II SA/Wr 344/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Olga Białek (spr.) po rozpoznaniu w dniu 28 stycznia 2019 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu M. S. od postanowienia starszego referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu z dnia 13 grudnia 2018 r. w sprawie ze skargi M. S. o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym postanowieniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 5 czerwca 2017 r., sygn. akt II SA/Wr 119/16 postanawia: zaskarżone postanowienie utrzymać w mocy. Postanowieniem z dnia 13 grudnia 2018 r. starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia stwierdził, że M. S., jak wynika z jego oświadczenia, pozostaje w stosunku prawnym z adwokatem reprezentującym go w postępowaniu przed sądem powszechnym oraz, że ten adwokat nie został wyznaczony dla skarżącego z urzędu, w ramach przyznanego prawa pomocy. Na tej podstawie starszy referendarz sądowy ustalił, że skarżący pozostaje w stosunku prawnym z profesjonalnym pełnomocnikiem procesowym pochodzącym z wyboru. Tym samym tylko z tej przyczyny nie mógł przyznać wnioskodawcy prawa pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego z urzędu. Referendarz oceniając zasadność przyznania stronie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych wskazał, że postępowanie jest wszczynane wyłącznie na wniosek strony, co oznacza, że to wnioskodawca winien wskazać na okoliczności uzasadniające jego żądanie. W niniejszej sprawie strona skarżąca w sposób niewystarczający umotywowała swoje żądanie, a nadto nie dostarczyła, mimo wezwania, informacji wskazanych przez starszego referendarza sądowego. Jednocześnie nie przedstawiła innych dokumentów, których treść świadczyłaby o wykazaniu, iż jej aktualna sytuacja materialna uzasadnia uwzględnienie złożonego wniosku. Skarżący nie wykazał, w sposób spójny i nie budzący wątpliwości, że jego sytuacja materialna i rodzinna spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy. W treści wniosku skarżący ograniczył się jedynie do przedstawienia takich danych, które mogły świadczyć o braku wystarczających bieżących dochodów na ponoszenie pełnych kosztów sądowych, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie. Uchylił się natomiast od ich wykazania i uzupełnienia w sposób określony w doręczonym wezwaniu. W ramach uzupełnienia szczególne znaczenie miało wykazanie źródła utrzymania gospodarstwa domowego skarżącego w dłuższym okresie czasu, które podlega ocenie pod kątem możliwości wygospodarowania przez to gospodarstwo środków na ponoszenie kosztów sądowych w sprawie. Ponadto z oświadczenia skarżącego wynika, że nie uzyskuje on dochodu i jednocześnie nie korzysta z pomocy społecznej ani innych form wsparcia państwowego w utrzymaniu swojego jednoosobowego gospodarstwa domowego. Oznacza to, że posiadał on i nadal posiada inne zasoby majątkowe lub źródła, z których czerpał i czerpie środki finansowe przeznaczane na ponoszenie kosztów utrzymania siebie. Z akt sprawy nie wynika, jakie to były lub są zasoby, ani jaka była lub jest ich aktualna wartość. Dlatego w sprawie nie sposób mówić o wykazaniu przez skarżącego utraty zdolności wygospodarowania, w drodze korzystania ze zgromadzonego majątku lub z innych źródeł, środków na utrzymanie siebie oraz, jednoczesne, ponoszenie kosztów sądowych. Pismem z dnia [...] stycznia 2018 r. skarżący wniósł od powyższego postanowienia sprzeciw. W uzasadnieniu podważył zasadność żądania wykazania informacji dotyczących stanu finansowego, stanu zdrowotnego jego oraz osób, których dane zostają ujawnione w oświadczeniu załączonym do wniosku o prawo pomocy. Wskazał, że nikt nie może być zmuszany do czynienia tego, czego prawo nie nakazuje. Jego zdaniem Sąd nie może zmuszać skarżącego do ujawnienia informacji, które powinny być konstytucyjnie chronione. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje: Sprzeciw nie jest zasadny. Na wstępie należy zauważyć, że zgodnie z art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.), zwanej dalej "p.p.s.a.", rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (§ 2). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (§ 3). Podstawą podjęcia zakwestionowanego przez skarżącego postanowienia referendarza sądowego są przepisy art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 p.p.s.a. Zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2 art. 245 p.p.s.a.). Przepisy art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. stanowią zaś, że przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z taką sytuacją mamy do czynienia w rozpoznawanej sprawie. Skarżący nie wykazał bowiem, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Przede wszystkim należy zauważyć, że w odpowiedzi na wezwanie do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy, skarżący wskazał, że nie ma możliwości przedłożenia wskazanych w wezwaniu dokumentów. Jak wskazano wyżej, wykazanie, że strona rzeczywiście znajduje się w trudnej sytuacji materialnej, spoczywa na niej samej. Zatem w jej interesie jest zarówno jak najobszerniejszy opis stanu majątkowego, finansowego i rodzinnego oraz realnych możliwości płatniczych, a także jak najściślejsza współpraca z sądem, który dąży do tego, aby sytuację strony w pełni wyjaśnić. Wszelkie wyjaśnienia powinny być przy tym logiczne i wiarygodne. Te obowiązki wnioskodawcy wynikają z brzmienia art. 252 § 1 i art. 255 p.p.s.a.. Wniosek o przyznanie prawa pomocy złożony przez osobę fizyczną rozpoznawany jest w trzech aspektach – nie tylko finansowym i majątkowym, ale i rodzinnym. Oceniając pod tym względem okoliczności wskazane we wniosku o przyznanie prawa pomocy, Sąd doszedł do przekonania, że nie stanowią one podstawy uzasadniającej przyznanie stronie prawa pomocy. Skarżący nie wykazał bowiem, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, zgodnie z przepisem art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.. Powyższe uwagi należy również odnieść do możliwości oceny wniosku skarżącego pod kątem przyznania mu prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, co musi skutkować stwierdzeniem, że skarżący nie wykazał również, że w jego sytuacji materialnej i rodzinnej zaistniała przesłanka przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Zgodnie z art. 245 § 3 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Częściowe zwolnienie z opłat lub wydatków może z kolei polegać - zgodnie z przepisem art. 245 § 4 p.p.s.a. - na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej. W przypadku osób fizycznych prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Powyższe unormowanie – jak słusznie wskazał referendarz w swoim rozstrzygnięciu - powinno być odczytywane w kontekście treści art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Zwolnienie z obowiązku uiszczenia tych kosztów stanowi zatem wyjątek od reguły wykonania przez stronę tego obowiązku, który sprzyja rozwadze w wyborze sądowej drogi i sposobu dochodzenia swoich praw. W konsekwencji przepisy p.p.s.a. określające przesłanki przyznania prawa pomocy nie mogą być interpretowane według reguł wykładni rozszerzającej. Nadto zastosowanie przez ustawodawcę wskazanej wyżej formuły uregulowania instytucji prawa pomocy obliguje wnioskodawcę do zachowania szczególnej staranności przy wykazywaniu podstaw, które uzasadniają jego żądanie. Słuszna jest również uwaga, że z regulacji prawnych dotyczących kosztów sądowych można wysnuć wniosek, że są one zasadą, natomiast zwolnienie z ich uiszczenia winno nastąpić w sytuacjach wyjątkowych. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych jest instytucją stosowaną w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem, tj. całkowicie pozbawionych środków do życia ze względu na okoliczności życiowe. W rozpoznawanej sprawie trudno mówić o konieczności zwolnienia skarżącego - w drodze wyjątku - z obowiązku ponoszenia kosztów postępowania sądowego. I to nie tylko z uwagi na brak możliwości dokonania weryfikacji rzeczywistej sytuacji materialnej skarżącego, wynikającej z niezachowania przez wnioskodawcę szczególnej staranności przy wykazywaniu podstaw, które uzasadniają przyznanie mu prawa pomocy, ale również z tego powodu, że nie można odnieść do osoby skarżącego stwierdzenia, że znajduje się on w wyjątkowej sytuacji ze względu na okoliczności życiowe. Zwrócić tutaj należy bowiem uwagę – jak uczynił to referendarz - na art. 246 § 3 p.p.s.a., zgodnie z którym adwokata, radcę prawnego, doradcę podatkowego lub rzecznika patentowego można ustanowić dla strony, która nie zatrudnia lub nie pozostaje w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym. Nie dotyczy to adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego ustanowionego na podstawie przepisów o prawie pomocy. Z przywołanego wyżej unormowania wynika, że zatrudnianie lub pozostawanie przez stronę skarżącą, która wnioskuje o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika, w stosunku prawnym z takim pełnomocnikiem (pochodzącym z wyboru adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym) stanowi przesłankę negatywną, wyłączającą przyznanie jej prawa pomocy w tym zakresie. Wniosek ten pozostaje aktualny również w sytuacji, gdy profesjonalny pełnomocnik procesowy z wyboru występuje w imieniu wnioskodawcy w postępowaniu innym niż przedmiotowe, w tym w innym postępowaniu niż toczące się przed sądem administracyjnym. Fakt korzystania przez skarżącego z usług adwokata z wyboru w innej sprawie świadczy bowiem o tym, że posiada środki finansowe na opłacenie usług tego adwokata. Skoro tak, nie można stwierdzić, że znajduje się on trudnej sytuacji materialnej, uzasadniającej przyznanie skarżącemu prawa pomocy. Słusznym jest przy tym również stwierdzenie przez referendarza sądowego, że ponieważ skarżący pozostaje w stosunku prawnym z adwokatem reprezentującym go w postępowaniu przed sądem powszechnym oraz, że ten adwokat nie został wyznaczony dla skarżącego z urzędu, w ramach przyznanego prawa pomocy, to nie ma podstaw do przyznania wnioskodawcy prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata z urzędu. Zauważyć także należy, że skarżący był wzywany do przedstawienia dokumentów obrazujących jego sytuację finansową. W odpowiedzi na wezwanie skarżący stwierdził, że nie ma możliwości przedłożenia wymienionych w wezwaniu dokumentów. Przesłał jedynie kserokopię decyzji na łączne zobowiązanie pieniężne za rok 2018 w sprawie wymiaru podatku rolnego oraz podatku od nieruchomości na kwotę [...] zł. Zatem Sąd za prawidłowe uznał zatem stanowisko referendarza, że na podstawie szczątkowych danych referendarz sądowy nie jest w stanie odtworzyć sytuacji majątkowej strony. Udzielona przez skarżącego odpowiedź na powyższe wezwanie nie zawierała żadnych konkretnych informacji, do podania których został wezwany. Tym samym referendarz nie posiadał materiału dowodowego, na podstawie którego mógłby ocenić aktualny stan finansowy i możliwości płatnicze skarżącego. Odnosząc się do kwestionowania przez skarżącego możliwości żądania przez referendarza pewnych dokumentów oraz informacji, Sąd wskazuje, że referendarz może zobowiązać stronę do złożenia dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Szczegółowe rodzaje dokumentów źródłowych oraz okresy, za jakie mają być dokumentowane dane o majątku, dochodach i stanie rodzinnym określa rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępnienia urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz.U. Nr 227, poz. 2245). Rozporządzenie wskazuje wprost, że dokumentami źródłowymi, w przypadku budzących wątpliwości mogą potwierdzić przedstawione przez wnioskodawcę dane o jego majątku, dochodach i stanie rodzinnym, mogą być w szczególności: 1) odpisy zeznań podatkowych za ostatnie dwa lata kalendarzowe, 2) wyciągi i wykazy z posiadanych rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy, 3) wypisy z rejestrów urzędowych, 4) odpis aktualnych bilansów, 5) zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz otrzymywanych świadczeń z okresu ostatnich dwóch lat, 6) zaświadczenie o sytuacji rodzinnej wnioskodawcy wydawane przez właściwą do spraw zdrowia lub opieki społecznej jednostkę organizacyjną gminy. Reasumując wskazać należy, że strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku, uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe. W takiej sytuacji Sąd uznał, że nie podstaw do zmiany postanowienia referendarza sądowego. Mając powyższe na uwadze, na podstawie przepisów art. 260 § 1 - § 3 p.p.s.a., Sąd postanowił jak w sentencji.