II SA/Wr 2156/01

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Henryk Ożóg /spr./ Sędziowie: Sędzia NSA Jerzy Krupiński Sędzia NSA Andrzej Wawrzyniak Protokolant: Anna Rudzińska po rozpoznaniu w dniu 19 października 2004 r. na rozprawie sprawy ze skargi B. R. na decyzję Kierownika Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. z dnia [...] r. Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję ją poprzedzającą Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] r. Nr [...] a także decyzję tego organu orzekającego z dnia [...] r. Nr [...]; II. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz B. R. kwotę 10 (słownie: dziesięć) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego; III. nie orzeka w przedmiocie wykonania zaskarżonej decyzji. Decyzją z dnia [...] r. Nr [...] Kierownik Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych w W., dalej: Kierownik Urzędu, na podstawie art. 1 ust. 1 i art. 4 ust. 1 i 2 oraz art. 3 ust. 1 w związku z art. 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.), zwanej dalej ustawą, odmówił B. R. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. W uzasadnieniu wskazano, że przedłożone przez wnioskodawczynię dowody potwierdzają wprawdzie pobyt B. R. na deportacji w III Rzeszy lecz nie pracę przymusową na rzecz tego państwa. Podkreślono, że z doświadczenia życiowego wynika, że osoba w wieku 4 lat nie ma dostatecznych możliwości fizycznych, aby wykonywać jakąkolwiek pracę. Zgodnie z art. 3 ust. 1 ustawy świadczenie pieniężne przysługuje za każdy pełny miesiąc trwania pracy, o której mowa w art. 2. Z zebranego w toku postępowania administracyjnego materiału dowodowego nie wynika, by wnioskodawczyni wykonywała pracę przymusową na deportacji w III Rzeszy we wnioskowanym do zaliczenia okresie. W dniu [...] r. B. R. złożyła nowy wniosek o przyznanie wymienionego świadczenia. Decyzją z dnia [...]r. Nr [...] na podstawie art. 105 §1 Kpa w związku z art. 4 ust. 5 ustawy Kierownik Urzędu umorzył postępowanie administracyjne w sprawie z wniosku B. R. o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego, złożonego po dniu [...]r. W uzasadnieniu podano, że postępowanie administracyjne umorzono z powodu przekroczenia przez B. R. terminu do składania wniosków, o którym mowa w art. 4 ust. 5 ustawy. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy B. R. podniosła, że złożyła wszystkie dokumenty potwierdzające jej deportację z Polski do A. we Francji w [...] r. przez okupanta niemieckiego, poza tym otrzymała pomoc finansową z Fundacji "Polsko-Niemieckie Pojednanie". Decyzją z dnia [...] r. Nr [...] na podstawie art. 127 §3 i 138 §1 pkt 2 Kpa oraz art. 4 ust. 1, 2, 4 i 5 ustawy Kierownik Urzędu uchylił decyzję własną z dnia [...] r. W uzasadnieniu wskazano, że w wyniku złożenia przez B. R. wniosku o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej, z dnia [...] r., Kierownik Urzędu decyzją z dnia [...] r. umorzył postępowanie administracyjne w sprawie tego wniosku z uwagi na jego złożenie już po ustawowym terminie. Strona złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie tej sprawy, argumentując iż nie rozumie dlaczego jej wniosek został negatywnie rozpatrzony w sytuacji otrzymania pomocy finansowej z Fundacji "Polsko-Niemieckie Pojednanie". Z akt będących w posiadaniu Urzędu wynika, że wniosek B. R. z dnia [...] r. jest kolejnym wnioskiem o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Pierwszy wniosek strona złożyła w dniu [...]r., a zatem w ustawowym terminie. Akta drugiego wniosku zostaną połączone z aktami złożonego wcześniej wniosku strony o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego, w którym wydana została już decyzja Kierownika Urzędu z dnia [...] r. o odmowie przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Stwierdzono, że dowody przedstawione we wniosku strony z dnia [...] r. nie wnoszą nic w sprawie. W skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego B. R. podniosła, iż nie rozumie dlaczego nie otrzymała świadczenia pieniężnego skoro była wraz z rodziną wywieziona przez Niemców do Francji. Odpowiadając na skargę Kierownik Urzędu wniósł o jej oddalenie z powodów wskazanych w uzasadnieniu decyzji ostatecznej. Podał, że decyzja z dnia [...]r. pozostaje w mocy, gdyż skarżąca nie złożyła wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy zgodnie z pouczeniem zawartym w decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył: Skarga jest zasadna. 1. Decyzja Kierownika Urzędu z dnia [...]r. Nr [...], negatywna dla skarżącej, niezbyt przystaje do jej części wstępnej, zawierającej rozstrzygnięcie, skoro w drugim zdaniu zwraca się do bliżej nieokreślonej osoby ("dowody potwierdzają wprawdzie pobyt Pana na deportacji w III Rzeszy lecz nie pracę przymusową na rzecz tego państwa"). Ale gdyby założyć że ten niefortunny zwrot wziął się z niestarannego skopiowania innej decyzji, czy wzoru uzasadnienia przygotowanego dla większej ilości podobnych spraw, tym bardziej należałoby taką praktykę uznać za niezgodną z art. 107 §3 kpa i art. 77 §1 kpa. Decyzja dalej stwierdza: "z doświadczenia życiowego wynika, że osoba w wieku [...] lat nie miała dostatecznych możliwości fizycznych, aby wykonywać jakąkolwiek pracę". W orzecznictwie sądowoadministracyjnym jednakże przyjmuje się, iż z unormowania art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy wcale nie wynika, że niemożność wykonywania pracy przez osobę deportowaną, np. z powodu wieku lub innych przyczyn jak choroby, wyklucza uznanie, iż wywiezienia dokonano w celu wykonywania pracy przymusowej przez okres co najmniej 6 miesięcy. Kwestia czy skarżący wykonywał osobiście pracę podczas deportacji do Niemiec nie ma decydującego znaczenia dla sposobu rozstrzygnięcia powyższej sprawy. Sąd Najwyższy wyraża stanowisko, w myśl którego ustawa z dnia 31maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym określa, stosownie do jej tytułu, warunki przyznawania świadczenia pieniężnego dla dwóch kategorii osób, a mianowicie dla osób "deportowanych do pracy przymusowej" oraz dla osób "osadzonych w obozach pracy" przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Potwierdza to również dyspozycja art. 2 tej ustawy, wedle którego represją w rozumieniu ustawy jest zarówno "osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych" (art. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym), jak i "deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r. (...)" (art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym). Oznacza to, że osoba ubiegająca się o przyznanie świadczenia pieniężnego na podstawie przepisów powyższej ustawy powinna wykazać, iż spełnia tak określone przesłanki prawne uzasadniające zaliczenie jej do jednej z dwóch wymienionych w art. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym kategorii osób represjonowanych, nie jest natomiast obowiązana wykazywać, czy w tym czasie faktycznie wykonywała pracę przymusową. Jeżeli więc w art. 3 ust. 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym, w którym określone zostały wyłącznie przesłanki prawne dotyczące sposobu obliczania wysokości należnego świadczenia pieniężnego, mowa jest o tym, że świadczenie takie przysługuje "za każdy pełny miesiąc trwania pracy", to należy stanąć na stanowisku, że wynika stąd jedynie obowiązek ustalenia faktycznego czasu trwania pobytu określonej osoby w obozie pracy, lub na deportacji, natomiast nie wynika obowiązek wykazania przez tę osobę, czy w czasie pobytu w obozie pracy przymusowej, w którym została osadzona lub podczas deportacji, faktycznie wykonywała pracę przymusową (por. np. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 13 stycznia 2000 r., IIIRN 112 99 OSNIAPiUS 2000, nr 20, poz. 736 z dnia 6 kwietnia 2000 r., IIIRN 143/99, "Wokanda 2000, nr 9, s.31). Sąd w niniejszym składzie podziela to stanowisko. W rozpoznawanej sprawie nie jest kwestionowany fakt, że skarżący w czasie wojny był deportowany z rodzicami do pracy przymusowej na terenie Niemiec, a to oznacza, że w świetle przepisów ustawy o świadczeniu pieniężnym powinien być zaliczony do kręgu osób represjonowanych w rozumieniu jej art. 2 pkt 1, którym z tego tytułu przysługuje świadczenie pieniężne ustalone w myśl zasad określonych w art. 3 ustawy o świadczeniu pieniężnym (wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 9 czerwca 2004 r. sygn. akt 4 II SA/Wr 1443/01, nie publ.). W innym wyroku natomiast Sąd ten stwierdził iż utrwalony jest także pogląd, że małoletnia osoba deportowana wraz z rodziną do pracy przymusowej nie jest zobowiązana do wykazywania, że faktycznie wykonywała pracę przymusową, jeżeli ze względu na jej wiek wykonywanie takiej pracy nie było możliwe (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 stycznia 2000 r. III RN 112/99-OSNP Nr 20, poz. 736, z dnia 6 kwietnia 2000 r. III RN 143/99 - Wokanda z 2000 r. Nr 9, poz. 31). Jeżeli zatem organ nie kwestionował faktu deportacji, w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit.a cyt. ustawy, nie mógł skarżącej odmówić przyznania świadczenia pieniężnego przewidzianego w ustawie tylko z tego powodu, że skarżąca nie wykazała, iż faktycznie wykonywała pracę przymusową (wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 17 czerwca 2004 r. sygn. akt 4 II SA/Wr 1526/01, nie publ.) Kierownik Urzędu naruszył zatem przepisy prawa materialnego dokonując błędnej wykładni cytowanego przepisu ustawy. Istnieje przy tym wątpliwość, czy, a jeśli tak to kiedy, doręczono tę decyzję B. R., czy zwrotne potwierdzenie odbioru znajdujące się na k.9 akt odnosi się do tego aktu prawnego. Wprawdzie widnieje na nim podpis B. R., ale w miejscu do tego nieprzeznaczonym, bez daty, a odcisk datownika na odwrocie karty nie jest czytelny. Podczas rozprawy, na pytanie Sądu skarżąca podała, że nie przypomina sobie czy otrzymała decyzję z dnia [...] r. odmawiającą jej przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Przepis art. 46 §1 kpa natomiast stanowi, że odbierający pismo potwierdza doręczenie mu pisma swym podpisem ze wskazaniem daty doręczenia. Ten przepis postępowania administracyjnego został również naruszony, co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. 2. Decyzją z dnia [...]r. Nr [...] Kierownik Urzędu umorzył postępowanie administracyjne w sprawie z wniosku o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego, który po dniu [...] r. złożyła w Urzędzie do Spraw Kombatantów (...) B. R. Kierownik Urzędu - jak stwierdził, związany jest przesłankami określonymi w art. 4 ust. 5 ustawy. Wyrokiem z dnia 17 czerwca 2003 r., sygn. akt P 24/02 Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 4 ust. 5 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) jest niezgodny z art. 2 i art. 32 ust. 1 Konstytucji (Dz. U. z 2003 r. Nr 110, poz. 1060). Przepis art. 4 ustawy o świadczeniu pieniężnym (...) stanowił, że wnioski, o których mowa w ust. 1, zainteresowane osoby mogą składać do Kierownika Urzędu do dnia 31 grudnia 1999 r. Akt normatywny uznany przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z konstytucją ratyfikowaną umową międzynarodową lub ustawą nie powinien być stosowany przez Sąd w odniesieniu do stanów faktycznych sprzed ogłoszenia orzeczenia Trybunału (postanowienie z dnia 7 grudnia 2000 r., III ZP 27/00, OSNZU 2001/10/331). Przepis art. 4 ust. 5 ustawy o świadczeniu pieniężnym (...) został powołany przez Kierownika Urzędu w uzasadnieniu umorzenia postępowania administracyjnego w przedmiocie przyznania tego rodzaju świadczenia gdyż wniosek o jego przyznanie został wniesiony po dniu [...] r. Jednakże skoro przepis ten został uznany za niekonstytucyjny, stwarza to podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (art. 145a §1 kpa) a na podstawie art. 145 §1 pkt 1 lit. b i art. 135 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi uchylenia zaskarżonej decyzji. 3. Decyzją z dnia [...]r. Kierownik Urzędu uchylił decyzję własną z dnia [...] r. Nr [...]. Można pominąć w tym miejscu argumentację powołaną w uzasadnieniu tej decyzji. Została ona bowiem oparta m.in. na podstawie art. 127 §3 i art. 138 §1 pkt 2 kpa. Przepis art. 127 §3 zd. II kpa stanowi, że do wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące odwołań od decyzji. Powołany natomiast przepis art. 138 §1 pkt 2 kpa mówi, że organ odwoławczy wydaje decyzję, w której uchyla zaskarżoną decyzję w całości albo w części i w tym zakresie orzeka co do istoty sprawy bądź uchylając tę decyzję - umarza postępowanie I instancji. Wprawdzie przepis ten do postępowania przed Kierownikiem Urzędu stosuje się odpowiednio, ale trudno byłoby przyjąć by organ ten mógł jedynie poprzestać na uchyleniu swej decyzji bez orzeczenia merytorycznego lub umorzenia postępowania pierwszoinstancyjnego. W przeciwnym razie należałoby niedopuszczalnie usankcjonować sytuację, w której zaskarżona decyzja znosi decyzję ją poprzedzającą, nie normuje sytuacji prawnej skarżącej, i enigmatycznie zapowiada, że "akta drugiego wniosku zostaną połączone z aktami złożonego wcześniej wniosku strony". Domyślać się można, iż w takim przypadku w kręgu rozważań pozostanie jedynie decyzja z dnia [...]r. Nieprawidłowości tejże omówiono jednakże w pkt 1 uzasadnienia. W świetle powyższego, na podstawie art. 145 §1 pkt 1 lit. "a" i "c", art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270) i art. 97 §1 i §2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) oraz art. 55 ust. 1 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym Sąd (Dz. U. Nr 74, poz. 368 ze zm.) Sąd orzekł jak w sentencji wyroku. Sąd nie orzekł w przedmiocie wykonania zaskarżonej decyzji (art. 152 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi) gdyż nie orzekając merytorycznie w sprawie nie ma ona waloru wykonalności.