III SA/Wr 155/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Józef Kremis, , , po rozpoznaniu w dniu 30 maja 2008 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie z kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego na skutek sprzeciwu skarżącego od postanowienia referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu z dnia 9 kwietnia 2008 r. odmawiającego przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi K. S. o wznowienie postępowania w sprawie o sygn. akt III SA/Wr 46/07 zakończonej wyrokiem z dnia 4 grudnia 2007 r. w przedmiocie nałożenia kary pieniężnej za wykonywanie transportu drogowego bez wymaganej licencji oraz uiszczenia wymaganej opłaty postanawia: 1. przyznać prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie radcy prawnego; 2. w pozostałym zakresie wniosek oddalić. W rozpoznawanej sprawie Sąd zarządzeniem z dnia 26 lutego 2008 r. wezwał K S, na podstawie art. 220 § 1 i 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) oraz § 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 221, poz. 2193), do uiszczenia wpisu sądowego od skargi o wznowienie postępowania w kwocie 200 zł. Pismem z dnia 17 marca 2008 r. K S złożył sporządzony na urzędowym formularzu wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie z kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego wskazując, że dochód jego trzyosobowej rodziny wynosi [...] zł (jest to dochód jego żony z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej) on sam jest osobą bezrobotną, a jego syn studiuje. Nadto wskazał, że trudna sytuacja życiowa w której się znajduje spowodowana jest chorobą żony. W ramach posiadanych składników majątkowych skarżący wymienił "stary dom w remoncie o pow. [...] m² i [...]". Nadto skarżący, w wyniku wezwania referendarza sądowego z dnia 19 marca 2008 r., wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania, pismo N U Sw G. w przedmiocie zawieszenia przez skarżącego z dniem [...] r. działalności gospodarczej, wyciągi bankowe, zaświadczenie z O P S w G w przedmiocie nie korzystania przez skarżącego z pomocy społecznej, zeznanie podatkowe (...) za [...] r. oraz opinie lekarskie potwierdzające chorobę żony (....). W dniu 18 marca 2008 r. skarżący uiścił tytułem wpisu od skargi kwotę 200 zł. Postanowieniem z dnia 9 kwietnia 2008 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy wskazując, że skarżący nie wykazał należycie spełnienia przesłanki do przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, bowiem pomimo wezwania, nie wyjaśnił istotnych okoliczności, które mogą kształtować jego sytuację finansową (nie sprecyzował i nie udokumentował struktury wydatków jego rodziny). Sygn. akt III SA/Wr 155/08 Nadto referendarz sądowy zaznaczył, że powziął wątpliwości co do rzetelności złożonych przez skarżącego oświadczeń, w tym przede wszystkim odnośnie możliwości finansowych rodziny. Za sprzeczny z doświadczeniem życiowym uznał fakt, że rodzina skarżącego utrzymuje się jedynie ze wskazanej we wniosku kwoty [...] zł. Przeczy temu bowiem fakt regulowania przez skarżącego na bieżąco swoich zobowiązań (brak zadłużenia), ponoszenie kosztów studiów syna, nieskorzystanie z pomocy społecznej czy – w końcu uiszczenie wpisu sądowego od skargi w wysokości 200 zł. Odpis powyższego postanowienia doręczono skarżącemu w dniu 14 kwietnia 2008 r., który to w dniu 19 kwietnia 2008 r. wniósł sprzeciw żądając uchylenia wyżej wskazanego orzeczenia referendarskiego w całości, wnosząc o jego zmianę w ten sposób, że "skarżącemu przyznaje się prawo pomocy przez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata". W uzasadnieniu sprzeciwu wskazał, że nie można rozstrzygać "wątpliwości" na niekorzyść strony. Nadto wskazał, że żaden z przesłanych przez niego dowodów urzędowych, z uwagi na treść art. 6 kodeksu cywilnego oraz obowiązującego orzecznictwa Sądu Najwyższego nie podlega kwestionowaniu. Podniósł również, że do sprawowania kontroli podatkowej powołany jest U S w G, który to uznał złożone przez niego oświadczenia podatkowe (....) oraz inne przedłożone dowody za należycie udokumentowane i niebudzące wątpliwości. Reasumując zaś wskazał, że złożone dokumenty potwierdzają okoliczność, że jego rodzina "żyje poniżej minimum socjalnego", w kształceniu syna pomagają mu krewni żyjący poza granicami kraju i niestety nie jest w stanie bez uszczerbku koniecznego dla utrzymania siebie i rodziny ponieść kosztów sądowych. Nadto podniósł, że "jako człowiekowi o podstawowym wykształceniu niezbędna jest pomoc prawa w postaci ustanowienia adwokata". Zarządzeniem z dnia 24 kwietnia 2008 r. wezwano skarżącego do sprecyzowania i udokumentowania danych dotyczących wysokości miesięcznych wydatków, które skarżący ponosi w związku z utrzymaniem siebie i rodziny (opłaty za gaz, energię, wodę, wywóz śmieci, koszty leczenia żony, koszty kształcenia syna) wraz ze wskazaniem źródła ich pokrywania, w terminie 7 dni, pod rygorem odmowy przyznania prawa pomocy. Sygn. akt III SA/Wr 155/08 Pismem z dnia 15 maja 2008 r. skarżący wskazał, iż miesięczne wydatki jego rodziny składają się odpowiednio z wydatków ponoszonych na leczenie żony w kwocie [...] zł. oraz z wydatków związanych z kształceniem syna (zakup biletów na dojazdy G – L, L – G) w wysokości [...] zł., a nadto opłat za gaz [....] zł; energię elektryczną [...] zł; wodę [....] zł; oraz wywóz śmieci [...]. Nadto skarżący podniósł, że w dalszym ciągu pozostaje bez pracy i nawet nie jest w stanie regulować bieżących wydatków, w tym dokonać zakupu leków niezbędnych w leczeniu żony. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje: Na wstępie należy wskazać, że na podstawie art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) – zwanej dalej w skrócie "p.p.s.a.", w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, od którego został on wniesiony traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. W tym miejscu zaznaczenia wymaga, iż zgłoszone w sprzeciwie żądanie uchylenia postanowienia referendarskiego z dnia 9 kwietnia 2008 r. nie może odnieść skutku w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Skutkiem prawidłowo wniesionego sprzeciwu jest bowiem utrata mocy wiążącej orzeczenia referendarza sądowego z mocy samej ustawy i przejście sprawy będącej jego przedmiotem do właściwości Sądu. Zatem już samo wniesienie sprzeciwu, a nie jego zakres określony przez stronę, powoduje utratę mocy wiążącej postanowienia wydanego przez referendarza sądowego. Natomiast wywiedziona w sprzeciwie argumentacja dotycząca sytuacji materialnej skarżącego stanowi uzupełnienie uzasadnienia rozpoznawanego przez Sąd wniosku. Stosownie natomiast do art. 245 § 1 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje, na podstawie art. 245 § 3 ustawy, zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i Sygn. akt III SA/Wr 155/08 wydatków lub tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego, patentowego. Częściowe zwolnienie z opłat lub wydatków może z kolei polegać, zgodnie z przepisem art. 245 § 4 p.p.s.a., na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej. Natomiast z uregulowania sformułowanego w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., wynika, iż przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i swojej rodziny. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zaś zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.), przy czym przyznanie tegoż prawa osobie fizycznej następuje jedynie wówczas gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 p.p.s.a.). Wyżej powołane unormowania winny być odczytywane w kontekście treści art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Należy zatem przyjąć, iż zwolnienie z obowiązku uiszczenia opłat sądowych stanowi wyjątek od reguły wykonania tego obowiązku, który sprzyja rozwadze w wyborze sądowej drogi dochodzenia swoich praw. W konsekwencji przepisy p.p.s.a., określające przesłanki przyznania prawa pomocy nie mogą być interpretowane według reguł wykładni rozszerzającej. Ponadto podkreślenia wymaga okoliczność, iż w postanowieniach z dnia 6 października 2004 r. (GZ 61/04, GZ 64/04, niepubl.) NSA podkreślił, że udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił także, że opłaty sądowe, do których także zalicza się wpis, stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu Sygn. akt III SA/Wr 155/08 państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia. Nadto zastosowanie przez ustawodawcę wskazanej wyżej formuły uregulowania instytucji prawa pomocy obliguje wnioskodawcę do zachowania szczególnej staranności przy wykazywaniu podstaw, które uzasadniają jego żądanie. Skoro zatem postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy wszczynane jest wyłącznie na wniosek strony, to wnioskodawca winien wskazać na okoliczności uzasadniające jego żądanie. W niniejszej sprawie skarżący, wzywany na mocy art. 255 p.p.s.a., dostarczył wyczerpujących informacji określających jego sytuację materialną, szczegółowo odnosząc się do wezwania Sądu. Z wyjaśnień skarżącego wynika, że jego trzyosobowa rodzina, w tym studiujący syn utrzymuje się z dochodów w łącznej kwocie ok. [...] zł miesięcznie pozyskiwanych z działalności gospodarczej prowadzonej przez żonę. Podczas gdy na miesięczne wydatki składają się odpowiednio wydatki związane z leczeniem żony w kwocie [...] zł, oraz wydatki związane z kształceniem syna (zakup biletów na dojazdy G – L , L – G ) w wysokości [...] zł, a nadto wydatki ponoszone w związku z bieżącym utrzymaniem rodziny tj. opłaty za gaz [...] zł; energię elektryczną [...] zł; wodę [...] zł; wywóz śmieci [...] zł. Zatem łączna kwota ponoszonych przez skarżącego wydatków przewyższa kwotę pozyskiwanych dochodów. Skarżący natomiast będący osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku, niekorzystającą z pomocy O P S, w celu regulowania wymagalnych należności korzysta jednak – jak wskazał - z pomocy finansowej "dwóch córek, które na stałe przebywają w A". Skarżący nie wykazał nadto żadnych zadłużeń. Podkreślenia jednak wymaga, że skarżący choć zawnioskował o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, to jednocześnie w dniu 18 marca 2008 r. uiścił tytułem wpisu od skargi kwotę 200 zł. Tym samym zatem skarżący jednoznacznie dowiódł, że był w stanie ponieść w niniejszym zakresie koszty postępowania. W konsekwencji zaś powyższego wobec skarżącego nie może znaleźć zastosowanie dyspozycja art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., w zakresie całkowitego przyznania mu prawa pomocy, bowiem prawo to przysługuje jedynie osobie fizycznej, która wykaże, że nie Sygn. akt III SA/Wr 155/08 jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, co znalazło wyraz w pkt II sentencji postanowienia. Jednakże skarżący w ocenie Sądu bezspornie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego utrzymania dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 1 i 2 cyt. ustawy). Zważywszy bowiem na wysokość ponoszonych przez skarżącego i jego rodzinę wydatków koniecznych, pozyskiwana z działalności gospodarczej prowadzonej przez jego żonę kwota ok. [...] zł miesięcznie z pewnością nie wystarczy na pokrycie niezbędnych kosztów utrzymania oraz pokrycie kosztów związanych z ustanowieniem pełnomocnika, wobec czego Sąd na mocy art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 245 § 3 p.p.s.a., postanowił przyznać skarżącemu prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie radcy prawnego (pkt I sentencji postanowienia). Na marginesie wskazać jednak należy, że choć skarżący podniósł, że "jako człowiekowi o podstawowym wykształceniu niezbędna jest pomoc prawa w postaci ustanowienia adwokata" to niniejszy argument nie miał wpływu na treść rozstrzygnięcia Sądu w niniejszym zakresie bowiem z uwagi na regulację zawartą w art. 134 § 1 p.p.s.a., a także art. 140 § 1 p.p.s.a., nie mają uzasadnienia obawy stron, że bez udziału profesjonalnego pomocnika nie będą w stanie prawidłowo bronić swojego interesu w toczącym się postępowaniu (post. NSA z dnia 27 września 2004 r., FZ 330/04 i z dnia 28 września 2004 r., FZ 246/04, niepubl.).