II SA/Wr 199/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym Przewodniczący: Sędzia NSA Zygmunt Wiśniewski po rozpoznaniu w Wydziale II w dniu 2 października 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu J.K. od postanowienia referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu z dnia 28 sierpnia 2017 r. sygn. akt II SA/Wr 199/17 odmawiającego J.K. przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi J.K. na decyzję D. Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego we W. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania administracyjnego w sprawie wybudowania budynku wielorodzinnego postanawia: zaskarżone postanowienie referendarza sądowego utrzymać w mocy. Zaskarżonym postanowieniem referendarza sądowego odmówiono J.K. przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia radcy prawnego. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia podano, że skarżący wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego, gdyż nie ma oszczędności złotówkowych i dewizowych, akcji i obligacji. Powołał się również na charakter sprawy i swój wiek. Referendarz sądowy podało, że z oświadczenia wnioskodawcy o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że wspólne gospodarstwo prowadzi z żoną, z którą pozostaje w separacji, i jest właścicielem nieukończonego pawilonu o powierzchni 88,80 m². Z przedłożonego wyciągu z rachunku bankowego wynika, że w lutym, marcu i kwietniu 2017 r. wpłynęła na ten rachunek łączna kwota 207,13 zł. Następnie doręczono wnioskodawcy wezwanie do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez przedłożenie w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia pisma, pod rygorem rozpoznania wniosku na podstawie akt sprawy, dodatkowych informacji i dokumentów źródłowych dotyczących sytuacji materialnej i rodzinnej. W treści pisma procesowego z dnia 17 sierpnia 2017 r. wnioskodawca oświadczył, że przedstawił do akt wyciąg z jedynego swojego rachunku bankowego, nie może przesłać kserokopii zeznania podatkowego za rok 2016 z załącznikami, gdyż stanowi ono tajemnice skarbową, a ponadto nie zbiera dowodów potwierdzających wydatki związane z utrzymaniem rodziny i nie korzysta z pomocy społecznej. Referendarz sądowy oceniając w tych warunkach złożony wniosek stwierdził, że w sprawie wszczętej wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego przedmiotem oceny jest stan faktyczny wynikający ze złożonych oświadczeń i przedłożonych dokumentów, zaś ocena ta musi być odnoszona do poziomu życia i statusu majątkowego innych obywateli, na których – w razie przyznania prawa pomocy – ciężar zwolnienia strony od kosztów postępowania sądowego zostałby przeniesiony. Badanie zasadności zwolnienia od kosztów postępowania sądowego oparte jest na ocenie, czy stan faktyczny, na który składają się okoliczności wykazane przez wnioskodawcę, odpowiada hipotezie normy prawnej wynikającej z art. 246 § 1 pkt 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, tj. wykazaniu niemożności poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania. Postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy wszczynane jest wyłącznie na wniosek strony, co oznacza, że to wnioskodawca winien wskazać na okoliczności uzasadniające jego żądanie. Tymczasem w niniejszej sprawie strona skarżąca w sposób nader lakoniczny umotywowała swoje żądanie, a nadto nie dostarczyła, mimo wezwania, informacji wskazanych przez referendarza sądowego. Jednocześnie nie przedstawiła innych dokumentów, których treść świadczyłaby o wykazaniu, iż jej aktualna sytuacja materialna uzasadnia uwzględnienie złożonego wniosku. W konsekwencji nie było możliwe ustalenie w sposób wyczerpujący i nie budzący wątpliwości sytuacji majątkowej i rodzinnej wnioskodawcy, podlegającej ocenie w postępowaniu wpadkowym, wszczętym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy. Dlatego przedmiotem oceny jest, zgodnie z pouczeniem zawartym w wezwaniu, stan faktyczny wynikający ze złożonych przez skarżącego oświadczeń i dokumentu. W konsekwencji referendarz sądowy doszedł do przekonania, że skarżący nie wykazał, że jego sytuacja materialna i rodzinna spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy. Złożone przez stronę skarżącą oświadczenie, o którym mowa w art. 252 § 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, oraz wyciąg z rachunku bankowego nie zawierają dostatecznych danych koniecznych do oceny jej rzeczywistych możliwości płatniczych. W treści wniosku skarżący ograniczył się jedynie do przedstawienia takich danych, które mogły świadczyć o braku dochodów na ponoszenie jakichkolwiek kosztów postępowania. Uchylił się natomiast od ich wykazania i uzupełnienia w sposób określony w doręczonym wezwaniu. Szczególne znaczenie miałoby przedłożenie dokumentów, z których wynikałyby informacje o dochodach wnioskodawcy w dłuższym okresie czasu oraz o aktualnym źródle jego utrzymania. Nie można bowiem dać wiary oświadczeniu wnioskodawcy, że koszty swojego utrzymania w lutym marcu i kwietniu 2017 r. ponosił z kwoty 200 zł, którą w tym czasie wypłacił z rachunku bankowego, bez korzystania z pomocy rodziny lub wsparcia ze strony organów pomocy społecznej. Dlatego też na podstawie powołanych wyżej przepisów oraz art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, referendarz sądowy postanowił o odmowie przyznania skarżącemu prawa pomocy. Od przytoczonego postanowienia skarżący wniósł sprzeciw, w którym zarzucił, że zaskarżone postanowienie narusza art. 246 § 1 pkt 1 oraz art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 poprzez ich zastosowanie i odmowę przyznania skarżącemu prawa pomocy. Na uzasadnienie sprzeciwu skarżący podał, że instytucja zwolnienia od kosztów stanowi realizację jednej z podstawowych zasad państwa prawa, a mianowicie gwarancji prawa do sądu. Wyrażona jest ona przede wszystkim art. 45 Konstytucji RP oraz w art. 6 Konwencji z dnia 4 listopada 1950 r. o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. Dlatego referendarz sądowy powinien ustalić, czy skarżący posiada oszczędności wystarczające na pokrycia kosztów sądowych. Skarżący wskazał, że w chwili obecnej nie ma środków w wysokości 500 zł na pokrycie kosztów postępowania, ani na ustanowienie radcy prawnego. Skarżący wyraził przy tym pogląd, że jeśli koszty sądowe miałyby stanowić tamę do rozpoznania sprawy przez sąd, to sąd winien wydać takie rozstrzygnięcie, aby umożliwić realizację praw skarżącego. W ocenie skarżącego instytucja zwolnienia od kosztów powinna mieć możliwie szerokie zastosowanie, żeby umożliwić mu przedstawienie sądowi zarzutów wobec decyzji organu administracji publicznej. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje: Zgodnie z przepisem art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2017 r. poz. 1369 ze zm.; dalej: p.p.s.a.) w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. poz. 658), rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Na mocy art. 260 § 2 p.p.s.a, w sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). Wspomnieć jeszcze wypada, że stosownie do przepisu z art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.) Według sądu, wykładnia ustawowego określenia "gdy wykaże" (art. 246 p.p.s.a.) prowadzi do przyjęcia, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania prawa pomocy. Zatem to wnioskodawca zobowiązany jest do dokładnego i zgodnego z prawdą przedstawienia własnej sytuacji majątkowej oraz wykazania, iż spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W rozpoznawanej sprawie przedmiotem oceny jest więc to, czy referendarz sądowy trafnie uznał, że skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W świetle przywołanych przepisów prawa trzeba jeszcze zauważyć, że celem ustanowienia instytucji prawa pomocy jest zapewnienie osobom fizycznym i jednostkom organizacyjnym znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej faktycznej realizacji konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP). Przyznanie prawa pomocy oznacza, że ciężar kosztów postępowania w zakresie objętym prawem pomocy poniesie zamiast strony budżet państwa. Jak podkreśla się w orzecznictwie, udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Przyznanie prawa pomocy nie ma charakteru uznaniowego, ustawodawca zawarł bowiem w art. 246 § 1 p.p.s.a. przesłanki, których wykazanie przez stronę wnioskującą obliguje sąd do przyznania tego prawa w całości bądź w części. Odmowa przyznania prawa pomocy nie jest zaś odebraniem skarżącemu prawa do sądu, w sytuacji, gdy skarżący nie wykazuje, że spełnia przesłanki do przyznania mu prawa pomocy. Odnosząc się zatem do argumentacji zawartej w sprzeciwie stwierdzić należy, że skarżący powołując się na swobody konstytucyjne i prawo do sądu pominął, że realizacja tych uprawnień następuje w określonych procedurach i na podstawie przepisów rangi ustawowej. Do takich należą przepisy p.p.s.a. regulujące, komu może być przyznane prawo pomocy. Zatem to nie referendarz sądowy, ale sam skarżący, odmawiając podania wiarygodnych danych o swojej sytuacji majątkowej i dostarczenia żądanych dokumentów, zatamował sobie dostęp do uzyskania prawa pomocy. Oceniając dane przedstawione przez skarżącego we wniosku o przyznanie prawa pomocy Sąd doszedł do przekonania, że zasadnie referendarz sądowy stwierdził, że skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Trzeba bowiem pamiętać, że w myśl art. 252 § 1 p.p.s.a. wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym. A na mocy art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Przedstawione przez skarżącego we wniosku informacje nie były wiarygodne. Skarżący nie wskazał bowiem żadnych dochodów ani swoich, ani małżonki. Wyciąg z rachunku bankowego nie był zaś dowodem na to, że skarżący nie dysponuje środkami finansowymi na pokrycie kosztów postępowania. Również w samym sprzeciwie nie podano, z jakich źródeł i w jakiej wysokości skarżący otrzymuje dochody. Nie podano też, jakie ponosi koszty utrzymania siebie i swojej rodziny. Trafnie przy tym referendarz sądowy dostrzegł, że nie można dać wiary oświadczeniu, że koszty swojego utrzymania w lutym marcu i kwietniu 2017 r. skarżący ponosił z kwoty 200 zł, którą w tym czasie wypłacił z rachunku bankowego, bez korzystania z pomocy rodziny lub wsparcia ze strony organów pomocy społecznej W ocenie Sądu skarżący błędnie też uznał, że zeznania podatkowe stanowią tajemnicę skarbową, z powodu której nie może tych dokumentów przesłać sądowi. Po pierwsze skarżący jako podatnik nie jest zobowiązany do przestrzegania tajemnicy skarbowej (zob. art. 294 § 1 Ordynacji podatkowej), a ponadto zgodnie z art. 298 pkt 5 Ordynacji podatkowej sąd jest uprawniony do wglądu do akt sprawy objętej tajemnicą skarbową. Zdaniem Sądu lakoniczność wniosków i pism skarżącego dotyczących prawa pomocy uniemożliwiała dokonanie obiektywnej oceny jego sytuacji majątkowej, a co za tym idzie odebrało skarżącemu możliwość ewentualnego uzyskania prawa pomocy (choćby częściowego). Skoro zatem to na skarżącym spoczywał obowiązek wykazania, że nie jest w stanie pokryć kosztów postępowania, a skarżący tego nie wykazał, to należało odmówić mu przyznania prawa pomocy. W świetle powyższego Sąd uznał więc, że zaskarżone postanowienie referendarza sądowego było prawidłowe. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu, na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji.