendarz sądowy umorzył postępowanie z wniosku o przyznanie prawa pomocy. Postanowienie to zostało utrzymane w mocy postanowieniem Sądu z dnia 23 kwietnia 2018 r. Wniosek o prawo pomocy złożony na urzędowym formularzu z dnia 17 lipca 2018 r., w którym skarżący wniósł o przyznanie tego prawa w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału z dnia 19 lipca 2018 r. został przekazany do rozpoznania referendarzowi sądowemu po zwrocie akt przez NSA. Rozpoznaniu w niniejszej sprawie podlega wniosek strony skarżącej o przyznanie prawa pomocy zawarty w opisanym wyżej formularzu z dnia 17 lipca 2018 r. Skarżący we wniosku tym podał, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, jest współwłaścicielem, w [..]udziału, domu o powierzchni [..] m² i wartości [...] zł, [...] działek o powierzchni odpowiednio [...] m², [...] m², [...] m², z których jedna jest obciążona hipoteką przymusową na łączną kwotę [..] zł, oraz [...] akcji [...] o nominalnej wartości [...] zł. Nadto skarżący oświadczył, że opłacenie kosztów sądowych pozbawia go możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, gdy na skutek długotrwałego braku pracy i dochodów jest w trudnej sytuacji materialnej. Wskazał, że zaprzestał prowadzenia działalności dotyczącej usług [...], które świadczył mimo narastających zaległości płatniczych jego kontrahentów. Podał skarżący również, iż posiada zaległości w zapłacie podatków, składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i FPiFGŚP oraz zadłużenie względem rodziny. Wnioskodawca oświadczył, że w postępowaniu toczącym się przed sądem powszechnym jest reprezentowany przez adwokata z wyboru, wskazując jednocześnie, że w 2016 r. nie przekazał adwokatowi żadnych środków z tytułu jego usług. Korzysta z pomocy matki, która ponosi wydatki związane z utrzymaniem, ale tylko te która matka uznaje za niezbędne. Matka reguluje opłaty z własnego rachunku bankowego. Odnośnie wymogu dołączenia dowodów opłat związanych z utrzymaniem poinformował, że nie ponosi tych wydatków i nie zna przepisu na podstawie którego mógłby pozyskiwać dowody opłat ponoszonych przez matkę. Przepis art. 249a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.; dalej p.p.s.a.) stanowi, że jeżeli strona cofnie wniosek lub rozpoznanie wniosku stało się zbędne, postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy umarza się. Zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata lub radcy prawnego z urzędu obejmuje z mocy art. 245 § 2 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie całkowitym, a przyznanie tego prawa następuje na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. w sytuacji, gdy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Ocena zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy na podstawie powyższego przepisu powinna ograniczać się jedynie do oceny czy wnioskodawca jest w stanie ponieść ciężar kosztów postępowania. Szeroki dostęp do prawa pomocy w procedurze sądowoadministracyjnej wymaga jednak szczególnie wnikliwej oceny sposobu realizacji tego prawa przez skarżących. Prawo dostępu do sądu jest jednym z podstawowych wolności określonych w Konstytucji RP. Formą realizacji prawa do sądu jest analizowana instytucja prawa pomocy. Przykładem ograniczenia prawa dostępu do sądu są zbyt wysokie koszty opłat sądowych, nadmierny formalizm procesowy, trudności w dostępie do pomocy prawnej i dostępie niezamożnych obywateli do usług prawniczych. Prawo dostępu do sądu nie jest prawem absolutnym, które musi zostać w każdym jednostkowym przypadku zrealizowane za każdą cenę. Europejski Trybunał Praw Człowieka w orzecznictwie podkreślał, że podlega ono uprawnionym ograniczeniom: terminom ustawowym, okresom przedawnienia, zabezpieczeniom kosztów, regulacjom dotyczącym nieletnich (sprawa Związek Nauczycielstwa Polskiego przeciwko Polsce, wyrok ETPC z dnia 21 września 2004 r., skarga nr 42049/98). Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 10 maja 2000 r. stwierdził również, iż nie istnieje bezwzględne i absolutne prawo do sądu, które nie podlegałoby jakimkolwiek ograniczeniom i które w konsekwencji stwarzałoby uprawnionemu nieograniczoną możliwość ochrony praw na drodze sądowej. Ograniczenie prawa do sądu może być konieczne ze względu na inne wartości powszechnie szanowane w państwie prawnym, w szczególności bezpieczeństwo prawne, zasadę legalizmu bądź zaufanie do prawa (wyroki TK z dnia 10 maja 2000 r., K 21/99, OTK ZU 2000/4/109). Zgodzić się należy z poglądem zaprezentowanym przez H. Doleckiego, że "przyznanie daleko idących uprawnień do korzystania z drogi sądowej stwarza możliwości zaistnienia sytuacji, w których prawo to może być wykorzystywane niezgodnie z jego celem, nie dla ochrony praw jednostki, lecz wyłącznie w celu szykanowania innej osoby, co stanowi nadużycie prawa" (zob. H. Dolecki, Sądownictwo administracyjne gwarantem wolności i praw obywatelskich 1980–2005. Nadużycie prawa do sądu, Warszawa 2005.). Prawo pomocy stanowiące formę realizacji prawa do sądu, nie może być przyznane podmiotowi, który ze swojego prawa czyni nienależyty użytek. Niedopuszczalne jest bowiem używanie uprawnień procesowych do celów innych od tych, które odpowiadają ich przeznaczeniu. W konsekwencji zachowanie, które jest formalnie zgodne z literą prawa lecz sprzeciwia się jej sensowi nie może zasługiwać na ochronę. Tak zaś należy oceniać np. działania podmiotu, który inicjuje szereg postępowań sądowych nie w celu ochrony swoich realnych praw, ale dla którego inicjowanie tychże postępowań jest celem samym w sobie. Rozpoznawany obecnie wniosek o przyznanie prawa pomocy jest szóstym takim wnioskiem złożonym w niniejszej sprawie, przy czym cztery z nich zostały prawomocnie oddalone postanowieniami Sądu z 1 sierpnia 2016 r., 23 listopada 2016 r., 26 kwietnia 2017 r. i 1 grudnia 2017 r. (utrzymującymi w mocy postanowienia odmawiające przyznania prawa pomocy wydane przez referendarza sądowego odpowiednio w dniach: 13 czerwca i 19 października 2016 r., 7 marca 2017 r. i 29 września 2017 r.), a postępowanie wszczęte piątym wnioskiem zakończyło się postanowieniem Sądu z dnia 23 kwietnia 2018 r. utrzymującym w mocy postanowienie referendarza sadowego z dnia 22 lutego 2018 r. umarzające postępowanie wszczęte tym piątym wnioskiem z uwagi na prawomocne zakończenie postępowania sądowego. Podkreślić należy, że instytucja prawa pomocy ma na celu zapewnienie realizacji prawa do sądu dla osób najuboższych. W niniejszej sprawie skarga została odrzucona, a postanowienie to stało się prawomocne z dniem 27 października 2017 r., czyli z chwilą wydania przez NSA postanowienia o sygn. II OZ 1281/17 oddalającego zażalenie skarżącego na to postanowienie. Z chwilą stwierdzenia prawomocności tego postanowienia postępowanie sądowe zostało zakończone. Kolejny wniosek skarżącego, dotyczący wyłącznie kwestii incydentalnych (przyznania prawa pomocy) jest w sposób oczywisty bezprzedmiotowy i stanowi nadużycie uprawnień procesowych. Kolejne wnioski i środki prawne składane przez skarżącego nie zmierzają do rozpoznania jego sprawy, która jest prawomocnie zakończona, lecz służą wyłącznie generowaniu kolejnych rozstrzygnięć w formie postanowienia albo zarządzenia, które następnie dalej są przez niego zaskarżane. Tego rodzaju zachowania nie stanowią realizacji prawa do sądu i nie zasługują na ochronę (por. post. WSA w Krakowie z dnia 22 czerwca 2018 r., sygn.. akt II SA/Kr 208/16). Ponadto w toku postępowania sądowego skarżący w niniejszej sprawie wnosił m. in. środek zaskarżenia od postanowień Sądu wydanych w przedmiocie prawa pomocy, które nie podlegają zaskarżeniu np. zażalenie na postanowienie Sądu z dnia 1 sierpnia 2016 r., które zostało odrzucone postanowieniem Sądu z dnia 5 września 2016 r. a NSA postanowieniem z dnia 14 grudnia 2016 r. oddalił zażalenie na to postanowienie. Istotne jest, że wraz z tym niedopuszczalnym zażaleniem skarżący składał kolejny wniosek o prawo pomocy, co oznacza, iż zmierzał do przedłużenia postępowania sądowego. Natomiast w postanowieniu Sądu z dnia 5 czerwca 2017 r. odrzucającym skargę stwierdzono, że pismem z dnia 26 maja 2017 r. skarżący złożył "wniosek odwoławczy" od postanowienia z dnia 26 kwietnia 2017 r., którym utrzymano w mocy postanowienie referendarza sądowego z dnia 7 marca 2017 r. o odmowie przyznania prawa pomocy, oraz zażalenie na zarządzenie wzywające do wykonania prawomocnego zarządzenia z dnia 24 lutego 2016 r. Pismo zostało pozostawione w aktach sprawy bez nadania mu dalszego biegu, bowiem oba zakwestionowane przez skarżącego rozstrzygnięcia są niezaskarżalne, o czym skarżący był już trzykrotnie pouczany, w toku postępowań w przedmiocie prawa pomocy. Podkreślenia wymaga, że w każdym postępowaniu dotyczącym prawa pomocy w niniejszej sprawie skarżący konsekwentnie nie ujawnił swojej rzeczywistej sytuacji dochodowej i majątkowej, jak i okoliczności dotyczących możliwości finansowych osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym, czyli matki (np. postanowienie Sądu z dnia 26 kwietnia 2017 r., str. 4, k-160), co stanowiło podstawę do odmowy przyznania prawa pomocy. Również w obecnym wniosku skarżący podał, że podważa zasadność przepisów przewidujących wymóg wykazania przez wnioskodawcę informacji dotyczących stanu finansowego i zdrowotnego wnioskodawcy i osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym i podkreślił, że Sąd nie może zmuszać go do ujawnienia tych informacji, co oznacza, że nadal nie zamierza ujawnić rzeczywistej sytuacji majątkowej. Okoliczności te świadczą o tym, że skarżący nadużywa prawa do przyznania mu prawa pomocy, skoro po złożeniu poprzednich wniosków o prawo pomocy skarżący był wielokrotnie wyzwany przez referendarza sądowego do przedłożenia dokumentów źródłowych i oświadczeń na podstawie art. 255 p.p.s.a, z którego wynika, że jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o prawa pomocy, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Konstrukcja przepisu art. 255 p.p.s.a. zakłada zatem obowiązek współpracy wnioskodawcy z sądem (post. z dnia 19 czerwca 2012 r. sygn. akt I OZ 38/12). Kolejne oświadczenie majątkowe skarżącego nie realizuje obowiązku nałożonego na wnioskodawcę wezwaniem skierowanym do niego w toku postępowania prowadzonego na postawie wcześniejszych wniosków o przyznanie prawa pomocy. Występowanie z kolejnym żądaniem przyznania prawa pomocy, które wspiera tożsama argumentacja, co żądanie już prawomocnie załatwione orzeczeniem o odmowie przyznania prawa pomocy, a przy tym składanie kolejnego żądania przyznania prawa pomocy w kontekście nadal niezrealizowanego wezwania do uzupełnienie oświadczenia majątkowego, nosi znamiona nadużycia prawa w postaci obejścia przepisów o obowiązku przedstawienia dokładnych danych o stanie majątkowym i rodzinnym (por. post. WSA w Poznaniu z dnia 7 sierpnia 2018 r., sygn. akt III SA/Po 160/18.) Liczba wniosków o prawo pomocy wniesionych w niniejszej sprawie i nieujawnienie rzeczywistej sytuacji dochodowej oraz charakter rozstrzygnięć poddanych kontroli sądowej w niniejszej sprawie (sprzeciwy w sprawie prawa pomocy, zażalenia na orzeczenia niepodlegające zaskarżeniu) dowodzi, iż celem skarżącego nie jest faktyczna obrona swych praw w postępowaniu sądowoadministracyjnym lecz inicjowanie postępowań wpadkowych dotyczących prawa pomocy stanowiących cel sam w sobie. Oceny, że skarżący nadużywa prawa do przyznania prawa pomocy nie niweczy również fakt, iż wniosek o przyznanie prawa został złożony w toku postępowania zażaleniowego w celu zaskarżenia postanowienia Sądu dotyczącego sprostowania postanowienia Sądu odrzucającego skargę. Postępowanie zażaleniowe wszczęte przez skarżącego toczy się już po prawomocnym zakończeniu postępowania sądowego. O ile bowiem Sąd zobligowany jest wszcząć postępowanie na skutek wniesienia każdej skargi, to już przyznanie uprawnienia procesowego, które wiąże się z przejęciem przez Skarb Państwa kosztów udziału strony w postępowaniu, musi być racjonalnie uzasadnione, co zostało wyrażone w postanowieniu NSA z dnia 3 lutego 2015 r. sygn. akt I OZ 61/15 oddalającym zażalenie w sprawie o sygn. akt IV SAB/Wr 153/14, na postanowienie odmawiające przyznania prawa pomocy z uwagi na nadużycie prawa do przyznania prawa pomocy, mimo, że wniosek o przyznanie tego prawa został złożony w celu zaskarżenia orzeczenia kończącego postępowanie sądowe. Przedstawione okoliczności uprawniały do stwierdzenia, że domaganie się przez skarżącego prawa pomocy w tej sprawie stanowi nadużycie tego prawa. Zwrócić należy uwagę, że w postępowaniu zażaleniowym, które zostało już wszczęte przez skarżącego nie jest konieczny udział profesjonalnego pełnomocnika, a poza tym skarżący nadal oświadcza, że pozostaje w stosunku prawnym z pełnomocnikiem ustanowionym z wyboru, co na podstawie art. 252 § 1p.p.s.a. stanowi negatywną przesłankę uniemożliwiającą przyznanie mu prawa pomocy w tym zakresie. Ponadto w postanowieniu Sądu z dnia 1 grudnia 2017 r. k- 275 utrzymującym w mocy postanowienie odmawiające przyznania prawa pomocy wydane przez referendarza sądowego w dniu 29 września 2017 r. odniesiono się także do wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych zawartego w treści zażalenia na postanowienie Sądu z dnia 30 sierpnia 2017 r. w przedmiocie sprostowania i okoliczności dotyczące nieujawnienia rzeczywistej sytuacji strony nie uległy zmianie na obecnym etapie postępowania toczącym się po oddaleniu przez NSA zażalenia na zarządzenie o wpisie sądowym od tego zażalenia. Powyższe okoliczności świadczą o tym, że zbędne stało rozpoznanie obecnego wniosku o prawo pomocy złożonego po prawomocnym zakończeniu postępowania sądowego, w którym skarżący nadużywa prawa do przyznania mu prawa pomocy. Kluczowe dla prawidłowej wykładni przytoczonego przepisu jest ustalenie znaczenia zwrotu "zbędne". Na gruncie reguł języka powszechnego zwrot "zbędny" oznacza tyle, co taki, który nie jest koniecznie potrzebny i bez którego można się obejść [tak: Wielki Słownik Języka Polskiego, dostępny pod adresem: http://www.wsjp.pl]. Prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania (art. 243 §1 p.p.s.a.). Z powołanego art. 243 §1 p.p.s.a. wynika, że ustawodawca w sposób wyraźny określił ramy czasowe do złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Przez określenie "tok postępowania" zawarte w art. 243 §1 p.p.s.a. należy rozumieć tok postępowania sądowoadministracyjnego od chwili jego wszczęcia do prawomocnego zakończenia. Zatem stwierdzenie prawomocności orzeczenia kończącego postępowanie oznacza, że sprawa sądowoadministracyjna nie jest już sprawą rozpoznawaną przez sąd (por. post. NSA z dnia 5 października 2016 r. sygn. akt II OZ 1003/16). Z chwilą prawomocnego odrzucenia skargi postępowanie sądowe kończy się, a więc nie ma konieczności przyznawania stronie prawa pomocy. W myśl art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. do czynności w zakresie przyznania prawa pomocy, które wykonuje referendarz sądowy należy wydawanie na posiedzeniu niejawnym postanowień o przyznaniu, cofnięciu, odmowie przyznania prawa pomocy albo umorzeniu postępowania w sprawie przyznania prawa pomocy. W tej sytuacji rozpoznanie wniosku strony o przyznanie prawa pomocy z dnia 17 lipca 2018 r. stało się zbędne, a postępowanie wszczęte tym wnioskiem podlega umorzeniu na podstawie art. 249a p.p.s.a. Mając powyższe na uwadze, w oparciu o art. 249a w związku z art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a., należało orzec jak w sentencji.