II SA/Wr 1888/01

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Jerzy Krupiński (spr) Sędziowie: Sędzia WSA Teresa Cisyk Asesor sądowy Elżbieta Naumowicz Protokolant: sekretarz sądowy Katarzyna Johan Po rozpoznaniu w dniu 18 marca 2004 r. na rozprawie przy udziale - sprawy ze skargi J. D. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. z dnia [...], nr [...] 2. nie wstrzymuje wykonania zaskarżonej decyzji 3. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. na rzecz skarżącej J. D. kwotę 10 (dziesięć) złotych, tytułem kosztów postępowania przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym Przedmiotem skargi wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego przez J. D. jest decyzja Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. z dnia [...], nr [...], utrzymująca w mocy decyzję własną z dnia [...], nr [...], odmawiającą przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego przewidzianego ustawą z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. nr 87, poz. 395). Decyzję tę podjęto na podstawie art. 127 § 3 i 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego oraz art. 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 wspomnianej ustawy. Pierwotne rozstrzygnięcie oparte zostało o art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy, a w jego uzasadnieniu organ podniósł, że strona przedstawiła dowód potwierdzający jej deportację do Niemiec wraz z rodziną, ale ze względu na jej wiek celem deportacji nie mogła być praca przymusowa. W uzasadnieniu decyzji z dnia [...] wskazano natomiast, że strona w zakreślonym terminie nie uzupełniła materiału dowodowego o dokumenty potwierdzające wykonywanie pracy przymusowej w okresie deportacji. W skardze strona opisała okoliczności w jakich znalazła się na robotach przymusowych, twierdząc, iż została wywieziona wraz z rodzicami. Tam była zmuszana do wykonywania wszelkiego rodzaju prac fizycznych w gospodarstwie rolnym. Stwierdzenie organu, że tego rodzaju czynności nie stanowiły pracy przymusowej nie znajduje oparcia w okolicznościach sprawy. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. wnosił o oddalenie skargi, podtrzymując dotychczasowe wywody. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej oraz rozstrzyganie sporów kompetencyjnych i o właściwość między organami jednostek samorządu terytorialnego, samorządowymi kolegiami odwoławczymi i między tymi organami a organami administracji rządowej (§ 1). Kontrola, o której mowa w § 1, sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (§ 2). Oznacza to, że badaniu w postępowaniu sądowo – administracyjnym podlega prawidłowość zastosowania przepisów prawa w odniesieniu do istniejącego w sprawie stanu faktycznego oraz trafność wykładni tych przepisów. Uwzględnienie skargi następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy ( art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Dz. U. nr 153, poz. 1270). Materialnoprawną przesłanką na podstawie której należało rozpoznać żądanie strony były przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. nr 87, poz. 395 ze zm.), zwanej dalej ustawą. Stosownie do art. 4 ust. 1 ustawy uprawnienie do przewidzianego tą ustawą świadczenia pieniężnego przyznawane jest na podstawie wniosku zainteresowanej osoby, zaopiniowanego przez właściwe stowarzyszenie osób poszkodowanych oraz dokumentów i dowodów potwierdzających rodzaj i okres represji. Skarżąca we wniosku zaopiniowanym przez Stowarzyszenie Polaków Poszkodowanych przez III Rzeszę Oddział Wojewódzki w O., wskazała, że w okresie od sierpnia 1943 r. do maja 1945 r. pracowała przymusowo w gospodarstwie rolnym na terenie Niemiec, w miejscowości [...]. Jak wynika z uzasadnienia zaskarżonej decyzji oraz decyzji poprzedzającej z dnia [...] organ przyjął, że ze względu na wiek strony w dacie deportacji na teren III Rzeszy, deportacja ta nie mogła mieć na celu wykonywania jakiejkolwiek pracy, a tym samym nie była to deportacja do pracy przymusowej, czego wymaga przepis art. 2 pkt 2 ustawy. Stanowisko to zakłada a priori, że dziecko w wieku 6 – 8 lat nie mogło wykonywać pracy przymusowej. Stanowisko takie nie może się ostać. Stosownie do art. 2 pkt 2 lit. a ustawy, represją w rozumieniu tej ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Z unormowania powyższego - wbrew stanowisku organu - wcale nie wynika, że niemożność wykonywania pracy przez osobę deportowaną, np. z powodu wieku lub innych przyczyn jak choroby, wyklucza uznanie, iż wywiezienia dokonano w celu wykonywania pracy przymusowej przez okres co najmniej 6 miesięcy. Przeciwnie, władze okupacyjne wywożąc do III Rzeszy skarżącego wraz z rodzicami nie określały czasokresu ich deportacji. Dzieci w zależności do wieku bądź kierowane były natychmiast do wykonywania prac, zwłaszcza w gospodarstwach rolnych, bądź też później w miarę upływu czasu, kiedy według oceny właściciela gospodarstwa mogły i powinny już wykonywać wskazane im prace. W przypadku wywiezienia na roboty przymusowe całej rodziny, uwzględniając antyhumanitarny i restrykcyjny charakter deportacji nie należy z góry zakładać, że cel wywozu rodziców był inny niż w stosunku do ich dzieci. Czasokres przebywania obywateli polskich na deportacji w III Rzeszy nie był z góry określony przez władze niemieckie i w zasadzie trwał do końca wojny. Bezterminowa deportacja obejmowała nie tylko osoby dorosłe i zdolne do pracy, lecz także i dzieci. Wywożenie dzieci do III Rzeszy i umieszczanie ich wraz z rodzicami w gospodarstwach rolnych, w których rodzice wykonywali prace przymusową, stanowiło tworzenie zaplecza dla przyszłej siły roboczej. Dzieci te bowiem w miarę rozwoju fizycznego kierowane były do wykonywania różnych prac gospodarskich, które niejednokrotnie przekraczały ich możliwości. W okresie wojny nie obowiązywały przy tym żadne przepisy chroniące osoby wywożone przed wyzyskiem, nie obowiązywał też zakaz zatrudniania dzieci ze względu na ich wiek. Także więc osoby bardzo młode mogły być zmuszane do pracy w takich okolicznościach. Stwarza to swego rodzaju domniemanie, że cel wywozu dzieci był tożsamy z celem wywózki ich rodziców, towarzyszących w deportacji. Oznacza to, że warunek takich okolicznościach spełniony zostaje warunek pracy przymusowej, pod warunkiem trwania deportacji przez co najmniej 6 miesięcy, bez względu na to, w jakim okresie deportacji praca ta była wykonywana i bez względu na wiek osoby deportowanej (zob. wyrok NSA z dnia 4 grudnia 2000 r., nr V SA 674/00 – zb. LEX nr 50166). Podobne poglądy wyrażono m. in. w wyrokach NSA z dnia 10 grudnia 1999 r., nr V SA 1136/99 – zb. LEX nr 49292 oraz z dnia 24 stycznia 2001 r., nr V SA 879/00 - zb. LEX nr 79348. Z treści uzasadnień obu zapadłych w sprawie powyższych rozstrzygnięć wynika, że jedyną przesłanką odmowy przyznania skarżącej uprawnienia do świadczenia było nie wykazanie, iż świadczyła ona pracę przymusową. Jak już wyżej wspomniano, nie była to okoliczność i przesłanka mająca jakiekolwiek znaczenie prawne z punktu widzenia przepisów prawa materialnego. Nałożenie na stronę obowiązku udokumentowania tej okoliczności nie znajdowało wobec tego uzasadnienia prawnego. Naruszenie powyższych zasad postępowania powoduje, że rozstrzygnięcie sprawy opiera się na dowolnej ocenie dowodów, wykraczającej poza granice zastrzeżonej dla organu swobody Wobec nie znajduje oparcia Wobec przepisach prawa materialnego. Wobec tego, że zaskarżona decyzja narusza prawo materialne w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy oraz doszło przy tym do naruszenia przepisów postępowania w zakresie obowiązku należytego wyjaśnienia sprawy, zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c oraz art. 152 i 200 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzeczono jak w sentencji.