III SA/Wr 208/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Krystyna Anna Stec, Sędziowie Sędzia NSA Anna Moskała, Sędzia WSA Jerzy Strzebińczyk (sprawozdawca), , Protokolant Halina Rosłan, po rozpoznaniu w Wydziale III na rozprawie w dniu 12 czerwca 2006 r. sprawy ze skargi A. W. na decyzję Dyrektora Izby Celnej we W. z dnia 25 lutego 2005 r. nr [...] w przedmiocie nakazania zniszczenia towaru w postaci samochodu osobowego oraz obciążenie strony kosztami przechowywania pojazdu I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Naczelnika Urzędu Celnego w L. z dnia 29 listopada 2004 r., nr [...]; II. zasądza od Dyrektora Izby Celnej we W. 500,- (pięćset złotych) zwrotu kosztów postępowania; III. orzeka, że decyzje wymienione w punkcie I nie podlegają wykonaniu. Przedmiotem zaskarżenia w niniejszej sprawie jest decyzja Dyrektora Izby Celnej we W. z dnia 25 lutego 2005 r., nr [...], w której organ ten – po rozpatrzeniu odwołania A. W., powołując w podstawie prawnej swojego rozstrzygnięcia przepisy: art. 233 §1 pkt 1 Ordynacji podatkowej w związku z art. 35, art. 58, art. 184 pkt 2, art. 186 § 4 i § 6, art. 262, art. 275 § 2 i art. 277 § 1 Kodeksu celnego; § 5-7 i § 9 rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 29 października 1999 r. w sprawie szczegółowego trybu postępowania przy zniszczeniu towaru, zrzeczeniu się na rzecz Skarbu Państwa oraz powrotnym wywozie (Dz. U. nr 92, poz. 1053 ze zm.); § 6 pkt 5 rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 5 marca 2001 r. w sprawie opłat pobieranych przez organy celne (Dz. U. nr 17, poz. 194) oraz w związku z art. 26 ustawy z dnia 19 marca 2004 r. – Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo celne (Dz. U. Nr 68, poz. 623) – utrzymał w mocy decyzję Naczelnika Urzędu Celnego w L. z dnia 19 listopada 2004 r., nr [...], w której organ pierwszej instancji nakazał zniszczenie towaru w postaci samochodu osobowego marki Renault 19, bez silnika, nr nadwozia nieoryginalny [...], nielegalnie wprowadzonego na polski obszar celny. W pierwszej części uzasadnienia takiego rozstrzygnięcia, organ odwoławczy przytoczył następujące okoliczności stanu faktycznego sprawy. Według organu, w dniu 9 stycznia 2002 r. funkcjonariusze KPP w L. ustalili, iż A. W. posiada samochód marki Renault 19, nr rej. [...], który to pojazd oznaczony jest przerobionymi znakami identyfikacyjnymi. W sprawie wszczęte więc zostało postępowanie karne, które zakończyło się wyrokiem Sądu Rejonowego w L. II Wydział Karny z dnia 3 lipca 2002 r. (sygn. akt II K 687/02). Mocą tego wyroku A. W. uznany został winnym przerobienia znaków identyfikacyjnych samochodu, poprzez wymontowanie (z uszkodzonego w czasie wypadku samochodu marki Renault 19) pola numerowego nadwozia z określonym tam numerem [...], a także tabliczki znamionowej z nabitym tam numerem nadwozia [...], i zamontowanie tych elementów w innym samochodzie tej samej marki, typu i koloru. W trakcie prowadzonego postępowania karnego Prokuratura Rejonowa w L. wyłączyła z prowadzonej sprawy i przekazała Urzędowi Celnemu w L. materiały dotyczące popełnienia przestępstwa karnego skarbowego, związanego z nielegalnym wprowadzeniem na polski obszar celny przedmiotowego pojazdu. Naczelnik Urzędu Celnego w L. – we wszczętym z urzędu postępowaniu celnym w sprawie uregulowania statusu celnego przedmiotowego samochodu – wydał postanowienie o zajęciu tego pojazdu. Przyjmując, iż w związku z niemożnością ustalenia roku produkcji pojazdu (co związane jest z brakiem oryginalnych numerów identyfikacyjnych samochodu), był on objęty prawnym zakazem przywozu na terytorium Polski na podstawie przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 grudnia 1997 r. w sprawie ustanowienia czasowego zakazu przywozu niektórych pojazdów samochodowych, nadwozi i podwozi do tych pojazdów (Dz. U. Nr 158, poz. 1053), organ celny wystąpił do Sądu Rejonowego w L. z wnioskiem o orzeczenie przepadku towaru na podstawie art. 58 § 1b pkt 3 Kodeksu celnego. Postanowienie Sądu Rejonowego w L. VI Wydział Grodzki z dnia 10 kwietnia 2003 r. (sygn. akt VI Ns 9/03), orzekające przepadek samochodu na rzecz Skarbu Państwa, zostało zmienione (po uwzględnieniu apelacji zainteresowanego) postanowieniem Sądu Okręgowego w L. z dnia 4 września 2003 r. (akt II Ca 310/03), w którym sąd drugiej instancji oddalił wniosek organu celnego o orzeczenie przepadku spornego samochodu. W dniu 2 lutego 2004 r. skierowany został do Sądu Rejonowego w L. kolejny wniosek o orzeczenie przepadku tego samego samochodu osobowego, tym razem z wyłączeniem zamontowanego w samochodzie silnika. Postanowieniem z dnia 27 lutego 2004 r., sygn. VI Ns 5/04, Sąd odrzucił ten wniosek z uwagi na powagę rzeczy osądzonej. Następnie, Naczelnik Urzędu Celnego w L. wezwał stronę do niezwłocznego wymontowania silnika z samochodu objętego zakazem przywozu. W postępowaniu sądowym, o którym była mowa, udowodniono bowiem, że silnik ten posiada oryginalne oznaczenia i został nabyty na polskim obszarze celnym. Mimo wezwania organu celnego pierwszej instancji, strona nie przedstawiła żadnych dowodów, które by potwierdzały: kiedy, od kogo i za jaką cenę kupiła na polskim obszarze celnym części przedmiotowego samochodu. Zainteresowany nie nadesłał też oryginalnych dokumentów nabycia części samochodowych do spornego pojazdu. W tej sytuacji organ celny wydał w dniu 29 listopada 2004 r. decyzję nr [...] w sprawie zniszczenia towaru w postaci samochodu osobowego marki Renault 19 bez silnika, nr nadwozia nieoryginalny [...], nielegalnie wprowadzonego na polski obszar celny. W odwołaniu od tej decyzji strona zarzuciła nieuwzględnienie przez organ celny orzeczeń sądów cywilnych w przedmiocie odrzucenia wniosku o przepadek rzeczy. Zarzut ten rozszerzono stwierdzeniem, iż Sąd Okręgowy w L., w swoim postanowieniu z dnia 4 września 2003 r. (sygn. akt II Ca 310/03), wypowiedział się co do braku podstaw prawnych do uregulowania przez organ celny sytuacji prawnej towaru celnego. Rozpatrując odwołanie, Dyrektor Izby Celnej we W. uznał przede wszystkim, iż stan faktyczny sprawy został prawidłowo ustalony przez organ celny pierwszej instancji. Organ odwoławczy stwierdził, iż strona wycofała się już ze swoich wcześniejszych zarzutów odnoszących się do nieuwzględnienia wszystkich okoliczności sprawy oraz nieuwzględnienia istniejących w sprawie, a nie zebranych przez organ celny, dowodów. Podkreślono dalej, iż strona nie nadesłała dokumentacji, która dowodziłaby jej racji, na którą to dokumentację powoływała się w swoich licznych, wcześniejszych wystąpieniach do różnych organów (także do Ministerstwa Finansów i Rzecznika Praw Obywatelskich). Dyrektor Izby Celnej we W. przyjął w związku z tym, iż zakwestionowana decyzja z 29 listopada 2004 r. jest wynikiem prawidłowo przeprowadzonego postępowania. Odnosząc się do zarzutów odwołania, organ drugiej instancji uznał za nieuprawnione poszerzanie przez stronę treści wydanych wyroków sądowych o własną interpretację. Zdaniem Dyrektora Izby Celnej, wydając postanowienie z dnia 4 września 2003 r. (w sprawie o sygn. akt II Ca 310/03), Sąd Okręgowy w L., wobec braku odrębnych wniosków uczestników postępowania, nie sporządził pisemnego uzasadnienia postanowienia, ograniczając się do samej sentencji rozstrzygnięcia. Organ odwoławczy uznał więc za wysoce nieprawdopodobne twierdzenia zainteresowanego, jakoby w ustnym uzasadnieniu tego postanowienia, Sąd miał rozstrzygać o innych sposobach uregulowania sytuacji prawnej towaru celnego, niż orzeczenie o przepadku towaru przez sąd powszechny. Przedmiotem rozpoznania był bowiem wniosek organu celnego o orzeczenie przepadku rzeczy i sentencja wydanego postanowienia dotyczy tylko tego wniosku. Wysuwanie zatem przez stronę, w treści odwołania, kolejnych zarzutów w oparciu o nie istniejący materiał dowodowy, Dyrektor Izby Celnej we W. uznał za ponowną próbę przedłużania prowadzonego postępowania celnego. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we W. A. W. zarzucił, iż organy celne obu instancji nie respektują postanowienia Sądu Okręgowego w L. oddalającego wniosek o orzeczenie przepadku spornego samochodu na rzecz Skarbu Państwa. Sąd ten, w uzasadnieniu swojego orzeczenia, wykazał, że powoływana przez organy podstawa prawna nie ma zastosowania w przedmiotowej sprawie (do skargi dołączono kopię postanowienia, wraz z jego pisemnym uzasadnieniem). Skarżący zaprzeczył, jakoby dopuścił się przypisywanych mu czynów. W szczególności, zacytował fragment uzasadnienia postanowienia Sądu Rejonowego w L., który rozpatrywał w pierwszej instancji wniosek o orzeczenie przepadku pojazdu. Sąd stwierdził tam, iż nie ustalono ani tego, kto wprowadził przedmiotowy samochód nielegalnie na polski obszar celny, ani też sprawcy dokonania zmian w polu numerowym tego pojazdu. Brak dostatecznie intensywnej obrony swojego stanowiska w toku wszystkich dotychczasowych postępowań (zwłaszcza karnych, w których zgodził się na warunkowe umorzenie postępowania) tłumaczył skarżący poważnym stanem zdrowia w tamtym okresie, co spowodowało także wypowiedzenie mu umowy o pracę (został bez środków do życia). Nigdy jednak nie zrezygnował – wbrew odmiennemu stanowisku wyrażonemu w uzasadnieniu decyzji organu drugiej instancji – z wszystkich zarzutów, jakie podnosił w toku postępowań. Nieprzedstawienie dowodów zakupów niektórych części do spornego samochodu wynikało zaś z tego, że strona zamierza odzyskać cały pojazd. W końcowym fragmencie skargi powołano się na twierdzenie organu celnego pierwszej instancji, który – kierując do sądu wniosek o orzeczenie przepadku – argumentował, iż zniszczenie pojazdu byłoby nieuzasadnione. Skarżący uzasadnił starania o odzyskanie samochodu swoim stanem majątkowym. Nie może sobie pozwolić na jego utratę. W odpowiedzi strona przeciwna wniosła o oddalenie skargi, podtrzymując swoje stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Według art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości między innymi przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (art. 1 § 2 tej ustawy). Zakres kontroli administracji publicznej obejmuje także orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne (art. 3 § 1 w związku z § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., zwanej dalej w skrócie "p.p.s.a."), w tym również na decyzje wydawane przez organy celne. Kryterium legalności przewidziane w art. 1 § 2 ustawy ustrojowej umożliwia sądowi administracyjnemu wyeliminowanie z obrotu prawnego zarówno decyzji administracyjnej uchybiającej prawu materialnemu, jeżeli naruszenie to miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a"), jak też rozstrzygnięcia dotkniętego wadą warunkującą wznowienie postępowania administracyjnego (lit. "b"), a także wydanego bez zachowania reguł postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. "c"). Godzi się dodatkowo podkreślić, iż – stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. – rozstrzygając w granicach sprawy, sąd nie jest jednak związany zarzutami i wnioskami skargi, ani powołaną w niej podstawą prawną. Uwzględniając wszystkie przywołane reguły należy już na wstępie podkreślić, iż zaskarżone decyzje nie mogły się ostać w obrocie prawnym, choć zasadniczo z innych powodów niż te, na które powołano się w skardze. Organy celne obu instancji upatrywały podstawy prawnej wydanego nakazu zniszczenia spornego w sprawie samochodu przede wszystkim w art. 58 ustawy z dnia 9 stycznia 1997 r. – Kodeks celny (Dz. U. z 2001 r., Nr 75, poz. 802 ze zm.), cytowanego w dalszych wywodach jako "k.cel." W § 1 tegoż artykułu ustawodawca zastrzegł, iż: "Jeżeli umowy międzynarodowe lub przepisy odrębne zakazują posiadania, rozpowszechniania lub obrotu towarami, organ celny cofa natychmiast towar za granicę lub na polski obszar celny, chyba że umowy międzynarodowe lub przepisy odrębne przewidują jego przepadek albo inny sposób postępowania." Dalej, stosownie do § 1a: "Jeżeli cofnięcie towaru, o którym mowa w § 1, jest niemożliwe lub niedopuszczalne, organ celny może nakazać zniszczenie towaru." Z kolei w myśl § 1b: "Jeżeli: 1) umowy międzynarodowe lub przepisy odrębne, o których mowa w § 1, przewidują przepadek towaru lub 2) nakaz zniszczenia, o którym mowa w – 1a, nie może być wydany z powodu braku osoby zobowiązanej w rozumieniu art. 36, lub 3) zniszczenie towaru jest nieuzasadnione – sąd, na wniosek organu celnego, orzeka o przepadku towaru na rzecz Skarbu Państwa." Wreszcie, zgodnie z § 2 cytowanego artykułu k.cel: "Koszty cofnięcia towaru, sprzedaży, zniszczenia lub likwidacji w inny sposób ponoszą solidarnie: osoba, która wprowadziła bądź wyprowadziła towary, o których mowa w § 1, osoba, która przejęła odpowiedzialność za przewóz tych towarów, bądź każda inna osoba, w której posiadaniu towar się znajduje". Pełne przytoczenie całego art. 58 k.cel. było istotne z dwu powodów. Po pierwsze dlatego, iż nie uczyniły tego organy celne, zakładając chyba – niejako z góry – iż w świetle jego postanowień wydanie nakazu zniszczenia spornego samochodu jest w pełni uzasadnione. Po drugie – i jest to okoliczność bardziej istotna w sprawie – z tej przyczyny, iż dopiero w ten sposób można w pełni ocenić całokształt ustawowych wymogów dopuszczalności nakazania zniszczenia towaru, o którym mowa w tym przepisie. Zdaniem składu orzekającego w rozpoznawanej sprawie, właściwa analiza art. 58 – dokonywana przez pryzmat tego ostatniego kryterium – powinna być poprzedzona ogólną konstatacją, zgodnie z którą przepis ten wymienia aż cztery możliwości postępowania z towarami, których "posiadanie, rozpowszechnianie lub obrót" jest zakazane przez umowy międzynarodowe lub przepisy odrębne: a) cofnięcie towaru za granicę; b) przepadek towaru; c) zniszczenie towaru; d) inny sposób postępowania przewidziany w umowach międzynarodowych lub w przepisach odrębnych. Konstatacja ta była niezbędna, ponieważ w niniejszej sprawie do Sądu należała wyłącznie ocena legalności – w świetle przepisów zacytowanego art. 58 k.cel. – zastosowania Przez organy celne jednego z tych środków, a mianowicie nakazania zniszczenia towaru. Ocena zasadności wykorzystania pozostałych środków, zwłaszcza dopuszczalności przepadku towaru (w tym przedmiocie wypowiedział się w sposób prawomocny SO w L.) nie mieściła się już w zakresie kognicji Sądu. Z brzmienia cytowanego przepisu art. 58 k.cel. można wyprowadzić następujące wymogi, których łączne (w koniunkcji zatem) spełnienie umożliwia dopiero nakazanie zniszczenia towaru: 1) istnienie wynikającego z umów międzynarodowych lub z przepisów odrębnych zakazu posiadania, rozpowszechniania lub obrotu towarem (wniosek z § 1); 2) niemożliwość lub niedopuszczalność cofnięcia takiego towaru za granicę (lub na polski obszar celny – ta druga sytuacja nie wchodziła w rachubę w okolicznościach rozpatrywanej sprawy) – wniosek z § 1a; 3) umowy międzynarodowe lub odrębne przepisy przewidują przepadek towaru (środek ten wyklucza możliwość nakazania jego zniszczenia, co wynika z § 1b pkt 1 k.cel), lub została ustalona osoba zobowiązana w rozumieniu art. 36 k.cel (brak takiej osoby także wyklucza wydanie nakazu zniszczenia według § 1b pkt 2), lub zniszczenie towaru jest uzasadnione (wnioskowanie a contrario z § 1b pkt 3). W realiach rozpoznawanej przez Sąd sprawy trzeba przede wszystkim mocno podkreślić, iż organy celne nie dokonały nie budzących wątpliwości ustaleń co do istnienia pierwszej, podstawowej przesłanki. Przyjęto w tym zakresie za wystarczający "zakaz przywozu na terytorium Polski" (tak to ujął organ celny pierwszej instancji) wynikający z rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 grudnia 1997 r. w sprawie ustanowienia czasowego zakazu przywozu niektórych pojazdów samochodowych, nadwozi i podwozi do tych pojazdów (Dz. U. Nr 158, poz. 1053). Organ odwoławczy, nawiązując do przywołanego aktu normatywnego, skonstatował natomiast ogólnie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że chodziło o nielegalne wprowadzenie spornego pojazdu na polski obszar celny. Oba organy powołały się przy tym na figurujący w § 1 pkt 1 i 2 tegoż rozporządzenia zapis zakazujący sprowadzenia na polski obszar celny między innymi pojazdów, których daty produkcji nie można określić. Jak wynika z uzasadnień decyzji organów celnych obu instancji, przyjęły one założenie, iż w efekcie przerobienia znaków identyfikacyjnych w spornym pojeździe, do czego miało dojść w 1999 r. (co stwierdził SR w L. w sentencji wyroku z dnia 3 lipca 2002 r., sygn. akt IIK 687/02, warunkowo umarzającym postępowanie karne przeciwko A. W.), nie można już było zidentyfikować rzeczywistej daty produkcji samochodu, w którym przeróbek dokonano. Godzi się jednak w związku z tym zauważyć, iż nawet przyjęcie – w świetle powyższego wyroku – iż doszło do popełnienia przestępstwa, o które oskarżony został A. W., nie mogło być uznane za tożsame z naruszeniem zakazu wynikającego z przepisów wcześniej przywołanego rozporządzenia RM z 1997 r. Nie ustalono przecież, że w momencie sprowadzenia spornego pojazdu na polski obszar celny (to, że został on na ten obszar wprowadzony nie może podlegać dyskusji, skoro chodzi o samochód francuskiego producenta) podlegał on zakazowi wynikającemu z przepisów tegoż rozporządzenia, a jeśli tak, to czy zakaz ten został rzeczywiście naruszony. Nie można bowiem wykluczyć, iż w chwili wprowadzenia na polski obszar celny pojazdu następnie zakwestionowanego przez organy celne wskutek stwierdzenia dokonanych w nim przeróbek znaków identyfikacyjnych, został on prawidłowo zgłoszony (przed przeróbkami, o których była mowa) do odprawy celnej, data jego produkcji była znana, a nie chodziło o pojazd "zbyt stary" w rozumieniu przepisów rozporządzenia, co by wykluczało jego import do Polski. W każdym razie, z faktu popełnienia przestępstwa polegającego na przerobieniu znaków identyfikacyjnych spornego pojazdu, nie można – z dopiero co naprowadzonych względów – wysnuwać automatycznego wniosku o naruszeniu zakazów wynikających z przepisów rozporządzenia RM z 1997 r., a taką właśnie konstatację zdają się przyjmować organy celne w niniejszej sprawie. Ponadto, co wymaga również podkreślenia, organy nie poczyniły żadnych ustaleń co do osoby zobowiązanej w rozumieniu art. 36 k.cel., do którego to przepisu ustawodawca odesłał w art. 58 § 1b pkt 2. W art. 36 wymienił prawodawca dwie kategorie osób: "wprowadzającej towary na polski obszar celny" oraz "przyjmującej odpowiedzialność za przewóz towarów po ich wprowadzeniu na polski obszar celny". W toku dotychczasowego postępowania nie wskazano żadnej osoby, którą można zaliczyć do którejś z wymienionych kategorii. Tymczasem, stosownie do art. 58 § 1b pkt 2 k.cel., nakaz zniszczenia "nie może być wydany (podkreślenie Sądu) z powodu braku osoby zobowiązanej w rozumieniu art. 36". Należy wreszcie wytknąć organom celnym niekonsekwencję. Wystąpienie do sądu powszechnego z wnioskiem o orzeczenie przepadku pojazdu na rzecz skarbu państwa motywowano między innymi tym, iż nakazanie jego zniszczenia byłoby nieuzasadnione. Nie przeszkodziło to jednak skorzystać następnie z tego środka, w sytuacji, gdy sądy powszechne nie znalazły podstaw do orzeczenia przepadku. W państwie prawa niedopuszczalna jest dwojaka ocena tej samej okoliczności w toku tego samego postępowania. Można mniemać, że kwestie tę potraktowały organy wybitnie instrumentalnie, jeśli zważyć, iż środek w postaci przepadku towaru (starania o jego wykorzystanie okazały się nieskuteczne) wyklucza dopuszczalność nakazania jego zniszczenia. Konkludując wypada stwierdzić, iż brak ustaleń faktycznych we wskazanym zakresie, koniecznych do wydania prawidłowego – według zasad określonych w art. 58 k.cel. – nakazu zniszczenia spornego pojazdu, stanowi naruszenie zarówno podstawowych reguł postępowania, jak i wymienionego przepisu prawa materialnego. Ponieważ oba uchybienia mogły miały – z oczywistych powodów – wpływ na wynik sprawy, Sąd był zobowiązany uchylić decyzje organów celnych obu instancji, kierując się dyspozycją art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" oraz "c" p.p.s.a. Orzeczenie o kosztach zawarte w punkcie II znajduje oparcie w art. 200 p.p.s.a., natomiast orzeczenie w przedmiocie wykonalności uchylonych decyzji (pkt III wyroku) wydano na podstawie art. 152 tej samej ustawy.