II SA/Wr 746/15

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu Michał Kazek po rozpoznaniu w dniu 25 kwietnia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Wydziale II wniosku A.B. i C.B. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi A.B., C.B. i D.B. na decyzję F. Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Geodezyjnego i Kartograficznego w E. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie uregulowania zapisów w bazie danych ewidencji gruntów i budynków postanawia odmówić przyznania prawa pomocy. A.B i C.B. złożyli wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W uzasadnieniu tego żądania wnioskodawcy podali, że pomimo posiadania majątku trwałego nie posiadają możliwości opłacenia czynności adwokata i uiszczenia opłat sądowych, gdyż od dwóch lat nie uzyskują dochodu i pozostają bez oszczędności. Wskazali, że są właścicielami domu o powierzchni 126,78 m² położonego na działce o powierzchni 372 m² o wartości około 600.000 zł, mieszkania o powierzchni 41,35 m² o wartości około 300.000 zł, którego nie są w stanie sprzedać, oraz dwóch samochodów, które stanowią środek trwały spółki, w ramach której prowadzą działalność gospodarczą, marki Skoda Octavia i Opel Vectra rok produkcji odpowiednio 2003 i 2004, o wartości odpowiednio 8.050 zł i 8.960 zł. W pierwszym kwartale roku 2016 skarżący ponieśli stratę w ramach prowadzonej od 40 lat działalności gospodarczej w kwocie 87,38 zł, koszty ich bieżącego utrzymania ponosi ich bliska rodzina, natomiast swoją działalność gospodarczą finansują dzięki kredytom kupieckim w kwocie 49.203,62 zł. Z przedłożonych do akt sprawy dokumentów wynika, że w roku 2013, 2014 i 2015 wnioskujący skarżący ponieśli stratę w kwocie odpowiednio 50.504,78 zł, 49.903,74 zł i 2.413,74 zł przy przychodach w kwocie odpowiednio 753.018,24 zł, 643.727,40 zł i 665.453,50 zł. Dodatkowo w roku 2013 uzyskali z innych źródeł dochód w łącznej kwocie 3.764,55 zł. W styczniu, lutym i marcu 2016 r. skarżący dostarczyli towary i świadczyli usługi o wartości odpowiednio 40.218 zł, 67.549 zł i 68.178 zł oraz nabyli towary i usługi o wartości odpowiednio 40.329 zł, 61.729 zł i 66.045 zł. W sprawie zważono, co następuje. Stosownie do art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity w Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2), natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). W przypadku osób fizycznych prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1) Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi), a w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2) cyt. wyżej przepisu). Wyżej powołane unormowania winny być odczytywane w kontekście treści art. 199 ustawy procesowej, zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Należy zatem przyjąć, iż zwolnienie z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych stanowi wyjątek od reguły wykonania przez stronę tego obowiązku, który sprzyja rozwadze w wyborze sądowej drogi dochodzenia swoich praw. W konsekwencji przepisy Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi określające przesłanki przyznania prawa pomocy nie mogą być interpretowane według reguł wykładni rozszerzającej. Nadto zastosowanie przez ustawodawcę wskazanej wyżej formuły uregulowania instytucji prawa pomocy obliguje wnioskodawcę do zachowania szczególnej staranności przy wykazywaniu podstaw, które uzasadniają jego żądanie. Z regulacji prawnych dotyczących kosztów sądowych można wysnuć wniosek, że są one zasadą, natomiast zwolnienie z ich uiszczenia winno nastąpić w sytuacjach wyjątkowych. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych jest instytucją stosowaną w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem, tj. całkowicie pozbawionych środków do życia ze względu na okoliczności życiowe. Zdaniem referendarza sądowego ubiegający się o taką pomoc powinni poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Istotą prawa pomocy w zakresie przyznania z urzędu adwokata jest z kolei nieodpłatne korzystanie strony z usług profesjonalnego pełnomocnika, wskutek przejęcia przez Skarb Państwa ciężaru kosztów związanych z tą reprezentacją. Założeniem prawa do bezpłatnej pomocy prawnej jest to, że strona ze względu na swój stan majątkowy nie jest w stanie ponieść jej kosztów. Należy dalej stwierdzić, iż koszty postępowania sądowego zasługują na trakto-wanie na równi z innymi obciążeniami finansowymi, do których zalicza się ciążące na nich zobowiązania cywilno- i publicznoprawne. Zwolnienie z kosztów sądowych – będących dochodem budżetu państwa - naruszałoby zasadę równoważnego traktowania ich powinności finansowych. Dlatego uszczuplenie zasobów majątkowych strony w rezultacie regulowania - dobrowolnego lub w trybie przymusowej egzekucji - jej zobowiązań nie może odnieść zamierzonego skutku w postaci uzasadnienia wniosku o zwolnienie z kosztów postępowania sądowego. W sprawie wszczętej wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym przedmiotem oceny jest stan faktyczny wynikający ze złożonych oświadczeń i przedłożonych dokumentów, zaś ocena ta musi być odnoszona do poziomu życia i statusu majątkowego innych obywateli Państwa, na których – w razie przyznania prawa pomocy - ciężar zwolnienia strony od kosztów postępowania sądowego zostałby przeniesiony. Badanie zasadności zwolnienia wnioskodawców od kosztów postępowania sądowego oparte jest na ocenie, czy stan faktyczny, na który składają się okoliczności wynikające z akt sprawy, odpowiada hipotezie normy prawnej wynikającej z art. 246 § 1 pkt 1) Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, tj. wykazaniu niemożności ponoszenia jakichkolwiek kosztów postępowania. Postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy wszczynane jest wyłącznie na wniosek strony, co oznacza, iż to wnioskodawca winien wskazać na okoliczności uzasadniające jego żądanie, tak aby było możliwe ustalenie w sposób wyczerpujący i nie budzący wątpliwości aktualnej sytuacji majątkowej i rodzinnej wnioskodawcy, podlegającej ocenie w postępowaniu wpadkowym, wszczętym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy. Oceniając zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy w świetle powołanych regulacji prawnych i wynikających z nich zasad, referendarz sądowy doszedł do przekonania, że wnioskujący skarżący nie wykazali, że ich sytuacja materialna, życiowa i rodzinna spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy. Po pierwsze, skarżący ci obracają w ramach prowadzonej działalności gospo-darczej kwotami wynikającymi z wielkości przychodów z tego źródła i kosztów ich uzyskania oraz z przedłożonych deklaracji VAT, których posiadanie, zdaniem referendarza sądowego, pozwala na przyznanie prawa pomocy jedynie w sytuacji, gdy wnioskodawca przedstawi istotne, obiektywne i wyjątkowe powody przeznaczenia posiadanych środków pieniężnych na inne cele niż opłacenie kosztów postępowania sądowego. Tymczasem w sprawie skarżący takich okoliczności nie przedstawili. Nie zalicza się do tych okoliczności dobrowolnego lub przymusowego wykonywania zobowiązań cywilnoprawnych i publicznoprawnych strony, które zakwalifikować trzeba do kategorii zwykłych i przewidywalnych elementów prowadzenia działalności gospodarczej, posiadania majątku i prowadzenia gospodarstwa domowego. Po drugie, badając sytuację materialną i rodzinną strony wnioskującej o przyznanie prawa pomocy pod kątem spełnienia przez nią wymogów uwzględnienia jej żądania pod uwagę brana jest nie tylko kwota pieniężna posiadana przez nią, ale również majątek strony, który w drodze wykorzystania lub sprzedaży może być źródłem pozyskiwania kwot pieniężnych koniecznych do ponoszenia kosztów postępowania sądowego. Wnioskujący skarżący są właścicielami jednocześnie domu i mieszkania, które, ponieważ nie służy do zaspokajania ich potrzeb mieszkaniowych, zaliczyć trzeba do zasobów majątkowych wnioskodawców, których wykorzystanie komercyjne lub sprzedaż stanowić może źródło pochodzenia kwot pieniężnych koniecznych do jednoczesnego ponoszenia kosztów postępowania sądowego. Rezygnacja przez stronę z komercyjnego wykorzystania tej nieruchomości lub jej sprzedaży po jej rynkowej cenie jest efektem jej autonomicznej decyzji, której skutki – brak środków na opłacenie kosztów postępowania sądowego oraz zachowanie stanu posiadania skarżących – nie mogą stanowić uzasadnienia dla przyznania prawa pomocy, przeznaczonego dla osób ubogich. Po trzecie, wnioskujący skarżący wskazali, że korzystają z pomocy materialnej ze strony rodziny, jednak nie podali kwot tej pomocy, ani nie podali powodów, dla których pomoc ta nie może obejmować wsparcia w ponoszeniu kosztów postępowania sądowego, którego wynik ma mieć wpływ na stan majątkowy całej rodziny skarżących. W tym stanie rzeczy uzasadnione jest stwierdzenie, że na obecnym etapie po-stępowania wnioskujący skarżący nie wykazali, stosownie do brzmienia art. 246 § 1 pkt 1) Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, podstaw do przyznania prawa pomocy. W konsekwencji, na podstawie powołanych wyżej przepisów oraz art. 258 § 1 i § 2 pkt 7) Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, referendarz sądowy postanowił, jak w sentencji, o odmowie przyznania A.B. C.B. prawa pomocy.