II SA/Wr 399/20

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Halina Filipowicz-Kremis Sędziowie: Sędzia WSA Władysław Kulon Asesor WSA Wojciech Śnieżyński (sprawozdawca) po rozpoznaniu w Wydziale II na posiedzeniu niejawnym w dniu 4 lutego 2021 r. sprawy ze skargi B. I. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w L. z dnia [...] czerwca 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy nieodpłatnego przekazania prawa własności nieruchomości gruntowej oraz lokalu mieszkalnego i pomieszczeń gospodarskich oddala skargę w całości. Decyzją z [...].06.2020 r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w L., utrzymało w mocy decyzję Starosty L. z [...].04.2020 r., nr [...], wydaną na podstawie art. 118 ust. 2, ust. 2a i ust. 4 ustawy z 20.12.1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 220r., poz. 174 ze zm.), odmawiającą przyznania nieodpłatnie na własność B. I. nieruchomości gruntowej położonej w obrębie G., w granicach działki nr [...] o powierzchni 0,2458 ha oraz lokalu mieszkalnego i pomieszczeń gospodarskich znajdujących się w budynkach posadowionych na działce nr [...] o powierzchni 0,1069 ha, położonych w obrębie G. Ze zgromadzonych, w toku postępowania administracyjnego, dokumentów wynika, że Powiatowa Komisja Ziemska w L., aktem nadania z [...].06.1962 r., nr [...], nadała na własność F. L. gospodarstwo rolne o powierzchni 9,17 ha wraz z zabudowaniami, położone w G. Orzeczenie o wykonaniu aktu nadania wydane przez Prezydium Powiatowej Rady Narodowej, Wydział Rolnictwa i Leśnictwa w L. z [...].06.1962 r., nr [...], doprecyzowało, że w skład gospodarstwa weszły działki o numerach: [...], [...], [...], [...], [...], [....], [...] i [...] oraz zabudowania: dom mieszkalny, szopa, stodoła, stajnia i studnia. Z kolei prawomocnym postanowieniem z [...].12.1970 r., sygn. akt [...], Sąd Powiatowy w L. orzekł o przejęciu na rzecz Skarbu Państwa, Prezydium Powiatowej Rady Narodowej, Wydział Finansowy w L., opisanego wyżej gospodarstwa rolnego o powierzchni 9,17 ha wraz z zabudowaniami, stanowiącego własność F. L. - za zaległe należności scalone w kwocie 89.732,25 zł. Od roku 1971 W. i F. L. dzierżawili opisane gospodarstwo rolnego (vide: skierowane do KRUS w L. pismo Zastępcy Wójta Gminy M. z [...].05.1993 r.) i z tego tytułu opłacali składkę na ubezpieczenie społeczne. Wnioskiem z [...].11.2019 r., B. I. wystąpiła o nieodpłatne przyznanie jej prawa własności nieruchomości gruntowej, "będącej w dyspozycji własności Gminy M.", położonej w obrębie G., oznaczonej jako działki nr [...] i nr [...], wchodzące w skład "gospodarki rolnej przekazanej [...].09.1992r. w celu otrzymania emerytury rolniczej na Skarb Państwa, czyli Państwowy Fundusz Ziemi". W uzasadnieniu wniosku zaznaczyła, że decyzją Wojewody L. z [...].02.1993 r., nr [...], część gospodarstwa, tj. działki o numerach: [...], [...], [...] i [...], została przekazana Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa, natomiast działki nr [...] i nr [...] zostały przekazane Gminie - na jej wniosek. Dokumentem potwierdzającym przekazanie gospodarstwa rolnego wraz z zabudowaniami na rzecz Skarbu Państwa jest wniosek o emeryturę rolniczą w pełnym wymiarze. We wniosku tym, wypełnionym przez urzędnika, zawarto zapis, że rolnik i jego małżonek nie zrzekają się prawa do bezpłatnego korzystania z lokalu mieszkalnego. Zgodnie zaś z obowiązującymi wówczas przepisami (w 1990 r.), aby otrzymać emeryturę w pełnym wymiarze, należało zdać gospodarstwo. W. i F. L. w okresie od 1970 r. do [...].09.1992 r. byli posiadaczami gospodarstwa przez okres ponad 20 lat. Gospodarstwo rolne przekazali nie dzieciom, jako zstępnym, a Skarbowi Państwa. Zgodnie z art. 59 ust. 1 i ust. 2 ustawy z 1982 r., przekazanie gospodarstwa następowało w drodze umowy z terenowym organem i w takiej formie, po zdaniu gospodarstwa, otrzymywało się prawo do bezpłatnego mieszkania, wraz z użytkowaniem działki nie przekraczającej 10% zdanego gospodarstwa. W dniu [...].01.2020 r. B. I. złożyła kolejne pismo, w którym wyjaśnia, że W. L. była posiadaczem gospodarstwa rolnego jako dzierżawca. W momencie przejścia na emeryturę, aby ją otrzymać, musiała przekazać gospodarstwo rolne, o czym mowa we wniosku o emeryturę. Na ostatniej stronie pouczenia, w punkcie 1 widnieje wpis: "Wniosek stanowi podstawę do stwierdzenia istnienia prawa do emerytury lub renty inwalidzkiej oraz wysokości tych świadczeń w razie przekazania gospodarstwa rolnego lub działu specjalnego. Prawo do pobierania tych świadczeń będzie istniało nie wcześniej niż od daty przekazania gospodarstwa lub działu specjalnego", zaś ostatnie zdanie pod punktem 9 stwierdza: "Od dnia przekazania gospodarstwa rolnego emerytura lub renta inwalidzka przysługuje w pełnej wysokości." Ponadto, w nazwie wniosku W. L. istnieje zapis: "w pełnym wymiarze", natomiast "w wymiarze 75 %" jest przekreślone, co świadczy o przekazaniu przez nią gospodarstwa, ponieważ gdyby tego nie zrobiła to we wniosku emerytalnym zostałoby skreślone, w pełnym wymiarze, a pozostawiono w wymiarze 75%, o czym mówi punkt 9 pouczenia wniosku. Z powyższych przepisów wynika że W. L. przekazała gospodarstwo rolne Państwu, co uprawnia do skorzystania z art. 118 ust. 1 i ust. 2 ustawy z 20.12.1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników. Decyzją z [...].04.2020 r. Starosta L., powołując w podstawie prawnej art. 118 ust. 2, ust. 2a i ust. 4 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, odmówił B. I. przyznania prawa własności oznaczonych na wstępie nieruchomości. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ stwierdził, że skuteczne nabycie prawa własności działki przez zstępnego osoby uprawnionej, w świetle art. 118 ust. 2a cyt. ustawy, wymaga spełnienia dwóch przesłanek: faktycznego władania działką, ale działką, do której rolnik otrzymał uprawnienia do użytkowania w wyniku przekazania gospodarstwa rolnego Państwu (wyrok WSA w Białymstoku z 07.08.2019 r., sygn. akt II SA/Bk/298/19). Tak więc przyznanie nieodpłatnie na własność działki gruntu może nastąpić wyłącznie w przypadku, gdy gospodarstwo rolne zostałoby przekazane przez właściciela na rzecz Skarbu Państwa, za świadczenie emerytalno-rentowe. Natomiast W. L., jako dzierżawca, a nie jako właściciel, ubiegała się o emeryturę w pełnym wymiarze na podstawie złożonego wniosku z [...].05.1993 r. Organ zaznaczył, że na podstawie zebranych dokumentów, że objęte wnioskiem gospodarstwo zostało przejęte w oparciu o art. 31 i art. 33 ustawy z dnia 28 czerwca 1962 r. o przejmowaniu nieruchomości rolnych na własność Państwa za zaległe należności. W związku z powyższym, w prowadzonej dla nieruchomości (wchodzącej w skład gospodarstwa rolnego F. L.) księdze wieczystej nr [...], na podstawie powołanego wyżej postanowienia Sądu Powiatowego w L. z [...].12.1970 r., sygn. akt [...], jako właściciel został ujawniony Skarb Państwa - Państwowy Fundusz Ziemi. Następnie od 1971 r. do [...].09.1992 r. gospodarstwo było dzierżawione przez małżonków L. i z tego tytułu opłacali składkę na ubezpieczenie społeczne. Dlatego też W. L. zostało przyznane świadczenie emerytalne, w oparciu o przepisy ustawy z 20.12.1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników. Natomiast w roku 1995, decyzją Wojewody L., potwierdzono nabycie przez Gminę M., z mocy prawa, nieodpłatnie własności nieruchomości oznaczonej w operacie ewidencji gruntów jako działki nr [...], nr [...] i nr [...]. Odwołując się od powyższej decyzji B. I. podkreśliła, że sprawa została "błędnie rozeznana", ponieważ powołany przez organ I instancji art. 118 ust. 2 i 2a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników nie precyzuje, że dotyczy rolników - właścicieli, a jedynie mówi o nabyciu prawa do bezpłatnego korzystania z lokalu mieszkalnego i pomieszczeń gospodarskich, które - na wniosek rolnika - winny być nieodpłatnie przyznane na własność. Odwołująca wyjaśnia, że jest spadkobierczynią W. L. i jako jej córka nadal uprawia objęte wnioskiem działki, czerpiąc z tego tytułu pożytki. W. L. oddała gospodarstwo rolne na Skarb Państwa, dzięki czemu nabyła prawo do bezpłatnego mieszkania i użytkowania tych nieruchomości. W ocenie odwołującej, spełnione zostały przesłanki do zastosowania art. 118 ust. 2 i 2a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Powyższe odwołanie zostało uzupełnione przez B. I. pismem z [...].05.2020 r. W piśmie tym strona obszernie odniosła się do motywów uzasadnienia rozstrzygnięcia organu I instancji, dokonując jednocześnie własnej interpretacji przepisów art. 118 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Jej zdaniem, powołany przepis art. 118 odnosi się nie tylko do rolników - właścicieli gospodarstw rolnych, ale także posiadaczy tych gospodarstw. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w L. opisaną na wstępie decyzją z [...].06.2020 r. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W motywach rozstrzygnięcia Kolegium przypomniało dotychczasowy przebieg postępowania i ustalenia poczynione przez organ I instancji. Przywołując treść art. 118 ust. 2, ust. 2a i ust. 4 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników organ podkreślił, że roszczenia przewidziane tymi przepisami nie mogą być interpretowane rozszerzająco, albowiem ich celem jest zaspokojenie interesów rolnika, a nie osób trzecich. Co do zasady przysługują one rolnikowi, który przekazał gospodarstwo rolne Państwu, jeśli zaś chodzi o jego zstępnych, odnoszą się one jedynie do osób ściśle określonych w ust. 2a wskazanej normy prawnej, czyli tym, którzy po śmierci rolnika faktycznie władają działką w zakresie wynikającym z prawa użytkowania. Kolegium podkreśliło, że nieodpłatne przekazanie gospodarstwa rolnego np. Państwu było warunkiem niezbędnym do uzyskania emerytury lub renty rolnej na podstawie przepisów obowiązujących przed dniem 01.01.1991 r., tj. na podstawie ustawy z 27.10.1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140 ze zm.) oraz ustawy z 14.12.1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (t.j. Dz.U z 1989 r. Nr 24, poz. 133 ze zm.). Zadania z zakresu przyznawania i wypłaty emerytur i rent rolnych były wówczas realizowane przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych, natomiast wnioski z tego zakresu, jak również dokumenty potwierdzające zbycie gospodarstwa rolnego na rzecz Państwa kompletowane były przez Urzędy Gmin, właściwe ze względu na miejsce zamieszkania wnioskodawców. Obowiązek opłacania składek na ubezpieczenie społeczne przez rolników został wprowadzony od 01.07.1977 r. przepisami ustawy z 27.10.1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin. W ustalonym w sprawie stanie faktycznym wynika że W. L. nie przekazała gospodarstwa rolnego Państwu w zamian za świadczenie emerytalne w rozumieniu art. 118 ustawy z 20.12.1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, w związku z czym w stosunku do niej, a w konsekwencji też w stosunku do jej zstępnych, nie znajdują zastosowania przepisy art. 118 cyt. ustawy. Jak bowiem wynika z prawomocnego postanowienia z [...].12.1970 r., sygn. akt [...], Sąd Powiatowy w L. orzekł o przejęciu na rzecz Skarbu Państwa, Prezydium Powiatowej Rady Narodowej, Wydział Finansowy w L., należącego do F. L. gospodarstwa rolnego wraz z zabudowaniami, położonego we wsi G. - za zaległe należności. Zatem na mocy tego postanowienia W. i F. L. nie byli właścicielami opisanego gospodarstwa rolnego, natomiast od 1971 r. zostało ono im wydzierżawione i z tego tytułu opłacali składkę na ubezpieczenie społeczne. Według Kolegium, powoływany przez odwołującą wniosek W. L. o emeryturę również potwierdza, że w okresie od 1971 r. do 1992 r. wnioskodawczym była dzierżawcą (a nie właścicielem) gospodarstwa rolnego. Uzyskanie przez nią prawa do rolniczego świadczenia emerytalnego wynikało nie z faktu przekazania gospodarstwa rolnego Państwu, ale ze spełnienia warunku podlegania ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu przez wymagany okres oraz wieku. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu B. I. powtórzył stanowisko i argumentację odwołania. Podkreśliła, że jako spadkobierczyni W. L. (która otrzymała gospodarstwo rolne od właściciela, tj. Skarbu Państwa i wraz z mężem "gospodarzyła do 1992 roku na zasadzie posiadacza w formie dzierżawcy", a następnie przekazała to gospodarstwo, czyli zwróciła właścicielowi - Skarbowi Państwa), nabyła prawo do nieodpłatnego przekazania, nadania na własność, objętych wnioskiem nieruchomości - na podstawie art. 118 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Według skarżącej, obowiązujące przepisy prawa dają podstawy do uwłaszczenia z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego także przez rolników nie będących właścicielami gospodarstwa rolnego, lecz jedynie jego posiadaczami (użytkownikami lub dzierżawcami). Po zmianach wprowadzonych po roku 1989 ustawodawca zrównał wszystkich rolników, zarówno właścicieli jak i użytkowników gospodarstw rolnych, w uprawnianiach do świadczeń socjalnych, którzy oddali gospodarstwa rolne na rzecz Skarbu Państwa za emeryturę. Organ nie powinien zatem badać okresu od 1962 r do 1970r., kiedy za długi komasacyjne odebrano gospodarstwo rolnikowi, ale powinien uwzględnić okres od 1970 r. do 1992 r., kiedy W. i F. L. przekazali gospodarstwo na rzecz Skarbu Państwa za pełną emeryturę rolniczą z jednoczesnym nabyciem prawa do bezpłatnego mieszkania w gospodarstwie. Na podstawie art 118 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, przyznano dzierżawcy gospodarstwa rolnego, wszelkie prawa do świadczeń określonych w ustawach, które są uzależnione od przekazania gospodarstwa rolnego. Dokumentem potwierdzającym w badanej sprawie, że doszło do przekazania gospodarstwa rolnego jest opisany w skardze wniosek o emeryturę rolniczą, wypełniony przez urzędnika, a także zaświadczenie terenowego organu administracji publicznej. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze, nie podzielając jej zarzutów, wniosło o oddalenie skargi. Zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału II z [...].01.2021 r. skierowano sprawę na posiedzenie niejawne w trybie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z 02.03.2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2020 r., poz. 1842, ze zm.). Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa, albowiem została wydana na podstawie szczegółowo ustalonego stanu faktycznego w oparciu o właściwą podstawę materialno-prawną i z uwzględnieniem zasad procesowych określonych w ustawie Kodeks postępowania administracyjnego. W okolicznościach kontrolowanej sprawy postępowanie dowodowe wykazało jednoznacznie, że nie wystąpiły wszystkie przesłanki obligujące właściwy organ do wydania na rzecz zstępnego decyzji zwracającej nieruchomość rolną przyjętą na rzecz Skarbu Państwa w zamian za emeryturę rolniczą. Istotą spory jest rozstrzygnięcie, czy objęta wnioskiem zwrotowym nieruchomość rolna położona w obrębie G., składająca się z działki nr [...] o powierzchni 0,2458 ha oraz lokalu mieszkalnego i pomieszczeń gospodarskich znajdujących się w budynkach posadowionych na działce nr [...] o powierzchni 0,1069 ha, została przejęta nieodpłatnie na rzecz Państwa w zamian za rentę rolniczą, którą pobierała W. L. Zgodnie art. 118 ust. 1 – 2a ustawy z 20.12.1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, wniosek o nieodpłatne przyznanie prawa własności może złożyć osoba, której przysługuje prawo użytkowania działki gruntu z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego Państwu, w stosunku do tej działki (ust. 1). Nadto osoba, której przysługuje prawo do bezpłatnego korzystania z lokalu mieszkalnego i pomieszczeń gospodarskich z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego Państwu, w stosunku do działki obejmującej budynki, w których znajduje się ten lokal i te pomieszczenia o powierzchni niezbędnej do korzystania z tych budynków (ust. 2). Z przedmiotowymi wnioskami może wystąpić również zstępny osoby określonej w ust. 1 i ust. 2, który po śmierci tej osoby faktycznie włada daną nieruchomością w zakresie odpowiadającym jej uprawnieniom (ust. 2a). Powołana regulacja prawna uzależnia zatem przyznanie prawa własności działki zstępnemu m.in. od spełnienia przesłanki, wedle której przedmiotem nabycia, na podstawie art. 118 ustawy ubezpieczeniu społecznym rolników, może być tylko ta działka, która została przydzielona rolnikowi do użytkowania w związku z przekazaniem gospodarstwa rolnego Państwu. Po analizie stanu faktycznego niniejszej sprawy, prawidłowo ustalonego przez organy administracji publicznej, stwierdzić należy, że objęte wnioskiem skarżącej gospodarstwo rolne wraz z budynkami zostało przejęte na rzecz Skarbu Państwa, nie w zamian za świadczenie emerytalne w rozumieniu art. 118 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, ale z tytułu zadłużenia (na podstawie postanowienia Sądu Powiatowego w L. z [...].12.1970 r., sygn. akt [...]). Na mocy tego postanowienia poprzednicy prawni skarżącej – W. i F. L., nie byli właścicielami opisanego gospodarstwa rolnego. Nie przekazali oni gospodarstwa rolnego Państwu, ale utracili jego własność na mocy orzeczenia sądowego. Od roku 1971 byli oni jedynie jego dzierżawcami i z tego tytułu opłacali składkę na ubezpieczenie społeczne. Wbrew zatem twierdzeniom zawartym w skardze, W. L. zostało przyznane świadczenie emerytalne nie z tytułu nieodpłatnego przekazania gospodarstwa rolnego na rzecz Skarbu Państwa, którym nie mogła w ten sposób dysponować skoro nie byłą jego właścicielem, ale z tytułu nabycia przez nią prawa do rolniczego świadczenia emerytalnego, co wynikało ze spełnienia warunku podlegania ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu przez wymagany okres czasu oraz osiągnięcia wieku emerytalnego. W tak ustalonym stanie faktycznym należało podzielić stanowisko orzekających w sprawie organów, że skarżąca nie może skutecznie występować z żądaniem przyznania własności przedmiotowej nieruchomości, gdyż nie spełnia wymogów wskazanych w art. 118 ust. 2 i 2a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Mając powyższe na względzie, Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.