III SA/Wr 141/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Borońska (sprawozdawca), Sędziowie Sędzia WSA Barbara Ciołek, Asesor WSA Marta Pająkiewicz-Kremis, , Protokolant Starszy specjalista Katarzyna Jastrzębska, po rozpoznaniu w Wydziale III na rozprawie w dniu 19 września 2019 r. sprawy ze skargi P.B. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. Wnioskiem złożonym [...] października 2018 r. w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych (dalej: Zakład, ZUS) Oddział we W. Inspektorat O. P. B. (dalej: strona, skarżący) wniósł o umorzenie ciążących na nim zobowiązań z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Wskazał, że z informacji otrzymanej od ZUS wynika, że ciążą na nim zaległości z tytułu składek za lata 2004-2014. Ponieważ że należności te przedawniają się po upływie 5 lat, doszło już doszło do przedawnienia składek za lata 2004-2011. Pismem z [...]października 2018 r. Zakład poinformował wnioskodawcę o warunkach, na jakich umarzane są zaległości z tytułu składek, dokumentach wymaganych w postępowaniu o ich umorzenie i skutkach ich nieprzedłożenia. Strona pismem z [...]listopada podtrzymała wniosek o umorzenie i uzupełniła wniosek o oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym. Decyzją z [...]grudnia 2018 r. nr [...]Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w R.: - w pkt I, na podstawie: art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 2, 3 i art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. Li. z 2017 r. poz.1778), zwanej dalej "u.o.s.u.s.", odmówił umorzenia należności z tytułu składek za zatrudnionych pracowników w części finansowanej przez płatnika składek oraz za osobę prowadzącą działalność gospodarczą w łącznej kwocie, [...] zł, w tym: a) ubezpieczenia społeczne w łącznej kwocie [...] zł, w tym z tytułu: składek za okres 09-12.2004, 02-06.2005, 08.2005, 01.2006, 04-07.2006,05 - 12.2007, 03.2008, 02.2009, 08.2009-11.2010, 02.2011-06.2014 - [...] zł, odsetek liczonych na dzień 09.10.2018r. przypadających od ww. składek - [...] zł, odsetek liczonych na dzień 09.10.2018r. przypadających od składek w części finansowanej przez ubezpieczonych za okres 08.2009-01.2010- [...] zł, opłaty dodatkowej - [...] zł. b) ubezpieczenie zdrowotne w łącznej kwocie [...] zł, w tym z tytułu: składek za okres 09.2004,02-08.2005,01.2006,06-12.2006,05-12.2007,08.2009- 09.2010,11.2010,03-11.2011,02.2012-06.2014-[...] zł, odsetek liczonych na dzień 09.10.2018r. przypadających od ww. składek -[...] zł odsetek liczonych na dzień 09.10.2018r. przypadających od składek w części finansowanej przez ubezpieczonych za okres 08.2009-01.2010- [...] zł, kosztów upomnienia -[...] zł opłaty dodatkowej - [...] zł. c) Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych w łącznej kwocie [...] zł w tym z tytułu: składek za okres 08-12.2007,05.2008,09.2009-05.2010 - [...]zł, odsetek liczonych na dzień 09.10.2018r. przypadających od ww. składek -[...] zł - w pkt. 2., na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 3a i art. 32 "u.s.u.s." 'oraz z §3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r. Nr 141, paz. 1365), zwanego dalej "rozporządzeniem", odmówił umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie [...]zł, w tym: a) ubezpieczenia społeczne - za okres 09-12.2004, 02-06.2005, 08.2005, 01.2006, 04- 07.2006, 05-12.2007, 03.2008, 02.2009, 08.2009-11.2010, 02.2011-06.2014 ; w łącznej kwocie [...] zł z tytułu składek - [...] zł, odsetek liczonych na dzień 09.10.2018r. - [...] zł, opłaty dodatkowej - [...]zł. b) ubezpieczenia zdrowotne - za okres 09.2004,02-08.2005,01.2006,06-12.2006,05- 12.2007,08.2009-09.2010,11.2010, 03-11.2011;02.2012-06.2014 w łącznej kwocie [...] zł z tytułu: składek -[...] zł, odsetek liczonych na dzień 09.10.2018r. -[...] zł. opłaty dodatkowej - [...]zł, kosztów upomnienia - [...] zł. c) Fundusz Pracy - za okres 08-12.2007;05.2008,09.2009-05.2010 w łącznej kwocie [...] zł z tytułu: składek - [...] zł, odsetek liczonych na dzień 09.10.2018r. - [...] zł. W decyzji organ stwierdził, że podniesiona przez skarżącego kwestia przedawnienia zobowiązań objętych wnioskiem o umorzenie została wyjaśniona w piśmie z dnia [...]listopada 2018 r., zgodnie z którym został on poinformowany, że figurujące na jego koncie zaległości nie uległy przedawnieniu. W dalszej części uzasadnienia organ przeanalizował wniosek skarżącej w oparciu o przesłanki, warunkujące umorzenie należności, wynikające z: art. 28 ust. 2 i ust. 3 u.s.u.s. oraz art. 28 ust. 3a ww. ustawy i §3 ust. 1 pkt 1-3 powołanego wyżej rozporządzenia z 31 lipca 2003 r. Wskazał, że w stosunku do strony nie zaistniała przesłanka całkowitej nieściągalności należności, warunkująca ich umorzenia na podstawie art. 28 ust. 2 i 3 u.o.s.u.s. Dalej organ wyjaśnił, że skarżący prowadzi gospodarstwo domowe z żoną, a ze zgromadzonych dokumentów wynika, że otrzymuje świadczenie emerytalne w kwocie [...] zł brutto, [...]netto (dokonywane potrącenia komornicze w kwocie [...] zł). Natomiast zgodnie z ustaleniami Zakładu żona skarżącego otrzymuje świadczenie emerytalne w wysokości [...]zł brutto, [...] zł netto (również dokonywane potrącenia na US w kwocie [...] zł).Wnioskodawca wskazał, że cierpi na nadciśnienie tętnicze, choroby układu krążenia oraz występują u niego przeciwskazania do jakiegokolwiek wysiłku fizycznego. Jednak nie zostały przedstawione dokumenty potwierdzające stan zdrowia wnioskodawcy - przedstawił jedynie dokumentację dotyczącą przebiegu hospitalizacji swojej żony – K. B., z której wynika, że leczy się ona onkologicznie (nowotwór nerki prawej - dokument z 2013 r.). Pomimo powoływanych trudności zdrowotnych zarówno u skarżącego, jak i jego żony, mają oni stałe źródło dochodu w postaci pobieranych świadczeń emerytalnych. Nawet jeśli dochód, którym dysponuje skarżący nie jest wysoki, to fakt ten nie stanowi przesłanki do umorzenia należności z tytułu składek. Organ konkludował, że choć sytuacja osobista – rodzinna i majątkowa – skarżącego jest trudna, nie świadczy zarazem o spełnianiu przesłanek z § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia z 31 lipca 2003 r. W wyniku ponownego rozpoznania sprawy decyzją Nr [...] z dnia [...] r., Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. B., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego zwanej dalej "k.p.a.", w związku z art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2017 r. poz. 1778) utrzymał w mocy powyższą decyzję. W skardze na powyższą decyzję strona wniosła o jej uchylenie oraz o zobowiązanie Zakładu do wydania nowej decyzji, umarzającej zaległości składkowe strony z uwagi na jej trudne warunki materialne. W uzasadnieniu skarżący argumentował, że jego sytuacja rodzinna i materialna wyczerpuje zapisy art. 28 u.o.s.u.s. Żona z uwagi na chorobę onkologiczną jest pod stałą opieką lekarzy we W. i wymaga opieki ze strony skarżącego (na potwierdzenie dołączono do skargi zaświadczenie lekarskie), sytuacja materialna rodziny jest krytyczna i nie pozwala na opłacenie zaległych składek. Odpowiadając na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko zawarte w skarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. W pierwszej kolejności odniesienia wymaga podniesiony w skardze zarzut nieuwzględnienia przez organ przedawnienia należności objętych wnioskiem o umorzenie. W tym miejscu zauważyć należy, że jakkolwiek kwestie takie jak to, czy w stosunku do strony powstał obowiązek z tytułu składek oraz w jakiej wysokości, nie podlegają badaniu przez sąd administracyjny, w związku z poddaniem kontroli decyzji ZUS orzekających w tym przedmiocie kognicji sądu powszechnego, to zagadnienie przedawnienia należności z tytułu ubezpieczeń społecznych ma zasadnicze znaczenie z punktu widzenia ustalenia dopuszczalności prowadzenia i zakresu postępowania w przedmiocie umorzenia zaległych składek oraz stosowania przepisów określających warunki tego umorzenia. Nie ulega bowiem wątpliwości, że umorzeniu może podlegać jedynie zobowiązanie istniejące, do których uiszczenia płatnik jest zobowiązany. W orzecznictwie sądów administracyjnych w sprawach podatkowych przyjmuje się, że wygasanie zobowiązań podatkowych na skutek przedawnienia oznacza, że pomimo niezaspokojenia wierzyciela stosunek zobowiązaniowy przestaje istnieć z mocy prawa (art. 59 § 1 pkt 9 Ordynacji podatkowej). Dotyczy to nie tylko należności głównej, lecz wszelkich roszczeń pieniężnych wierzyciela, a więc także tych, które powstały jako odsetki za zwłokę. Wraz z upływem terminu przedawnienia stosunek prawny zobowiązania podatkowego wygasa bez względu na to, czy dłużnik podatkowy powołał się na tę okoliczność. Przedawnienie uwzględniane jest bowiem z urzędu. Podkreślić trzeba, że jakkolwiek powyższe uwagi dotyczą zobowiązań podatkowych, to można i należy je odnosić również do zobowiązań z tytułu składek na obowiązkowe ubezpieczenie społeczne, zdrowotne i Fundusz Pracy, bowiem zgodnie z art. 31 u.s.u.s, art. 59 § 1 pkt 9 Ordynacji podatkowej, traktujący o wygaśnięciu zobowiązań na skutek ich przedawnienia, znajduje odpowiednie zastosowanie do zobowiązań z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 9 maja 2014r., III AUa 697/13). Tym samym zaległości w zobowiązaniach z tytułu składek, które wygasły wskutek przedawnienia i w związku z tym już nie istnieją nie mogą być przedmiotem decyzji w sprawie udzielenia ulgi w spłacie tych zobowiązań, polegającej na ich umorzeniu. W razie stwierdzenia zatem przez organ, że doszło do przedawnienia należności, co do których strona wnosi o ich umorzenie, postępowanie zainicjowane wnioskiem w tym zakresie jest bezprzedmiotowe (art. 105 k.p.a.). W przypadku wniosku, który obejmuje zarówno należności przedawnione, jak i nieprzedawnione, konieczne jest z kolei ustalenie wysokości zobowiązań faktycznie ciążących na wnioskodawcy, bowiem podstawy umorzenia odnoszące się do nieściągalności lub sytuacji majątkowej dłużnika i jego zdolności do zapłaty zaległości muszą być analizowane z uwzględnieniem kwoty rzeczywiście ciążących na dłużniku zobowiązań. To zaś oznacza, że prowadząc postępowanie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i FPGŚ, ZUS ma obowiązek z urzędu ustalić w sposób niebudzący wątpliwości, czy zobowiązania z tego tytułu nie uległy przedawnieniu. Przenosząc powyższe na grunt rozpoznawanej sprawy Sąd stwierdza, że zaskarżona decyzja nie zawiera w ogóle ustaleń i stanowiska organu w kwestii przedawnienia zaległości objętych wnioskiem skarżącego, mimo że przedawnienie było podstawową okolicznością, na którą powołał się on we wniosku o umorzenie należności składkowych. Do tych argumentów odniósł się Zakład – jednak niezwykle zdawkowo – w decyzji pierwszoinstancyjnej, ograniczając się do stwierdzenia, że strona została osobnym pismem poinformowana, że zaległości nie uległy przedawnieniu i kwestia ta została tam wyjaśniona. W aktach sprawy znajdują się Podkreślenia w tym miejscu wymaga zatem, że w postępowaniu w sprawie umorzenia Zakład, stosowanie do odesłania zawartego w art. 123 u.o.s.u.s., związany jest zasadami i regulacjami zawartymi m.in. w art. 7, art. 11, art. 77, art. 80 i art. 107 k.p.a. Ciąży więc na nim obowiązek dokładnego i wszechstronnego wyjaśnienia wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy oraz ich oceny, co powinno znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji. Jak wyjaśniono powyżej, kwestia przedawnienia należy do najistotniejszych okoliczności również w postępowaniu umorzeniowym, gdyż może wprost wpływać na określenie zakresu przedmiotowego postępowania, a jej niewyjaśnienie skutkuje ostatecznie brakiem możliwości odniesienia przesłanek umorzenia, dotyczących m.in. zdolności finansowej strony, do konkretnej kwoty wymagalnych zobowiązań. Tak więc w odniesieniu do przedawnienia nie można uznać za wystarczające zawartego w decyzji twierdzenia, że zagadnienie to zostało wyjaśnione stronie w odrębnym piśmie. Po pierwsze, pismo, na które powołuje się organ nie znajduje się w aktach sprawy, na podstawie których orzeka Sąd, a zatem w tym zakresie twierdzenie organu nie znajduje pokrycia w materiale dowodowym. Organ w decyzji natomiast nie wyjasnił nawet, jakie przepisy w tym zakresie znajdują zastosowanie i które okoliczności należy uznać za istotne z ich punktu widzenia. Tymczasem zagadnienie przedawnienia należności składkowych zostało uregulowane w art. 24 ust. 4-6 u.o.s.u.s., w świetle którego do okoliczności istotnych dla oceny upływu biegu terminu przedawnienia należą m.in. data ich wymagalności, podejmowane czynności egzekucyjne, postepowanie upadłościowe, układy ratalne. Wskazane kwestie i istotne z ich punktu widzenia okoliczności powinny zostać omówione i wyjaśnione w uzasadnieniu decyzji. Kontrola sądowa rozstrzygnięcia w przedmiocie umorzenia obejmuje m.in. badanie prawidłowości ustaleń organu, przyjętych za podstawę wydania decyzji oraz wyprowadzonych na ich podstawie wniosków i jej przedmiotem jest wobec powyższego również prawidłowość dokonanej przez organ oceny kwestii przedawnienia należności składkowych skarżącego. Nie jest natomiast zadaniem i kompetencją Sądu ustalenie w zastępstwie organu, czy w sprawie doszło do przedawnienia zobowiązań. Pominięcie w decyzji jakiejkolwiek argumentacji w tym zakresie czyni w istocie nieweryfikowalnym twierdzenie Zakładu co do tego, że do przedawnienia należności objętych wnioskiem nie doszło. W tym miejscu należy również zauważyć, że znajdujący się w aktach administracyjnych dokument zatytułowany "Informacja o prowadzonym postępowaniu egzekucyjnym" (str. 9 akt administracyjnych) jest ogólnikowy i nie dostarcza informacji na temat tego których konkretnie należności (i tytułów egzekucyjnych) objętych skarżoną decyzją dotyczą wskazane w tym dokumencie daty czynności egzekucyjnych - co uniemożliwia ocenę znaczenia tych czynności w kontekście przedawnienia składek za poszczególne okresy rozliczeniowe, objętych wnioskiem strony. Wątpliwości zwiększa jedynie dokument "Informacja o stanie należności z tytułu składek od 01.01.1999 r." (str. 10-11 akt administracyjnych), w którym wskazano co prawda na objęcie składek egzekucją w podziale na rodzaj (tytuł) tych składek i kwoty (pkt .IV), jednak ujęte tam kwoty nie korespondują ze wskazanymi w sentencji skarżonej decyzji. Tymczasem, w świetle brzmienia art. 24 u.o.s.u.s., w postępowaniu dotyczącym umorzenia zaległości obejmujących należności 5-letnie i starsze, w aktach administracyjnych powinny znaleźć się dokumenty obrazujące tok dotychczasowego przebiegu postępowania egzekucyjnego, daty jego wszczęcia, a przede wszystkim dokumenty świadczące o zawieszeniu albo przerwaniu biegu terminu przedawnienia należności, zaś uzasadnienie decyzji powinno się do tych dokumentów i stwierdzonych na ich podstawie okoliczności odnosić w sposób wyczerpujący i poddający się kontroli. Reasumując, treść uzasadnienia skarżonej decyzji oraz zgromadzony w aktach administracyjnych materiał dowodowy nie pozwalają dokonać jednoznacznej oceny, w jakiej wysokości należności istniały na dzień wydania zaskarżonej decyzji, skoro brak jest w tymże uzasadnieniu jakiejkolwiek analizy dotyczącej biegu i upływu okresu przedawnienia poszczególnych zaległości składkowych, o których umorzenie zwrócił się skarżący. W konsekwencji nie można przyjąć, że zakres przedmiotowy zaskarżonego rozstrzygnięcia został ustalony prawidłowo. Brak zaś popartych dowodami prawidłowych ustaleń co do wysokości zaległości ciążącej na skarżącym podważa również – co wyjaśniono już na wstępie niniejszych rozważań - wartość dokonanej w decyzji analizy jego zdolności do spłaty zaległości i wyprowadzonych z niej wniosków. Tym samym Sąd uznał, że zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu I instancji zostały wydane z naruszeniem art. w art. 7, art. 11, art. 77, art. 80 i art. 107 k.p.a., a naruszenie to mogło mieć wpływ na wynik sprawy, co uzasadniało wyeliminowanie tych decyzji z obrotu prawnego. Rozpoznając ponownie sprawę organ będzie zatem obowiązany ocenić i dać temu wyraz w uzasadnieniu decyzji, czy w sprawie doszło i ewentualnie w jakim zakresie do przedawnienia należności, przy czym konieczne będzie ustalenie okresów zawieszenia, czy przerw biegu przedawnienia na podstawie obowiązujących w tym przedmiocie przepisów prawa i z uwzględnieniem ich zmian oraz poparcie tych ustaleń dokumentacją umożliwiającą Sądowi ich weryfikację. Rozstrzygając o wniosku organ musi w konsekwencji ocenić ponownie spełnienie przez stronę przesłanek umorzenia, odnosząc wynikające z przepisów wymogi oraz ustalenia w zakresie sytuacji finansowej i życiowej skarżącej do ostatecznej wartości zadłużenia, po uwzględnieniu ewentualnych przedawnień. Z uwagi na stwierdzone naruszenia prawa procesowego, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) i art. 135 p.p.s.a. - uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.