II SA/Wr 97/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Olga Białek po rozpoznaniu w Wydziale II na posiedzeniu niejawnym w dniu 21 czerwca 2017 r. sprzeciwu G. F. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 8 maja 2017 r. omawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi G. F. na postanowienie W. D. z dnia [...], nr [...] w przedmiocie odmowy wydania zaświadczenia o zameldowaniu na pobyt czasowy postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Pismem z dnia [...] G. F. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu (dalej: WSA we Wrocławiu) skargę na postanowienie Wojewody D. z dnia [...], nr [...], utrzymujące w mocy postanowienie Wójta Gminy M. z dnia [...], nr [...], odmawiające wydania zaświadczenia o zameldowaniu na pobyt czasowy od dnia [...] do [...] w lokalu pod adresem [...]. Dnia [...] wpłynął do WSA we Wrocławiu wniosek G. F. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu tego żądania ww. wskazał, że aktualnie nie dysponuje wolną kwotą pieniężną umożliwiającą ponoszenie wydatków w związku z postępowaniem sądowoadministracyjnym bez uszczerbku dla utrzymania siebie i rodziny. Otrzymywane świadczenie emerytalne w kwocie 1.235,68 zł przeznacza na konieczne utrzymanie oraz lekarstwa niezbędne w trakcie leczenia w Klinice Onkologii i Radioterapii. Podał, że jest właścicielem gruntów rolnych o powierzchni ewidencyjnej około 19 ha, obciążonych hipoteką na kwotę 45.000 DM, nieużytków i drogi oraz nieruchomości zabudowanej (ruiny pałacu z zabudowaniami folwarcznymi) oddanej w nieodpłatne użytkowanie stowarzyszeniu. Jak wynika ze zwrotnego potwierdzenia odbioru przesyłki sądowej w dniu [...] osobie upoważnionej do odbioru poczty kierowanej do skarżącego doręczono wezwanie do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez przedłożenie w terminie czternastu dni od dnia doręczenia pisma, pod rygorem rozpoznania wniosku na podstawie akt sprawy, dodatkowych informacji i dokumentów źródłowych dotyczących sytuacji materialnej i rodzinnej skarżącego. Z akt sprawy wynika, że skarżący nie zareagował na to wezwanie w sposób w nim wskazany. W piśmie procesowym z dnia [...] zawarł informacje, wedle których ma 70 lat i jako emeryt nie składa zeznania podatkowego, nie posiada oszczędności, część nieruchomości rolnej wskazanej we wniosku jest nieużytkiem położonym na terenie zalewowym, natomiast ewentualne środki uzyskane ze wsparcie bezpośredniego dla rolników przeznacza rekultywację i meliorację tych terenów. Postanowieniem z dnia 8 maja 2017 r., sygn. akt II SA/Wr 97/17, referendarz sądowy odmówił przyznania pomocy we wnioskowanym zakresie, z uwagi na to że skarżący nie wykazał, stosownie do brzmienia art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2016 r., poz. 718 ze zm., dalej: p.p.s.a.), podstaw do przyznania prawa pomocy. Złożone przez stronę skarżącą oświadczenie, o którym mowa w art. 252 § 1 p.p.s.a., w ocenie referendarza, nie zawiera danych koniecznych do oceny jej rzeczywistych możliwości płatniczych. W treści wniosku skarżący ograniczył się do oświadczenia o swoim statusie emeryta, leczeniu i o kwotach uzyskiwanego świadczenia. Uchylił się od wykazania, stosownie do brzmienia art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. tych danych w jakikolwiek sposób, w tym w sposób określony w doręczonym wezwaniu. Wykazanie to i uzupełnienie informacji miało dać podstawy do oceny ustalenia w zakresie dochodów i wydatków gospodarstwa domowego skarżącego, jego statusu majątkowego i sytuacji życiowej, wymaganego przepisem prawa dla oceny, z kolei, spełnienia przesłanki przyznania prawa pomocy. Wskazano także, że oświadczenie wnioskodawcy w zakresie nieskładania zeznania podatkowego w podatku dochodowym od osób fizycznych oraz informacji albo obliczenia tego podatku nie znajduje potwierdzenia w aktach sprawy oraz w obowiązującym na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej prawie. Z kolei oświadczenie o oddaniu nieruchomości zabudowanej (ruiny pałacu z zabudowaniami folwarcznymi) w nieodpłatne użytkowania stowarzyszeniu świadczy o wyzbyciu się przez skarżącego możliwości czerpania środków pieniężnych ze składnika jego majątku, które jako konsekwencja jego autonomicznej decyzji, podjętej mimo potrzeb związanych z leczeniem, nie może obciążać swoimi skutkami, tj. brakiem środków na ponoszenie kosztów sądowych w sprawie, budżetu państwa i innych podatników. Nie godząc się z powyższym orzeczeniem G. F. oprotestował je w drodze sprzeciwu do Wojewódzkiego Sadu Administracyjnego we Wrocławiu, zarzucając mu: 1. sprzeczność poczynionych ustaleń faktycznych, poprzez: błędne przyjęcie, że w sprawie nie zaistniały okoliczności uzasadniające wystąpienie przez skarżącego z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od ponoszenia kosztów sądowych w całości lub w części; błędne uznanie, że skarżący uchylił się od wykazania i uzupełnienia informacji o swojej sytuacji materialnej w sposób określony w doręczonym wezwaniu; bezpodstawne sugerowanie, że skarżący poprzez fakt użyczenia nieruchomości organizacji pozarządowej wyzbył się możliwości czerpania środków pieniężnych ze składnika jego majątku; pominięciu faktu, że skarżący nie posiada obywatelstwa polskiego oraz, że ze względu na wiek i stan zdrowia i stan zdrowia utrzymuje się jedynie ze świadczenia emerytalnego, które przeznacza w całości na bieżące utrzymanie i nie posiada innych możliwości zarobkowych; 2. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 7 w zw. z art. 2 Konstytucji RP, poprzez naruszenie zasady praworządności i zakazu domniemania kompetencji, obowiązujących w polskim porządku prawnym, art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, poprzez niesłuszne pozbawienie strony prawa do poddania sądowej kontroli rozstrzygnięć organów administracji publicznej oraz art. 710 Kodeksu cywilnego, poprzez błędną wykładnię i wadliwe zastosowanie; 3. naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 243 § 1 p.p.s.a., poprzez błędną wykładnię, art. 244 § 1 p.p.s.a., poprzez brak zastosowania, art. 245 § 1 p.p.s.a., poprzez wadliwą wykładnię i brak zastosowania, art. 246 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a., poprzez brak zastosowania, art. 255 p.p.s.a, poprzez wadliwe zastosowanie - które to uchybienia mogły mieć istotny wpływ na wynik zapadłego orzeczenia. W obszernym uzasadnieniu sprzeciwu skarżący rozwinął zarzuty postawione w jego petitum. Powołując się na wyrażone w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP oraz w art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, prawo do ukształtowania procedury sądowej zgodnie z postulatami sprawiedliwości i jawności oraz przywołując orzecznictwo TK oraz ETPCz określające realizację zasady prawa do sądu w kontekście zwolnień od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych, uznał że zaskarżone orzeczenie jej nie realizuje. Wskazano ponadto, że referendarz sądowy nie rozważył całościowo wniosku skarżącego, czyniąc ustalenia z pominięciem zawartych w nim oświadczeń. Powyższe nakazuje uchylenie (zmianę) zaskarżonego postanowienia w całości i przyznanie skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, w szczególności poprzez zwolnienie od ponoszenia opłaty od skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na wstępie należy zauważyć, że zgodnie z art. 260 § 1 p.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (§ 2). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (§ 3). Podstawą podjęcia zakwestionowanego przez skarżącego postanowienia referendarza sądowego są przepisy art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 p.p.s.a. Zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej (art. 245 § 4 p.p.s.a.). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Na mocy art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252 p.p.s.a., okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Zatem to wnioskodawca zobowiązany jest do dokładnego i zgodnego z prawdą przedstawienia własnej sytuacji majątkowej oraz wykazania, że spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W rozpoznawanej sprawie przedmiotem oceny jest więc to, czy skarżący wykazał, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przechodząc do oceny złożonego wniosku, należy stwierdzić, że podnoszone w nim okoliczności, jak również wyjaśnienia udzielane przez skarżącego w pismach procesowych, wskazują, że skarżący nie wykazał, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania prawa pomocy. Skarżący nie wykazał bowiem, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zdaniem Sądu informacje przedstawione przez skarżącego we wniosku i złożonych na wezwanie referendarza wyjaśnianiach nie pozwalały ocenić jego rzeczywistych możliwości płatniczych. Skarżący nie przedstawił jakiejkolwiek dokumentacji pozwalającej ustalić prawdziwość podanych przez siebie danych, zgodnie z którymi jedynym dochodem skarżącego jest emerytura w wysokości 1.235, 68 zł, którą w całości przeznacza na konieczne utrzymanie, w tym zakup żywności i innych artykułów życia codziennego oraz niezbędne lekarstwa. Natomiast ewentualne środki uzyskane ze wsparcia bezpośredniego dla rolników przeznacza na rekultywację i meliorację części nieruchomości rolnej wskazanej we wniosku. Pomimo wezwania z dnia 24 marca 2017 r., nie przedłożył on, w postaci dokumentów źródłowych, przynajmniej kwotowo zestawienia ponoszonych miesięcznych wydatków, informacji o dochodach za rok 2015 i 2016, informacji o posiadanych rachunkach bankowych (rozliczeniowych) za grudzień 2016 r. oraz odcinka emerytury za luty 2017 r., jeżeli nawet dać wiarę wyjaśnieniom złożonym przez skarżącego piśmie z dnia 13 kwietnia 2017 r., stanowiących de facto polemikę z wezwaniem referendarza, że nie składa zeznań podatkowych, nie posiada lokat oszczędnościowych, nie gromadzi środków pieniężnych w innych formach oraz, że nie otrzymuje żadnych form wsparcia ze strony państwa. Podzielić w tym miejscu należy także stanowisko wyrażone w zaskarżonym orzeczeniu, że pozbawienie się przez skarżącego możliwości czerpania środków pieniężnych ze składnika jego majątku jakim jest nieruchomość zabudowana (ruiny pałacu z zabudowaniami folwarcznymi) w postaci oddania ww. obiektu w nieodpłatne użytkowanie stowarzyszeniu jest konsekwencją jego autonomicznej decyzji, podjętej mimo potrzeb związanych z leczeniem i nie może ona obciążać w związku z tym skutkami, tj. brakiem środków na ponoszenie kosztów postępowania sprawie, budżetu państwa, a w konsekwencji podatników. Jak wskazano wyżej, wykazanie, że strona rzeczywiście znajduje się w trudnej sytuacji materialnej, spoczywa na niej samej. Zatem w jej interesie jest zarówno jak najobszerniejszy opis stanu majątkowego, finansowego i rodzinnego oraz realnych możliwości płatniczych, a także jak najściślejsza współpraca z sądem, który dąży do tego, aby sytuację strony w pełni wyjaśnić. Wszelkie wyjaśnienia powinny być przy tym logiczne i wiarygodne. Te obowiązki wnioskodawcy wynikają z brzmienia art. 252 § 1 p.p.s.a. i art. 255 p.p.s.a. Należy podkreślić, że unormowania dotyczące przyznania prawa pomocy – jak słusznie wskazał referendarz w swoim rozstrzygnięciu – powinno być odczytywane w kontekście treści art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Zwolnienie z obowiązku uiszczenia tych kosztów stanowi zatem wyjątek od reguły wykonania przez stronę tego obowiązku, który sprzyja rozwadze w wyborze sądowej drogi i sposobu dochodzenia swoich praw. W konsekwencji przepisy p.p.s.a. określające przesłanki przyznania prawa pomocy nie mogą być interpretowane według reguł wykładni rozszerzającej. Nadto zastosowanie przez ustawodawcę wskazanej wyżej formuły uregulowania instytucji prawa pomocy obliguje wnioskodawcę do zachowania szczególnej staranności przy wykazywaniu podstaw, które uzasadniają jego żądanie. Słuszna jest również uwaga, że z regulacji prawnych dotyczących kosztów sądowych można wysnuć wniosek, że są one zasadą, natomiast zwolnienie z ich uiszczenia winno nastąpić w sytuacjach wyjątkowych. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych jest instytucją stosowaną w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem, tj. całkowicie pozbawionych środków do życia ze względu na okoliczności życiowe. W rozpoznawanej sprawie trudno mówić o konieczności zwolnienia skarżącego – w drodze wyjątku – z obowiązku ponoszenia kosztów postępowania sądowego, a to uwagi na brak możliwości dokonania weryfikacji rzeczywistej sytuacji materialnej skarżącego, wynikającej z niezachowania przez wnioskodawcę szczególnej staranności przy wykazywaniu podstaw, które uzasadniają przyznanie mu prawa pomocy. Skoro skarżący nie podał okoliczności istotnych dla oceny jego sytuacji majątkowej, trudno oczekiwać rozstrzygnięcia Sądu korzystnego dla skarżącego. Nadto lakoniczność wniosków i pism skarżącego dotyczących prawa pomocy uniemożliwiała dokonanie obiektywnej oceny jego sytuacji majątkowej, a co za tym idzie odbiera skarżącemu możliwość ewentualnego uzyskania prawa pomocy (choćby częściowego). Skoro zatem to na skarżącym spoczywał obowiązek wykazania, że nie jest w stanie pokryć kosztów postępowania, a skarżący tego nie wykazał, to należało odmówić mu przyznania prawa pomocy. Dodatkowo zauważyć wypada, że celem ustanowienia instytucji prawa pomocy jest zapewnienie osobom fizycznym i jednostkom organizacyjnym znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej faktycznej realizacji konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP). Przypomnieć należy, że w swoim orzecznictwie Trybunał Konstytucyjny zwracał uwagę na szczególne znaczenie instytucji zwolnienia od kosztów sądowych jako gwarancji dostępu do sądu. Przy czym nie jest kwestionowane, że prawo do zwolnienia z kosztów postępowania przysługuje tylko osobom ubogim, dla których wniesienie kosztów wiązałoby się z uszczerbkiem w niezbędnym utrzymaniu. W orzecznictwie sądowym podkreśla się niemożność abstrakcyjnego określenia treści pojęcia "niezbędne utrzymanie". Tylko na tle konkretnej sprawy przy wszechstronnej ocenie sytuacji osobistej i majątkowej strony można ustalić zasadność zwolnienia oraz jego zakres (zob. wyrok TK z dnia 7 września 2004 r., sygn. P 4/04, opubl. OTK ZU nr 8/A/2004, poz. 81). W tym kontekście warto zaznaczyć, że w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka przyjmuje się, że obowiązkiem strony w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy jest rzeczywiste przedstawienie sytuacji majątkowej i niezatajanie składników majątkowych, a także na stronie ciąży obowiązek "lojalnej" współpracy z sądem w tym zakresie (zob. wyrok ETPCz z dnia 17 lutego 2009 r. w sprawie Gospodarczyk przeciwko Polsce, skarga nr 6134/03 czy wyrok ETPCz z dnia 19 kwietnia 2011 r. w sprawie Elcomp sp. z o.o. przeciwko Polsce, skarga nr 37492/05, niepubl.). W tym stanie rzeczy Sąd doszedł do przekonania, że przyznanie prawa pomocy, jak słusznie podnosi skarżący, nie ma więc charakteru uznaniowego, gdyż ustawodawca zawarł w art. 246 § 1 p.p.s.a. przesłanki, których wykazanie przez stronę wnioskującą obliguje sąd do przyznania tego prawa w całości bądź w części. Odmowa przyznania prawa pomocy w niniejszej sprawie – przy uwzględnieniu ww. wartości konstytucyjnych i standardów ochrony praw człowieka – nie jest więc odebraniem skarżącemu prawa do sądu, w sytuacji, gdy skarżący nie wykazuje w wiarygodny sposób, że spełnia przesłanki do przyznania mu prawa pomocy. Uwzględniając powyższe Sąd doszedł do przekonania, że odmowa przyznania skarżącemu prawa pomocy w niniejszej sprawie nie stanowi naruszenia jego konstytucyjnych praw, ponieważ skarżący nie wykazał, że zachodzą przesłanki do przyznania mu prawa pomocy. Sąd oceniając dane przedstawione przez skarżącego we wniosku o przyznanie prawa pomocy doszedł do przekonania, że zasadnie referendarz sądowy stwierdził, że skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Mając powyższe na uwadze, Sąd orzekł jak w sentencji, działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 i art. 260 § 1 p.p.s.a.