II SA/Wr 1671/01

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Daria Sachanbińska - sprawozdawca Sędziowie: sędzia NSA Roman Ciąglewicz asesor sądowy Marta Wojciechowska Protokolant: sekretarz sądowy Jolanta Hadała po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 marca 2004 roku sprawy ze skargi A. S. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...], nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...], nr [...], 2) orzeka, iż zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości, 3) zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz A. S. kwotę 10 (dziesięciu) złotych, tytułem zwrotu kosztów postępowania. Decyzją z dnia [...], nr [...], Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, działając na podstawie art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U .z 1996r., Nr 87, poz. 395), zwanej dalej ustawą o świadczeniu pieniężnym, odmówił Pani A. S. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. W uzasadnieniu decyzji podano, iż A. S. przedstawiła zaświadczenie G. S. z dnia 17 lutego 1995r. oraz zeznania świadków – Z. W. i B. W. z dnia 16 czerwca 1998r. na okoliczność deportacji wraz z rodziną do miejscowości N., gdzie przebywała od 1940r. do zakończenia wojny. Zdaniem organu nie ma wątpliwości, iż rodzice A. S. byli zatrudnieni w charakterze robotników przymusowych, jednak z uwagi na fakt, iż wnioskodawczyni została wywieziona jako 6-letnie dziecko, należy wykluczyć, by jej deportacja nastąpiła w celu pracy przymusowej. Dlatego też koniecznym było wydanie decyzji odmownej. Od powyższej decyzji odwołała się A. S. podnosząc, iż została wywieziona wraz z rodzicami i rodzeństwem do pracy niewolniczej w majątku rolnym. Już jako dziecko 6-letnie zmuszana była do sprzątania kuchni, obierania ziemniaków, porządkowania obejścia. Gdy była starsza ciężko pracowała w polu. Z uwagi na zajęcia w gospodarstwie nie ukończyła szkoły podstawowej. Przed rozpatrzeniem wniosku strony Kierownik Urzędu zwrócił się o uzupełnienie dokumentacji poprzez nadesłanie kart osobowych oraz ankiet służących wydaniu pierwszych po wojnie dowodów osobistych strony oraz świadków (pismo z dnia 27 marca 2000r.). Po otrzymaniu żądanej dokumentacji, kolejnym pismem z dnia 17 maja 2000r. zwrócono się o przedstawienie dokumentu potwierdzającego fakt deportacji oraz wykonywania przez stronę pracy przymusowej. Jednocześnie wyjaśniono, iż zeznania świadków nie mogą być wzięte pod uwagę, gdyż pracowali oni w miejscowości odległej ponad 70 km od miejsca pobytu odwołującej się. W dniu [...], decyzją o numerze [...], Kierownik Urzędu Do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, działając w oparciu o treść art. 2 pkt 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy o świadczeniu pieniężnym, utrzymał w mocy decyzję własną. Powołując się na przepisy rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 29 grudnia 1999r. w sprawie wymaganych dokumentów i dowodów potwierdzających rodzaj represji i okres jej trwania oraz szczegółowego trybu postępowania przy składaniu i rozpatrywaniu wniosków o przyznanie świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 111, poz. 1300), zwanego dalej rozporządzeniem w sprawie wymaganych dokumentów, organ wyjaśnił, iż zebrane w sprawie dowody nie są wystarczające do potwierdzenia pobytu strony w obozie pracy. Strona nie dysponuje własnymi dokumentami potwierdzającymi doznane represje, natomiast świadkowie nie udokumentowali faktu przebywania w tym samym czasie i miejscu, co A. S. Ponadto strona nie odpowiedziała na pismo Urzędu z dnia 17 maja 2000r., tak więc w toku postępowania odwoławczego nie uzyskano dodatkowych dokumentów, upoważniających do zmiany decyzji. Składając skargę na powyższą decyzję, A. S. wniosła o jej uchylenie. Zaprzeczyła jakoby otrzymała pismo z dnia 17 maja 2000r., dlatego też nie udzieliła na nie odpowiedzi. Ponadto uważa, iż nie wyczerpano postępowania dowodowego obowiązującego w postępowaniu administracyjnym. Do skargi dołączyła pismo córki wojennego pracodawcy, które potwierdza jej deportację. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie. Wyjaśnił, iż zostały podjęte wszelkie możliwe kroki dla zebrania w sposób wyczerpujący materiału dowodowego. W aktach sprawy znajduje się zwrotne potwierdzenie odbioru przez stronę pisma Urzędu z dnia 17 maja 2000r.. Nadto organ zauważył, iż pismo z dnia 27 czerwca 2000r., sporządzone przez G. S., na które powołuje się strona, nie mogło mieć wpływu na rozstrzygnięcie, ponieważ potwierdza jedynie pobyt A. S. w D., a nie jej pracę przymusową. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie, bowiem zaskarżona decyzja, jak i decyzja ją poprzedzająca, wydana została z naruszeniem przepisów prawa materialnego a także przepisów prawa postępowania, które miały wpływ na wynik sprawy. Stosownie do treści art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym represją w rozumieniu tej ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945. Wykazanie faktu wywiezienia w warunkach określonych przywołanym przepisem musi nastąpić za pomocą środków dowodowych przewidzianych rozporządzeniem w sprawie wymaganych dokumentów, zgodnie z którym dowodami potwierdzającymi podleganie represjom są m.in. świadectwa pracy wystawione w okresie powojennym przez zakłady pracy oraz indywidualnych pracodawców lub członków ich rodzin (§ 2 ust. 2 pkt 2), oświadczenia co najmniej dwóch świadków (§ 3), a w uzasadnionych przypadkach również oświadczenie wnioskodawcy lub protokół z jego przesłuchania (§ 4). W sprawie bezspornym jest, iż A. S., będąc sześcioletnim dzieckiem została wraz z rodziną wywieziona w styczniu 1940r. na terytorium III Rzeszy, do miejscowości N. Przebywała tam do końca wojny, co wynika z oświadczenia zarówno skarżącej, jak i świadków oraz dwóch zaświadczeń (z dnia 17 lutego 1995r. i z dnia 27 czerwca 2000r.) G. S., córki właściciela gospodarstwa rolnego, do którego została skierowana rodzina skarżącej. Na tle takiego stanu faktycznego Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, zwany dalej Kierownikiem Urzędu, przyjął, że dziecko osób deportowanych do pracy przymusowej musi wykazać, za pomocą dopuszczalnych środków dowodowych, fakt osobistego wykonywania takiej pracy. Nie jest zatem wystarczające udowodnienie pobytu w gospodarstwie rolnym położonym na terenie III Rzeszy przez okres co najmniej 6 miesięcy, bowiem świadczenie pracy przymusowej przez rodziców nie jest równoznaczne ze świadczeniem pracy przez dziecko. Takie stanowisko organu jest błędne i nie znajduje oparcia w obowiązujących przepisach, zwłaszcza nie wynika z treści art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym. W przypadku deportacji na roboty przymusowe całej rodziny trudno założyć, iż cel wywozu rodziców był inny niż cel wywozu ich dzieci. Organy obu instancji nie kwestionują, by rodzice A. S. byli robotnikami przymusowymi – co zresztą znajduje potwierdzenie w zgromadzonym materiale dowodowym – zatem ma do nich zastosowanie powołany wyżej przepis ustawy. Przepis ten nie zawiera żadnych ograniczeń jeśli chodzi o wiek osoby deportowanej a więc adresowany jest również do dzieci rodzin wywiezionych do pracy przymusowej. Sąd w całej rozciągłości podzielił poglądy wyrażone m.in. w wyrokach z dnia 4 grudnia 2000r., sygn. akt V SA 674/00, z dnia 14 marca 2001r., sygn. akt V SA 1631/00 i z dnia 13 lutego 2001r., sygn. akt II SA/Kr 112/00, iż deportacja do pracy przymusowej całych rodzin polegała na tworzeniu zaplecza siły roboczej obejmującej również dzieci, które kierowane były – w zależności od stopnia fizycznego rozwoju – do przymusowego wykonywania różnych prac, zwłaszcza gospodarskich. A. S. wskazała do jakich prac w gospodarstwie rolnym była zmuszana (w kuchni, w obejściu gospodarstwa, w polu), a zważywszy na fakt, iż podczas pobytu na terenie III Rzeszy była dzieckiem w wieku 6 – 11 lat, które nie uczęszczało do szkoły, wykonywanie przez nią niewolniczej pracy nie może budzić wątpliwości. W konsekwencji bezpodstawnym jest twierdzenie, iż nie została wywieziona – podobnie jak jej rodzice – do pracy przymusowej. W tej sytuacji zbędnym było prowadzenie postępowania w kierunku uzyskania zaświadczenia o osobistym świadczeniu pracy przez skarżącą. W aktach sprawy znajduje się – wbrew twierdzeniom A. S. – potwierdzenie wysłania do niej pisma z dnia 17 maja 2000r., które zawierało prośbę o przedstawienie zaświadczenia na tę okoliczność, lecz Sąd uznał ten dowód za zbędny. Uzależnienie pozytywnego rozstrzygnięcia od przedstawienia przez skarżącą kolejnego dokumentu, wobec możliwości skorzystania z innych, mniej obciążających wnioskodawczynię możliwości dowodowych, wydaje się zbyt kategoryczne i bezpodstawne. Przepisy rozporządzenia w sprawie wymaganych dokumentów wskazują na różne sposoby udowodnienia twierdzeń wnioskodawców. Skoro organ zakwestionował oświadczenia świadków, bo nie przebywali w tej samej miejscowości co A. S., powinien był - w ocenie Sądu – skorzystać z możliwości na jakie wskazuje § 4 powołanego rozporządzenia i uznać za dowód w sprawie oświadczenie skarżącej na temat doznanej represji, bądź przesłuchać ją na tę okoliczność. Byłoby to jak najbardziej uzasadnione, gdyż nie ma w sprawie wątpliwości co do celu deportacji rodziców skarżącej, a uzyskanie poświadczenia o pracy przymusowej dziecka jest raczej niemożliwe. Przedstawione wywody wskazują, iż w obu decyzjach Kierownika Urzędu dopuszczono się naruszenia prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym oraz nie wykorzystano wszystkich możliwości dowodowych jakie przewidują przepisy rozporządzenia w sprawie wymaganych dokumentów. W tej sytuacji przedmiotowe decyzje należało uchylić, zgodnie z treścią art. 145 § 1 ust. 1 lit a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ), zwanej dalej Prawo o postępowaniu. Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy należy uwzględnić ocenę prawą przepisów, dokonaną przez Sąd. Rozstrzygnięcia w punkcie drugim i trzecim wyroku oparto na podstawie art. 152 Prawa o postępowaniu oraz na podstawie art. 55 ust. 1 ustawy z dnia 11 maja 1995r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym (Dz. U. Nr 74, poz. 368 z późn. zm.) w związku z art. 97 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1271 z późn. zm.).