II SA/Wr 2339/01

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia NSA Roman Ciąglewicz Sędziowie: sędzia WSA Daria Sachanbińska asesor sądowy Grażyna Jeżewska - spraw. Protokolant: sekretarz sądowy Grażyna Stykała po rozpoznaniu w dniu 6 maja 2004 r. na rozprawie sprawy ze skargi G. Ł. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...], nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję własną z dnia [...], nr [...], 2) orzeka, że zaskarżona decyzja w całości nie podlega wykonaniu, 3) zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz G. Ł. kwotę 10 (słownie: dziesięć) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym. Decyzją Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...], nr [...], odmówiono G. Ł., na podstawie art. 2 pkt 2 lit. "a" przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego przewidzianego w ustawie z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich /Dz.U. nr 87 poz. 395/. W uzasadnieniu organ wskazał, iż G. Ł. złożyła wniosek o przyznanie świadczenia pieniężnego określonego w przepisach powołanej wyżej ustawy, uzasadniając to tym, że została wywieziona wraz z rodziną do III Rzeszy, gdzie przebywała od maja 1943 do maja 1945 r. Jako dowody na okoliczności objęte wnioskiem wnioskodawczyni przedstawiła oświadczenia świadków, które nie potwierdzają wykonywania prac przymusowych. Wskazano, że w sprawie wniosku G. Ł. ma zastosowanie art.2 pkt 2 lit."a" ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, który stanowi że : "Represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia l września 1939r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945." Z treści wniosku wynika, że Pani G. Ł. została deportowana /wywieziona/ jako dziecko razem z rodziną do miejscowości [...], [...] ( [...], pow. [...] ), a więc nie w celu podjęcia pracy przymusowej. Nie negując, że rodzice G. Ł. byli zatrudnieni w charakterze robotników przymusowych, to biorąc pod uwagę wiek wnioskodawczyni (ur. 03.12.1936 r.) należy wykluczyć, że została wywieziona w charakterze robotnika przymusowego, a tylko taki charakter represji daje podstawę do przyznania uprawnienia do świadczenia określonego w w/w ustawie. Decyzją z dnia [...], nr [...], na podstawie art.127 § 3, art. 138 § 1 pkt 2 K.p.a. oraz art.2 pkt 2 lit.a i art.4 ust 1 i 2ustawy z dnia 31 maja 1995 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszą i ZSRR (Dz.U. Nr 87, poz. 395 z późn. zm. - zwaną dalej ustawą) po rozpoznaniu wniosku G. Ł., o ponowne rozpatrzenie sprawy, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...]., Nr [...]. Kierownik Urzędu ponownie, rozpatrując sprawę uznał, że wniosek strony nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem zgodnie z w/w ustawą represja została zawężona tylko do pewnej kategorii osób, określonych, m. in. w powołanym art. 2 pkt 2 lit."a" ustawy. Strona w czasie pobytu na deportacji w Niemczech miała od 7 do 9 lat, wyklucza to możliwość wykonywania przez nią pracy przymusowej w rozumieniu ustawy. Towarzyszenie rodzinie w pracach w gospodarstwie rolnym, wykonywanie niektórych obowiązków związanych z doglądaniem zwierząt domowych, nie mieści się w szeroko pojętym wykonywaniu pracy nie tylko w rozumieniu przepisów w/w ustawy ale w jej znaczeniu potocznym. W skardze do sądu skarżąca podnosi , że niesporny jest fakt jej deportacji z rodzicami i rodzeństwem na teren III Rzeszy, lecz organ nie daje wiary w stosowany przez Niemców przymus do pracy, także dzieci w wieku 7-9 lat, a nawet poniżej tej granicy. Powołuje się na złożone dokumenty w których wykazała " stan faktyczny okupacyjnego dramatu". W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie. Wyjaśniając, iż na podstawie zebranych dokumentów stwierdzono, że skarżąca została wywieziona i przebywała na terenie ówczesnej III Rzeszy, jednakże z uwagi na wiek 7- 9 lat wykluczono, iż wywiezienie miało na celu zmuszanie do pracy przymusowej. Towarzyszenie rodzinie w pracach w gospodarstwie rolnym, czy nawet wykonywanie niektórych obowiązków związanych np. z doglądaniem zwierząt, nie mieści się w szeroko pojętym wykonywaniu pracy, nie tylko w rozumieniu przepisów w/w ustawy, ale w jej znaczeniu potocznym, powołując się na pogląd NSA w Warszawie (w składzie siedmiu sędziów) prezentowany w uzasadnieniu do uchwały z dnia 12 października 1998 r. (sygn. akt OPS 5/98) oraz inne wyroki NSA, podzielające zajęte przez organ stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: skarga zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie odnotować należy, że ponieważ skarga została wniesiona do Naczelnego Sądu Administracyjnego przed dniem 1 stycznia 2004r., to w oparciu o art. 97 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1271), sprawa podlega rozpoznaniu przez właściwy sąd administracyjny. W tym przypadku jest to, z mocy § 1 pkt 9 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 25 kwietnia 2003 r. w sprawie utworzenia wojewódzkich sądów administracyjnych oraz ustalenia ich siedzib i obszarów właściwości (Dz. U. Nr 72, poz. 652), Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu. Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej oraz rozstrzyganie sporów kompetencyjnych i o właściwości między organami jednostek samorządu terytorialnego, samorządowymi kolegiami odwoławczymi i między tymi organami a organami administracji rządowej ( § 1 ). Kontrola o której mowa w § 1, sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej ( § 2 ). Oznacza to, że badaniu w postępowaniu sądowym podlega prawidłowość zastosowania przepisów prawa w odniesieniu do istniejącego w sprawie stanu faktycznego oraz trafność zastosowania wykładni tych przepisów. Uwzględnienie skargi w myśl art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270) następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Z zasady legalności, wynika konsekwencja, iż administracyjny sąd wojewódzki ocenia, czy wydana decyzja jest zgodna z prawem obowiązującym w dacie jej wydania (wyrok NSA z dn. 14 stycznia 1999 r., sygn. akt III SA 4731/97 – LEX nr 37180). Tak przeprowadzona kontrola zaskarżonej decyzji wykazała, że decyzja nie odpowiada wymogom prawa. W niniejszej sprawie zastosowanie mają przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 z późn. zm. – zwaną dalej ustawą). Stosownie do art. 4 ust. l ustawy uprawnienie do przewidzianego tą ustawą świadczenia pieniężnego przyznawane jest na podstawie wniosku zainteresowanej osoby, zaopiniowanego przez właściwe stowarzyszenie osób poszkodowanych oraz dokumentów i dowodów potwierdzających rodzaj i okres represji. Skarżąca we wniosku zaopiniowanym przez Stowarzyszenie Polaków Poszkodowanych przez III Rzeszę Oddział Wojewódzki w O., wskazała, że w okresie od 17 maja 1943 r. do maja 1945 r. pracowała przymusowo w gospodarstwie rolnym na terenie Niemiec w miejscowości[...], [...] ([...], pow. [...]). W myśl art. 2 pkt 2 lit. a ustawy, represją w rozumieniu tej ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed l września 1939 r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Z unormowania powyższego - wbrew stanowisku organu - wcale nie wynika, że niemożność wykonywania pracy przez osobę deportowaną, np. z powodu wieku lub innych przyczyn jak choroby, wyklucza uznanie, iż wywiezienia dokonano w celu wykonywania pracy przymusowej przez okres co najmniej 6 miesięcy. Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej z dnia [...] wynika, że organ przyjął, iż ze względu na wiek strony w dacie deportacji na teren III Rzeszy, deportacja ta nie mogła mieć na celu wykonywania jakiejkolwiek pracy, a tym samym nie była to deportacja do pracy przymusowej, czego wymaga przepis art. 2 pkt 2 ustawy. W ocenie organu dziecko w wieku 7 do 9 lat nie mogło wykonywać pracy przymusowej przez okres co najmniej 6 miesięcy. Stanowisko takie nie może się ostać. Władze okupacyjne, wywożąc do III Rzeszy skarżącą wraz z rodzicami nie określiły czasu ich deportacji. Dzieci, w zależności od wieku, kierowane były natychmiast do wykonywania prac, zwłaszcza w gospodarstwach rolnych, bądź też później w miarę upływu czasu, gdy według oceny właściciela gospodarstwa mogły i powinny już wykonywać wskazane im prace. W przypadku wywiezienia na roboty przymusowe całej rodziny, uwzględniając restrykcyjny charakter deportacji nie można zakładać, że cel wywozu rodziców był inny niż w stosunku do ich dzieci. Czas przebywania obywateli, m. in. polskich na deportacji w III Rzeszy nie był z góry określony przez władze niemieckie i w zasadzie trwał do końca wojny. Bezterminowa deportacja obejmowała nie tylko osoby dorosłe, zdolne do pracy, lecz także i dzieci. W tym miejscu wskazać należy, iż pogląd, że osoba deportowana do pracy przymusowej, tj. dziecko wywiezione wraz z rodzicami, nie jest obowiązana wykazać, że w trakcie trwania deportacji wykonywała pracę przymusową jest uznawany i akceptowany w obecnym orzecznictwie (wyrok NSA z dnia 5 lutego 2003 r. sygn. akt II S.A./Łd 892/00). W orzecznictwie tym przyjęto, że nie wiek, lecz fakt deportacji w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy powinien decydować o uprawnieniach danej osoby do świadczenia przysługującego z tytułu doznanych represji. Stanowisko to znajduje, również potwierdzenie w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 24 października 2003 r. (sygn. akt III RN 120/02), w którym Sąd podzielił stanowisko Prezesa NSA, że nie można zakładać, iż cel wywiezienia dziecka z rodzicami deportowanymi na roboty przymusowe do III Rzeszy był inny niż rodziców. Dla uznania, że dziecko podlegało represji polegającej na deportacji do pracy przymusowej, nie jest konieczne ustalanie, że faktycznie pracowało. Wywożenie dzieci do III Rzeszy i umieszczanie ich wraz z rodzicami w gospodarstwach rolnych, w których rodzice, bezspornie wykonywali pracę przymusową, stanowiło tworzenie zaplecza dla przyszłej siły roboczej. Dzieci te bowiem w miarę rozwoju fizycznego kierowane były do wykonywania różnych prac gospodarskich. Powyższe wywody prawne wskazują, że spełniony zostaje warunek pracy przymusowej, w sytuacji, gdy okres deportacji trwa przez co najmniej 6 miesięcy, bez względu na to, w jakim okresie deportacji praca ta była wykonywana i bez względu na wiek osoby deportowanej (wyrok NSA z dnia 4 grudnia 2000 r., nr V SA 674/00 - LEX nr 50166). Podobne poglądy wyrażono, m. in. w wyrokach NSA z dnia 10 grudnia 1999 r., nr V SA 1136/99 - LEX nr 49292 oraz z dnia 24 stycznia 2001 r., nr V SA 879/00 - LEX nr 79348. Z treści uzasadnień obu zapadłych w sprawie rozstrzygnięć wynika, że jedyną przesłanką odmowy przyznania skarżącej uprawnienia do świadczenia było wykazanie, iż nie mogła ona świadczyć pracy przymusowej ze względu na wiek. Jak już wyżej wywiedziono, nie jest to okoliczność i przesłanka mająca jakiekolwiek znaczenie prawne z punktu widzenia przepisów prawa materialnego. Wskazanie do dalszego postępowania przez organ, w niniejszej sprawie wynika wprost z powyższych rozważań prawnych. W tym stanie rzeczy z uwagi, iż rozstrzygnięcie sprawy opiera się na interpretacji normy prawa, wykraczającej poza granice przedstawione w zaprezentowanych orzeczeniach i akceptowanych przez tut. Sąd oraz, że zaskarżona decyzja narusza prawo materialne w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, zgodnie z art. 145 § l pkt l lit. a, orzeczono jak w sentencji. Rozstrzygnięć w punkcie drugim i trzecim wyroku dokonano na podstawie art. 152 Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz art. 55 ust. 1 ustawy z dnia 11 maja 1995r. o naczelnym Sądzie Administracyjnym(Dz. U. Nr 74, poz. 368 z późn. zm.) w związku z art. 97 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r.- – Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1271).