II SA/Wr 2742/02

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Daria Sachanbińska sędzia NSA Roman Ciąglewicz - spr. Sędziowie asesor WSA Elżbieta Naumowicz Protokolant sekr. Sądowy Jolanta Hadała po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 grudnia 2004 r. sprawy ze skargi T. K. na decyzję Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego w O. z dnia [...], nr [...] w przedmiocie choroby zawodowej 1) uchyla zaskarżoną decyzję, 2) określa, że zaskarżona decyzja w całości nie może być wykonywana. Uzasadnienie. Decyzją z dnia [...], nr [...], Miejski Inspektor Sanitarny w O. orzekł o niestwierdzeniu u T. K. choroby zawodowej narządu słuchu, wymienionej w poz.15 wykazu chorób zawodowych, stanowiącego załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 listopada 1983 r. w sprawie chorób zawodowych (Dz. U. Nr 65, poz.294 ze zm.). Inspektor powołał się na przepis § 10 tegoż rozporządzenia. Organ ustalił, że wnioskodawca w latach 1952 - 1979 był zatrudniony w Centralnym Zarządzie Lotnictwa Cywilnego, kolejno w aeroklubach: A, B, C. W trakcie pracy podlegał opinii o zdolności do pracy. Już w 1969 r. stwierdzono uszkodzenie narządu słuchu, niebędące jednak przeciwwskazaniem do dalszej pracy. W 1978 r. ograniczono zdolność (bez śmigłowców). W 1980 r., według opinii Komisji Lotniczo - Lekarskiej, był nadal zdolny do pracy. Nawet w 1983 r. wydano orzeczenie o zdolności do pracy. Dopiero w 1986 r., po badaniu w Instytucie Medycyny Lotniczej w W., wydano orzeczenie o niezdolności do lotów i skoków. Od końca 1979 r. do 1991 r. pracował bez narażenia na hałas, po czym przeszedł na emeryturę. Orzeczeniem Poradni Chorób Zawodowych w K., z dnia 12 lutego 2002 r., rozpoznano u T. K. obustronny odbiorczy ubytek słuchu, o wielkości: UP - 44 dB, UL - 51 dB. Organ wywodził, że progresja niedosłuchu, do wartości stwierdzonych obecnie, dokonywała się bez udziału hałasu w środowisku pracy. Należy ją wiązać z wiekiem pacjenta i schorzeniami przewlekłymi (zmiany miażdżycowe, zmiany zwyrodnieniowe w obrębie narządu słuchu). Nie ma zatem, zdaniem Inspektora, podstaw do uznania tego uszkodzenia słuchu za zawodowe. W odwołaniu T. K. wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji. Stwierdził, że od 5 listopada 1952 r. do 10 września 1979 r. pracował zawodowo jako pilot - instruktor samolotowy, szybowcowy i instruktor spadochronowy. Wykonywanie tej pracy spowodowało trwałe uszkodzenie słuchu. Komisje lekarskie, których orzeczeniom jako pilot poddawany był regularnie, stwierdzały uszkodzenie słuchu, co w lotnictwie nie jest niczym szczególnym, ponieważ samoloty z natury rzeczy są bardzo hałaśliwe. Szczególnie hałaśliwe były samoloty typu: Junak, Jak, Bies i AN - 2, na których latał. Uszkodzenie słuchu typu odbiorczego zostało u odwołującego się stwierdzone już w 1978 r., orzeczeniem nr [...], kiedy miał 34 lata. Skarżący zarzucił brak punktu odniesienia do orzekania o progresji niedosłuchu. Podniósł, iż otolaryngolog nie miał podstaw do rozpoznania miażdżycowych zmian narządu słuchu. W ocenie skarżącego, obecny stan jego słuchu jest następstwem warunków pracy. Decyzją z dnia [...], nr [...], Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny w O. utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. Jako podstawę prawną wskazał przepisy § 10 ust.1 i 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 listopada 1983 r. w sprawie chorób zawodowych (Dz. U. Nr 65, poz.294 ze zm.). Organ odwoławczy przedstawił wnioski z ponownego badania odwołującego się, przeprowadzonego w Instytucie Medycyny Pracy i Zdrowia Środowiskowego w S., w dniach: 9 lipca 2002 r. - 16 lipca 2002 r. W Instytucie potwierdzono orzeczenie Poradni Chorób Zawodowych w K. Organ przytoczył ocenę Instytutu, według której obserwowana od czasu ustania ekspozycji zawodowej progresja niedosłuchu nie może być łączona ze szkodliwym działaniem hałasu, ponieważ skutki zdrowotne narażenia na hałas nie ulegają progresji po zakończeniu ekspozycji na ten czynnik. W skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego T. K. wniósł o uchylenie wydanych w jego sprawie decyzji odmownych. Powtórzył argumentację zawartą w odwołaniu. Przypomniał o rozpoznaniu u niego uszkodzenia słuchu jeszcze w 1978 r., a następnie w 1979 r. i w 1985 r. Dodał, że w latach 1979 - 1989 także pracował w narażeniu na hałas. W odpowiedzi na skargę Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny w O. wniósł o oddalenie skargi. Organ odwoławczy argumentował jak w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Następnie przedstawił wyniki badań środowiskowych przeprowadzonych w Wojskowym Zarządzie Kwaterunkowo - Budowlanym w O., gdzie skarżący był zatrudniony po 1979 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: najpierw odnotować trzeba, że skoro skarga została wniesiona do Naczelnego Sądu Administracyjnego przed dniem 1 stycznia 2004 r., to w oparciu o art. 97 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz.1271), sprawa podlega rozpoznaniu przez właściwy wojewódzki sąd administracyjny, na podstawie przepisów ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz.1270). Zgodnie z przepisem art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz.1269), sądy administracyjne kontrolują działalność administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Skarga zasługuje na uwzględnienie. Kontrola legalności zaskarżonej decyzji, przeprowadzona przez Sąd wykazała, że decyzja ta nie odpowiada wymogom prawa. Z przepisu § 1ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 listopada 1983 r. w sprawie chorób zawodowych (Dz. U. Nr 65, poz. 294 ze zm.), obowiązującego w czasie wydania zaskarżonej decyzji wynika, że stwierdzenie choroby zawodowej powinno nastąpić, gdy spełnione są łącznie trzy przesłanki: 1) wystąpienie w środowisku pracy czynników szkodliwych, 2) rozpoznanie u pracownika choroby wymienionej w wykazie chorób zawodowych, 3) zaistnienie związku przyczynowego między czynnikami szkodliwymi a rozpoznaną u pracownika chorobą. Dochodzenie epidemiologiczne wykazało, że T. K. będąc zatrudniony, w latach 1952 - 1979, w Aeroklubie A, w Szkole Oficerskiej w D., w Aeroklubie w B i w C, jako instruktor spadochronowy, pilot i instruktor lotniczy, był narażony na ponadnormatywny hałas. Pracował więc w warunkach stwarzających ryzyko powstania choroby zawodowej narządu słuchu. Podkreślić warto, że inspektorzy sanitarni nie kwestionowali pracy wnioskodawcy, do 1979 r., w warunkach narażenia na chorobę zawodową. Uprawnione placówki diagnostyczne rozpoznały u niego niedosłuch odbiorczy obustronny. Schorzenie to, czyli uszkodzenie słuchu wywołane działaniem hałasu, jest określone jako choroba zawodowa, gdyż znajduje się pod poz.15 wykazu chorób zawodowych, stanowiącego załącznik do rozporządzenia w sprawie chorób zawodowych. Konstrukcja § 1 ust. 1 tego rozporządzenia przemawia za tym, że w przypadku pozytywnego ustalenia, iż rozpoznana u pracownika choroba jest wymieniona w wykazie chorób zawodowych i praca była wykonywana w warunkach narażających na jej powstanie, istnieje domniemanie związku przyczynowego między chorobą a warunkami narażającymi na jej powstanie (por. wyrok SN z dnia 11 marca 1999 r., sygn. akt. III RN 128/98, OSNAP 1999 / 24 / 771). Odmienna ocena przyjęta w zaskarżonej decyzji stanowiła naruszenie przepisu § 1 ust. 1 w/w rozporządzenia, a naruszenie to miało istotny wpływ na wynik sprawy. Zaznaczyć jeszcze należy, że orzeczenia lekarskie rozpoznające u skarżącego niedosłuch odbiorczy, odmawiały stwierdzenia u niego choroby zawodowej m.in. z powodu braku narażenia na hałas po 1979 r. Stanowisko placówek diagnostycznych, o braku podstaw do stwierdzenia choroby zawodowej z powodu upływu zbyt długiego okresu czasu od ustania narażenia, jest sprzeczne z § 1 ust. 1 w/w rozporządzenia (patrz: wyrok SN z dnia 7 czerwca 1995 r., sygn. akt II PRN 4 / 95, OSNP 1996 / 3 / 44). Orzeczenia lekarskie, a w ślad za nimi także rozstrzygnięcia organów administracyjnych odmawiały przyjęcia zawodowej etiologii schorzenia słuchu u T. K. tłumacząc, iż w chwili ustania narażenia na hałas, spowodowany pracą na w/w stanowiskach w cywilnej służbie lotniczej, tj. w 1979 r., u skarżącego nie występował niedosłuch odbiorczy (w rezultacie, zdaniem organów inspekcji sanitarnej, uszkodzenie słuchu nastąpiło po ustaniu narażenia i było efektem czynników innych, niż narażenie na stanowiskach pracy). Tymczasem niezależnie od uchybienia prawnego, opisanego wyżej, ustalenie o braku uszczerbku odbiorczego słuchu skarżącego, do czasu ustania narażenia, jest sprzeczne z ustaleniami faktycznymi dokonanymi w trakcie postępowania administracyjnego. Z karty wypisowej Instytutu Medycyny Pracy i Zdrowia Środowiskowego w S., z dnia 6 sierpnia 2002 r. oraz orzeczenia Instytutu z dnia 9 sierpnia 2002 r. wynika, że w 1979 r. i w 1980 r. wnioskodawca był badany w Głównym Ośrodku Badań Lotniczo - Lekarskich we W. i jakkolwiek został uznany za zdolnego do pracy, to rozpoznano u niego obustronne osłabienie słuchu. Natomiast podczas badań w Instytucie Medycyny Lotniczej w W., w 1986 r., stwierdzono u skarżącego średnie przesunięcie progu słuchu, określone w audiometrii tonalnej dla UP - 27 dB, dla UL - 27 dB. Rozpoznanie takie, zdaniem organu odwoławczego świadczyło o tym, że określony audiometrycznie stan narządu słuchu nie dawał podstaw do rozpoznania choroby zawodowej. Odmowa stwierdzenia u wnioskodawcy choroby zawodowej uszkodzenia słuchu, z powodu niewystarczającego poziomu niedosłuchu stanowi naruszenie przepisu § 1 ust. 1 rozporządzenia w sprawie chorób zawodowych. Brak jest podstaw prawnych do wyłączenia z pojęcia chorób zawodowych uszkodzenia słuchu ze względu na stopień stwierdzonego uszkodzenia, jeżeli wykazano, że uszkodzenie to zostało spowodowane działaniem hałasu (por. m.in. wyrok SN z dnia 28 czerwca 2000 r., sygn. akt. III RN 202/99, Wokanda 2000/9/33). Wobec powyższego należało, na mocy art. 145 § 1 pkt 1a i c Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, uchylić zaskarżoną decyzję. Orzeczenie o niewykonywaniu zaskarżonej decyzji oparto o art. 152 tej ustawy. W dalszym postępowaniu należy, w oparciu o wyżej zamieszczoną ocenę prawną, ponownie rozpoznać odwołanie T. K. Zaakcentować trzeba, że dotychczas zgromadzony materiał dowodowy nie daje podstaw do odmowy stwierdzenia u skarżącego choroby zawodowej - uszkodzenia słuchu wywołanego działaniem hałasu. Odnosząc się do argumentacji Instytutu wskazać warto, że niedopuszczalne jest modyfikowanie pojęcia prawnego choroby zawodowej - uszkodzenia słuchu wywołanego działaniem hałasu, sformułowanego w poz. 15 wykazu chorób zawodowych. W szczególności zauważyć z całą mocą należy, iż przesłanki tego pojęcia nie nawiązują do skutków zdrowotnych uszkodzenia słuchu, w postaci upośledzenia społecznej wydolności słuchu i nie dokonują podziału na niedosłuch stanowiący chorobę zawodową oraz niedosłuch audiometryczny. Czynności jednostek organizacyjnych wymienionych w § 7 i § 9 w/w rozporządzenia, w postępowaniu o stwierdzenie choroby zawodowej, nie mogą polegać na "poprawieniu" ustawodawcy. Z punktu widzenia medycyny z pewnością uszczegółowiona diagnoza ma istotne znaczenie. Od niej przecież zależy terapia pacjenta. Dla prawidłowego zastosowania przepisu poz. 15 wykazu chorób zawodowych w związku z § 1 ust. 1 rozporządzenia w sprawie chorób zawodowych znaczenie ma tylko to, czy doszło do uszkodzenia słuchu wywołanego działaniem hałasu. W razie rozpoznania, iż do takiego uszkodzenia doszło, nie można odmówić stwierdzenia choroby zawodowej, uzasadniając odmowę wyżej opisanymi okolicznościami (niewielkim stopniem niedosłuchu, nieistotnością zaburzenia funkcji narządu słuchu). Okoliczności te miałyby wpływ na rozstrzygnięcie, gdyby skutkowały ustalenie, że do uszkodzenia słuchu nie doszło. Wobec sugestii o pozazawodowych przyczynach uszkodzenia słuchu skarżącego, przypomnieć warto, iż domniemanie prawne zawarte w § 1 ust. 1 rozporządzenia w sprawie chorób zawodowych ma charakter wzruszalny (praesumptio iuris tantum) i może być obalone dowodem przeciwnym. Do obalenia domniemania konieczne jest jednak ustalenie, że chociaż praca była wykonywana w warunkach narażających na powstanie choroby zawodowej, to jednak choroba została spowodowana wyłącznie przyczynami niepozostającymi w związku z pracą lub że czynniki szkodliwe, występujące w środowisku pracy, nie mogły wywołać stwierdzonego u pracownika schorzenia (patrz: Teresa Bińczycka - Majewska "Prawne aspekty chorób zawodowych", Państwo i Prawo 1993/7/ str. 59). Zaakceptowane w zaskarżonej decyzji konstatacje Instytutu o znaczącym udziale szeregu powszechnie występujących pozazawodowych czynników ryzyka, takich jak: miażdżyca tętnic szyjnych i podstawy mózgu, zaburzenia gospodarki lipidowej, przebyte infekcje wirusowe, stosowanie używek, uwarunkowania genetyczne, stosowane leki (patrz: pismo Instytutu z dnia 4 października 2002 r.), tylko wtedy podważałyby omawiane domniemanie, gdyby odnosiły się do osoby skarżącego i stanowiły wyłączną przyczynę stwierdzonego niedosłuchu. Wyraźnie powiedzieć przy tym trzeba, że chodzi o niedosłuch skarżącego rozpoznany jeszcze w czasie pracy w narażeniu na hałas i w kilka lat po ustaniu narażenia. W tej sytuacji argumentacja o przesądzającym znaczeniu progresji niedosłuchu, trwającej od rozpoznania niedosłuchu odbiorczego w latach 1979 - 1986, do czasu badań lekarskich podczas weryfikowanego w niniejszej sprawie postępowania administracyjnego (tj. 2002 r.), stanowi wywód pozaprawny, nienawiązujący do kilkakrotnie zasygnalizowanych przesłanek prawnego pojęcia choroby zawodowej uszkodzenia słuchu wywołanego działaniem hałasu. Na zakończenie odnotowania wymaga jeszcze jedna sprzeczność orzeczenia lekarskiego Instytutu z przepisem § 1 ust. 1 rozporządzenia w sprawie chorób zawodowych. Wbrew stanowisku wyartykułowanemu wprost w uzasadnieniu orzeczenia lekarskiego z dnia 9 sierpnia 2002 r., otrzymanie orzeczenia lekarskiego o zdolności do pracy nie jest przesłanką negatywną stwierdzenia choroby zawodowej. Wskazania do dalszego postępowania pozostają aktualne, mimo wejścia w życie, z dniem 3 września 2002 r., rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 lipca 2002 r. w sprawie wykazu chorób zawodowych, szczegółowych zasad postępowania w sprawach zgłaszania podejrzenia, rozpoznawania i stwierdzania chorób zawodowych oraz podmiotów właściwych w tych sprawach (Dz. U. Nr 132, poz. 1115). Zgodnie bowiem z § 10 tego rozporządzenia, postępowanie w sprawach rozpoznania choroby zawodowej lub jej stwierdzenia, rozpoczęte przed dniem wejścia rozporządzenia w życie, jest prowadzone na podstawie dotychczasowych przepisów.