II SAB/Wr 11/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym Przewodniczący: Sędzia NSA Zygmunt Wiśniewski po rozpoznaniu w Wydziale II w dniu 21 września 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu J.K. od postanowienia referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu z dnia 8 sierpnia 2016 r. sygn. akt II SAB/Wr 11/16 odmawiającego J.K. przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi J.K. na bezczynność i przewlekłe prowadzenie postępowania przez Burmistrza J.-L. w przedmiocie wznowienia postępowania administracyjnego zakończonego ostateczną decyzją ustalającą warunki zabudowy postanawia: zaskarżone postanowienie referendarza sądowego utrzymać w mocy. Postanowieniem referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu z dnia 8 sierpnia 2016 r., sygn. akt II SAB/Wr 11/16 odmówiono J.K. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia podano, że J.K. uzasadnił wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych brakiem posiadania oszczędności, akcji i obligacji. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wskazał, że wspólne gospodarstwo domowe prowadzi z żoną i jest właścicielem nieukończonego pawilonu o powierzchni 88,80 m². Pismem z dnia 30 czerwca 2016 r. referendarz sądowy wezwał skarżącego do nadesłania: 1) kopi zeznania podatkowego skarżącego oraz jego żony dotyczącego podatku dochodowego od osób fizycznych za rok 2015 wraz z załącznikami ewentualnie rocznego obliczenia podatku albo informacji o dochodach uzyskanych w roku 2010; 2) wyciągów z posiadanych przez skarżącego oraz jego żonę rachunków bankowych za ostatnie trzy miesiące oraz informacji o posiadanych lokatach oszczędnościowych i innych formach gromadzenia środków pieniężnych; 3) informacji o aktualnym źródle dochodów skarżącego oraz jego żony; 4) informacji o wartości nieruchomości wskazanej we wniosku; 5) informacji o tytule prawnym skarżącego lub jego żony do nieruchomości położonej w J.-L. przy ul. [...]; 6) szczegółowego – określonego kwotowo- zestawienia ponoszonych miesięcznie wydatków gospodarstwa domowego ze wskazaniem źródeł ich finansowania; 7) informacji o korzystaniu z pomocy społecznej lub innej formy wsparcia ze strony państwa; 8) innych dokumentów uzasadniających przyznanie prawa pomocy. W odpowiedzi na to wezwanie skarżący pismem procesowym z dnia 27 lipca 2016 r. poinformował, że żona nie wyraża zgody na podanie danych dotyczących jej sytuacji majątkowej, i ponowił argumentację wywiedzioną w uzasadnieniu wniosku. Wskazał, że posiada jedno konto bankowe, z którego przedłożył wyciąg z rachunku na dzień 28 czerwca 2016 r. Mając na uwadze powyższe, w ocenie referendarza sądowego, przedmiotowy wniosek nie zasługiwał na uwzględnienie. Referendarz zauważył, ż postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy wszczynane jest wyłącznie na wniosek strony, co oznacza, że to wnioskodawca winien wskazać na okoliczności uzasadniające jego żądanie. Tymczasem w niniejszej sprawie skarżący w sposób lakoniczny umotywowała swoje żądanie, a nadto nie dostarczył, mimo wezwania, informacji wskazanych przez referendarza sądowego. Jednocześnie nie przedstawił innych dokumentów, których treść uprawdopodobniłaby, że jego aktualna sytuacja materialna uzasadnia uwzględnienie złożonego wniosku. W konsekwencji nie było możliwe ustalenie w sposób wyczerpujący i nie budzący wątpliwości sytuacji majątkowej i rodzinnej wnioskodawcy, podlegającej ocenie w postępowaniu wpadkowym, wszczętym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy. W tej sytuacji przedmiotem oceny jest stan faktyczny wynikający ze złożonych przez skarżącego oświadczeń. Referendarz sądowy doszedł do przekonania, że skarżący nie wykazał, że jego sytuacja materialna i rodzinna spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy. Złożone przez niego oświadczenie, o którym mowa w art. 252 § 1 p.p.s.a., nie zawiera dostatecznych danych koniecznych do oceny jego rzeczywistych możliwości płatniczych. W treści wniosku skarżący nie przedstawił takich danych, które mogły świadczyć o braku wystarczających bieżących dochodów na jednoczesne ponoszenie kosztów utrzymania siebie i swojej rodziny oraz kosztów sądowych. Uchylił się nadto od ich wykazania i uzupełnienia w sposób określony w doręczonym wezwaniu. W ramach uzupełnienia szczególne znaczenie miało wykazanie dochodów gospodarstwa domowego skarżącego w dłuższym okresie czasu, które podlega ocenie pod kątem możliwości wygospodarowania przez to gospodarstwo środków na ponoszenie kosztów postępowania sądowego w sprawie. Referendarz sądowy uznał, że w procesie rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy bez znaczenia jest, że wnioskodawca pozostaje w rozdzielności majątkowej z małżonkiem. Istotne jest, że małżonkowie mieszkają wspólnie, a tym samym partycypują w wydatkach związanych z utrzymaniem jednego gospodarstwa domowego. Inaczej bowiem finansowane jest gospodarstwo jednoosobowe, inaczej kształtują się koszty utrzymania w sytuacji, gdy dwie lub kilka osób mieszka wspólnie, a nadto każda z nich uzyskuje mniejsze lub większe dochody. Dlatego uzasadnione było żądanie również oświadczeń i dokumentów, które wykazywałyby możliwości płatnicze żony skarżącego. Skarżący wniósł sprzeciw od przytoczonego postanowienia referendarza sądowego. Wniósł o jego uchylenie i przyznanie mu prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Na uzasadnienie sprzeciwu skarżący podał, że nie posiada oszczędności złotówkowych, dewizowych, akcji, i obligacji na opłacenie kosztów sądowych w wysokości 100 zł. Skarżący wskazał, że instytucja zwolnienia od kosztów stanowi realizację jednej z podstawowych zasad państwa prawa, a mianowicie gwarancji prawa do sądu. Wyrażona jest ona przede wszystkim art. 45 Konstytucji RP oraz w art. 6 Konwencji z dnia 4 listopada 1950 r. o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. Nadto wskazał, że prowadzi około 60 spraw sądowych, na które wydał wszystkie posiadane oszczędności. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje: Stosownie do przepisu z art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2016 r. poz. 718; dalej: p.p.s.a.) przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.) Według sądu, wykładnia ustawowego określenia "gdy wykaże" (art. 246 p.p.s.a.) prowadzi do przyjęcia, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania prawa pomocy. Nadto w myśl art. 252 § 1 p.p.s.a. wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym. A na mocy art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Zatem to wnioskodawca zobowiązany jest do dokładnego i zgodnego z prawdą przedstawienia własnej sytuacji majątkowej oraz wykazania, iż spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W rozpoznawanej sprawie przedmiotem oceny jest więc to, czy skarżący wykazał, iż nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przechodząc do oceny złożonego w niniejszej sprawie przez skarżącego wniosku, należy stwierdzić, że podnoszone we wniosku o przyznanie prawa pomocy okoliczności, jak również wyjaśnienia udzielane przez skarżącego w pismach procesowych, wskazują, że skarżący nie wykazał, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania prawa pomocy. Skarżący nie wykazał bowiem, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zdaniem Sądu informacje przedstawione przez skarżącego we wniosku i złożonych na wezwanie referendarza wyjaśnianiach nie były wiarygodne. Skarżący nie wskazał bowiem żadnych dochodów ani swoich, ani małżonki. Wyciągi z rachunku bankowego nie były zaś dowodem na to, że skarżący nie dysponuje środkami finansowymi na pokrycie kosztów postępowania. Skarżący nie wyjaśnił z jakich źródeł i w jakiej wysokości otrzymuje dochody. Nie podano też, jakie ponosi koszty utrzymania siebie i swojej rodziny. Natomiast brak zgody żony skarżącego na ujawnienie wysokości jej dochodu z tytułu świadczenia emerytalnego oraz wysokości jej majątku odrębnego z poprzedniego małżeństwa nie stanowi okoliczności uzasadniającej przyznanie prawa pomocy. Istotne jest, że małżonkowie mieszkają wspólnie, a tym samym partycypują w wydatkach związanych z utrzymaniem jednego gospodarstwa domowego. Brak informacji w tym zakresie budzi wątpliwości Sądu również z tej przyczyny, że skarżący pisząc w dniu 7 września 2016 r. sprzeciw, w którym wskazuje na brak oszczędności pozwalających opłacić koszty sądowe w kwocie 100 zł, jednocześnie - w tym samym dniu - uiścił w takiej samej wysokości wpisy od skarg w sprawach o sygn. akt: II SA/Wr 435/16 i II SA/Wr 436/16. Przeczyłoby to tezie, że nie dysponuje on żadnymi środkami finansowymi. Skoro jednak skarżący nie podał okoliczności istotnych dla oceny jego sytuacji majątkowej, trudno oczekiwać rozstrzygnięcia Sądu korzystnego dla skarżącego. Nadto lakoniczność wniosków i pism skarżącego dotyczących prawa pomocy uniemożliwiała dokonanie obiektywnej oceny jego sytuacji majątkowej, a co za tym idzie odbiera skarżącemu możliwość ewentualnego uzyskania prawa pomocy (choćby częściowego). Skoro zatem to na skarżącym spoczywał obowiązek wykazania, że nie jest w stanie pokryć kosztów postępowania, a skarżący tego nie wykazał, to należało odmówić mu przyznania prawa pomocy. Dodatkowo zauważyć wypada, że celem ustanowienia instytucji prawa pomocy jest zapewnienie osobom fizycznym i jednostkom organizacyjnym znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej faktycznej realizacji konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP). Przypomnieć jednak należy, że w swoim orzecznictwie Trybunał Konstytucyjny zwracał uwagę na szczególne znaczenie instytucji zwolnienia od kosztów sądowych jako gwarancji dostępu do sądu. Przy czym nie jest kwestionowane, że prawo do zwolnienia z kosztów postępowania przysługuje tylko osobom ubogim, dla których wniesienie kosztów wiązałoby się z uszczerbkiem w niezbędnym utrzymaniu. W orzecznictwie sądowym podkreśla się niemożność abstrakcyjnego określenia treści pojęcia "niezbędne utrzymanie". Tylko na tle konkretnej sprawy przy wszechstronnej ocenie sytuacji osobistej i majątkowej strony można ustalić zasadność zwolnienia oraz jego zakres (zob. wyrok TK z dnia 7 września 2004 r., sygn. P 4/04, opubl. OTK ZU nr 8/A/2004, poz. 81). W tym kontekście warto zaznaczyć, że w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka przyjmuje się, że obowiązkiem strony w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy jest rzeczywiste przedstawienie sytuacji majątkowej i niezatajanie składników majątkowych, a także na stronie ciąży obowiązek "lojalnej" współpracy z sądem w tym zakresie (zob. wyrok ETPCz z dnia 17 lutego 2009 r. w sprawie Gospodarczyk przeciwko Polsce, skarga nr 6134/03 czy wyrok ETPCz z dnia 19 kwietnia 2011 r. w sprawie Elcomp sp. z o.o. przeciwko Polsce, skarga nr 37492/05, niepubl.). W tym stanie rzeczy Sąd doszedł do przekonania, że przyznanie prawa pomocy nie ma więc charakteru uznaniowego, gdyż ustawodawca zawarł w art. 246 § 1 p.p.s.a. przesłanki, których wykazanie przez stronę wnioskującą obliguje sąd do przyznania tego prawa w całości bądź w części. Odmowa przyznania prawa pomocy w niniejszej sprawie – przy uwzględnieniu ww. wartości konstytucyjnych i standardów ochrony praw człowieka – nie jest więc odebraniem skarżącemu prawa do sądu, w sytuacji, gdy skarżący nie wykazuje w wiarygodny sposób, że spełnia przesłanki do przyznania mu prawa pomocy. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu orzekł jak w sentencji, działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 i art. 260 § 1 p.p.s.a.