II SA/Wr 257/01

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Jerzy Krupiński Sędziowie: sędzia WSA Daria Sachanbińska – spr. asesor sądowy Elżbieta Naumowicz Protokolant sekretarz sądowy Dorota Idczak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 lutego 2004 r. sprawy ze skargi E. B. na decyzję Wojewody [...] z dnia [...], nr [...] w przedmiocie statusu bezrobotnego 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzające ją dwie decyzje Starosty [...] z dnia [...] o nr nr [...], [...], 2) orzeka, iż zaskarżona decyzja w całości nie podlega wykonaniu, 3) zasądza od Wojewody [...] na rzecz E. B. kwotę 10 (dziesięć) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Decyzją z dnia [...], nr [...], Starosta [...], działając na podstawie art. 2 ust. 1 pkt 2 w związku z art. 6 pkt 6 lit. a ustawy z dnia 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu (Dz. U. z 1997 r., Nr 25, poz. 128 z późn. zm.), zwanej dalej "ustawą", orzekł o odmowie uznania E. B. za osobę bezrobotną od dnia 1 lipca 1999 r., przyznając jej jednocześnie status osoby poszukującej pracy. Wyjaśniając powody rozstrzygnięcia organ podał, iż z dokumentów dostarczonych w dniu 5 grudnia 2000 r. wynika, że E. B. jest domownikiem w gospodarstwie rolnym o powierzchni użytków rolnych przekraczających 2 ha przeliczeniowe. W tej samej dacie, bo w dniu [...], Starosta [...] po wznowieniu postępowania z urzędu w sprawie uznania E. B. za bezrobotną i przyznania prawa do zasiłku od 1 sierpnia 1999 r. – decyzja Kierownika Powiatowego Urzędu Pracy w K. z dnia [...] wydał decyzję nr [...], w której uchylił opisaną wyżej decyzję. Jednocześnie, w tej samej decyzji , Starosta [...] uchylił także decyzję Kierownika Powiatowego Urzędu Pracy w K. z dnia [...] o nieprzyznaniu E. B. prawa do zasiłku za okres od dnia 1 lipca 1999 r. z powodu otrzymania odszkodowania za skrócony okres wypowiedzenia umowy o pracę. E. B. odwołała się od decyzji z dnia [...] o odmowie uznania jej za osobę bezrobotną od dnia 1 lipca 1999 r. i wyjaśniła, że gospodarstwo rolne o powierzchni 6,15 ha stanowi odrębny majątek męża, którym nigdy się nie zajmowała. Pracowała zawodowo, lecz rozwiązano z nią umowę o pracę z uwagi na zmniejszenie zatrudnienia. Dlatego też zarejestrowała się 1 lipca 1999 r. jako bezrobotna, składając - zgodnie ze stanem faktycznym – oświadczenie, iż nie jest właścicielem lub posiadaczem nieruchomości rolnej o powierzchni powyżej 2 ha przeliczeniowych. Nadto wskazała na swą trudną sytuację materialną i brak możliwości zwrotu pobranego zasiłku. Wojewoda [...] decyzją z dnia [...], nr [...], działając na podstawie art. 6 c ust. 2 pkt 2, art. 2 ust. 1 pkt 2 lit. d ustawy oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r., Nr 98, poz. 1071), zwanej dalej k.p.a., utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. Wskazał, iż na treści decyzji zaważyła okoliczność, że współmałżonek E. B. jest właścicielem gospodarstwa rolnego o powierzchni powyżej 2 ha przeliczeniowych, zatem odwołująca się nie mogła być uznana za bezrobotną, bo podlegała z mocy ustawy ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu z tytułu stałej pracy jako współmałżonek lub domownik w gospodarstwie rolnym o powierzchni użytków rolnych przekraczających 2 ha przeliczeniowych. Z powyższego - zdaniem organu – wynika, iż po zakończeniu pracy zawodowej odwołująca się podlegała ubezpieczeniu dla rolników, zatem pobrała nienależnie zasiłek dla bezrobotnych w okresie od 1 sierpnia 1999 r. do 31 lipca 2000 r. Dodatkowo organ zaznaczył, iż jeśli E. B. uważa, iż nie pracuje w gospodarstwie rolnym męża i nie korzysta z jego dochodów winna przedłożyć dowody na okoliczność pozostawania z mężem w separacji oraz udokumentować ten fakt zeznaniami świadków. Wnosząc skargę do Sądu administracyjnego E. B. wyjaśniła, iż przy składaniu dokumentów do Rejonowego Urzędu Pracy w K. prawidłowo napisała w karcie rejestracyjnej, że nie jest właścicielem, bądź posiadaczem nieruchomości rolnej i nie podlega ubezpieczeniu dla rolników, gdyż grunty rolne należą wyłącznie do męża i nigdy na nich nie pracowała. Po zawarciu związku małżeńskiego pracowała zawodowo, a po wykorzystaniu urlopów wychowawczych znów wróciła do swego zakładu pracy. Po rozwiązaniu umowy o pracę zarejestrowała się jako bezrobotna a pracownicy KRUS-u poinformowali ją, że obowiązek opłacania składek będzie jej dotyczył dopiero po okresie wyczerpania zasiłku dla bezrobotnych. Dodatkowo E. B. wyjaśniła, iż od 1995 r. mąż mieszkał wraz z rodzicami w nieruchomości położonej w K., należącej do gospodarstwa rolnego, natomiast skarżąca zamieszkała wraz z chorą matką w miejscowości J. Także z uwagi na swój stan zdrowia (alergia) nie mogła pracować w gospodarstwie. Dlatego też mąż skarżącej zrezygnował z odziedziczenia całego gospodarstwa na rzecz brata i w październiku 1999 r. zamieszkał w J., gdzie nie prowadzi żadnej hodowli. Zajmuje się jedynie uprawą swej roli, korzystając z parku maszynowego brata. Na potwierdzenie tych okoliczności przedłożyła oświadczenie G. B. – brata męża. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, powtarzając argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest uzasadniona, aczkolwiek z innych powodów niż w niej podniesione. Zgodnie z treścią art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270), zwanej dalej: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, sąd, rozstrzygając w granicach danej sprawy, nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. I tak, w przedmiotowej sprawie, Sąd wziął pod uwagę okoliczność, iż zarówno w decyzji organu pierwszej instancji, jak i w decyzji organu drugiej instancji dopuszczono się naruszeń przepisów postępowania administracyjnego, które miały istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Zdaniem Sądu zasadniczą kwestię jaką należało rozstrzygnąć było ustalenie, czy E. B. stale pracowała w gospodarstwie rolnym, a więc wyjaśnienie, czy przyczyniała się do jego funkcjonowania. Skarżąca w trakcie całego postępowania administracyjnego podnosiła, iż nigdy nie pracowała na roli męża a to chociażby ze względu na stan zdrowia (alergia), jak też ze względu na fakt zamieszkiwania w innej miejscowości niż miejsce położenia gruntów rolnych. Rzeczą organów administracji było sprawdzenie tych okoliczności poprzez przeprowadzenie postępowania dowodowego, np. w postaci zeznań świadków, ewentualnie oględzin. Obowiązek wyjaśnienia wszystkich okoliczności sprawy spoczywa na organie i wynika z treści art. art. 75 i 77 k.p.a. Skoro kwestionowano twierdzenia strony, co do faktu nie świadczenia pracy w gospodarstwie rolnym, należało co najmniej wezwać E. B. do przedstawienia stosownych dowodów na tę okoliczność. Za zdecydowanie spóźnione należy uznać pewne sugestie na ten temat, zawarte dopiero w decyzji drugoinstancyjnej. Zupełnie błędne natomiast było uzasadnianie swego rozstrzygnięcia tym, iż strona nie udokumentowała zeznaniami świadków faktu, że nie korzysta z dochodów gospodarstwa rolnego męża i że nie przedłożyła dowodów na okoliczność małżeńskiej separacji. Oczekiwania organu w tym względzie są bezpodstawne i nie mają znaczenia w sprawie, bowiem przepis art. 2 ust. 1 pkt 2 lit. d ustawy za przesłankę wystarczającą do uzyskania statusu osoby bezrobotnej – oprócz innych przesłanek, które nie dotyczą niniejszej sprawy – uważa wykazanie, że osoba nie podlega ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu z tytułu stałej pracy jako współmałżonek lub domownik w gospodarstwie rolnym o powierzchni użytków rolnych przekraczającej 2 ha przeliczeniowe. Skarżąca – przy takim brzmieniu przepisu – nie musi wykazywać, iż jest z mężem w separacji, która wcale nie wyklucza ewentualnej stałej pracy w gospodarstwie, czy też, że nie korzysta z dochodów, jakie gospodarstwo rolne przynosi. Fakt korzystania z dochodów z gospodarstwa jest w tym przypadku prawnie obojętny. Z uwagi na niewyjaśnienie opisanej wyżej okoliczności, organy pierwszej i drugiej instancji nie miały wystarczających podstaw do wydania decyzji i przesądzenia statusu E. B. jako współmałżonki rolnika podlegającej z mocy prawa ubezpieczeniu, objętego przepisami ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 1998 r., Nr 7, poz. 25 z późn. zm.), zwanej dalej "ustawą o ubezpieczeniu". Dla zastosowania przepisów w/w ustawy do żony rolnika również istotnym jest, czy wykonuje ona pracę w gospodarstwie rolnym. Otóż, art. 1 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu przewiduje, iż ubezpieczenie społeczne rolników obejmuje mających obywatelstwo polskie rolników i pracujących z nimi domowników, z kolei art. 5 ustawy o ubezpieczeniu nakazuje stosować przepisy ustawy dotyczące ubezpieczenia rolnika i świadczeń przysługujących rolnikowi także do małżonka rolnika, chyba że ten małżonek nie pracuje w gospodarstwie rolnika ani w gospodarstwie domowym bezpośrednio związanym z tym gospodarstwem rolnym. Podobnej oceny przepisów ustawy o ubezpieczeniu dokonał Sąd Apelacyjny w Białymstoku w wyroku z dnia 18 maja 1995 r., sygn. akt III AUr 126/95 (publ. OSA 1995/6/52), stwierdzając, iż "Małżonek rolnika nie pracujący w gospodarstwie rolnym i nie uczestniczący ze współmałżonkiem w prowadzeniu gospodarstwa rolnego lub gospodarstwa domowego bezpośrednio związanego z gospodarstwem rolnym nie podlega ustawowemu ubezpieczeniu społecznemu rolników...". Dokonanie ustaleń w wyżej opisanym zakresie pozwoli organom na zajęcie prawidłowego stanowiska w kwestii statusu E. B. jako bezrobotnej. Niezależnie od powyższego Sąd dostrzega, iż decyzja organu pierwszej instancji dodatkowo narusza przepis art. 151 § 2 k.p.a. Przepis ten nie pozwala na wydanie dwóch odrębnych decyzji, a więc decyzji uchylającej decyzję dotychczasową i decyzji rozstrzygającej o istocie sprawy. Użyte w omawianym przepisie sformułowanie: "wydaje nową decyzję" oznacza jedynie konieczność zawarcia w decyzji kończącej wznowione postępowanie nowego rozstrzygnięcia o istocie sprawy. Wniosek taki wypływa z treści art. 149 § 2 k.p.a., zgodnie z którym postanowienie o wznowieniu postępowania stanowi podstawę do przeprowadzenia przez właściwy organ jednego postępowania, w którym bada zarówno przyczyny wznowienia, jak i istotę sprawy. W tej sytuacji Sąd, korzystając z uprawnienia jakie płynie w treści art. 135 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, objął swą kontrolą, także decyzję Starosty [...] z dnia [...] w sprawie uchylenia decyzji Kierownika Powiatowego Urzędu Pracy w K. o uznaniu E. B. za bezrobotną i przyznaniu jej prawa do zasiłku. Decyzja ta również została wydana bez stosownych, opisanych wcześniej ustaleń faktycznych oraz wbrew przepisom procedury nie posiada drugiego, koniecznego elementu decyzji "wznowieniowej", jakim jest orzeczenie o istocie sprawy. Ponadto zupełnie niezrozumiały jest dla Sądu powód, dla którego organ uchylił omawianym aktem także decyzję Kierownika Powiatowego Urzędu Pracy w K. z dnia [...], skoro z decyzji tej nie płynęły dla strony żadne uprawnienia, a nadto i co najważniejsze, postanowienie o wznowieniu postępowania nie obejmowało swym zakresem tej decyzji. Wskazania do dalszego postępowania obejmują przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego, przy zastosowaniu odpowiednich środków dowodowych, w zakresie opisanym wyżej, co pozwoli równocześnie ocenić, czy zachodzą przesłanki do przeprowadzenia postępowania wznowieniowego, czy też do jego umorzenia. W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekł, jak w sentencji. Rozstrzygnięć w punkcie drugim i trzecim wyroku dokonano na podstawie art. 152 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz na podstawie art. 55 ust. 1 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym w związku z art. 97 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1271 z późn. zm.)