III SA/Wr 268/15

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu Michał Kazek po rozpoznaniu w dniu 19 stycznia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Wydziale III wniosku strony skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi A.B. na decyzję Głównego Inspektora Transportu Drogowego z dnia [...] nr [...] w przedmiocie nałożenia kary pieniężnej postanawia odmówić przyznania prawa pomocy. Skarżący A.B. wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym częściowe zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. W uzasadnieniu tego żądania podał, że prowadzona przez niego działalność gospodarcza od dłuższego czasu nie przynosi dochodu, środki, jakie posiada, pochłaniają bieżące wydatki, w tym czynsz, opłaty za prąd i zakup żywności, "koszty utrzymania działalności gospodarczej" w kwocie około 30.000 zł oraz liczne kredyty. W odpowiedzi na wezwanie wnioskodawca przesłał dokumenty, z których wynika, że w roku 2014 skarżący w ramach prowadzonej pozarolniczej działalności gospodarczej uzyskał dochód w kwocie 16.772,69 zł przy przychodzie w kwocie 465.554,19zł, natomiast we wrześniu, październiku i listopadzie 2015 r. dokonał dostawy towaru i świadczył usługi o wartości odpowiednio 35.748 zł, 39.049 zł oraz 38.370 zł. W pierwszych 11 miesiącach roku 2015 r. w ramach prowadzonej działalności gospodarczej uzyskał wnioskodawca przychód w kwocie 383.183,16 zł ponosząc w związku z tym koszty w łącznej kwocie 383.636,37 zł. W treści pisma procesowego z dnia 10 stycznia 2016 r. wnioskodawca stwierdził, że jego miesięczne wydatki wynoszą 9.487 zł, w tym 8.000 zł tytułem spłaty kredytów, i posiada "obciążoną kredytem" nieruchomość położoną w C. przy ul. XYZ. Skarżący uiścił w sprawie kwotę łącznie 200 zł tytułem wpisu sądowego do skargi oraz opłaty kancelaryjnej. W sprawie zważono, co następuje. Stosownie do art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowa-niu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity w Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz usta-nowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2), natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). W przypadku osób fizycznych prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1) Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi), a w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2) cyt. wyżej przepisu). Wyżej powołane unormowania winny być odczytywane w kontekście treści art. 199 ustawy procesowej, zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania zwią-zane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Nale-ży zatem przyjąć, iż zwolnienie z obowiązku uiszczenia tych kosztów stanowi wyjątek od reguły wykonania przez stronę tego obowiązku, który sprzyja rozwadze w wyborze sądowej drogi i sposobu dochodzenia swoich praw. W konsekwencji przepisy Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi określające przesłanki przyznania prawa pomocy nie mogą być interpretowane według reguł wykładni rozszerzającej. Nadto zastosowanie przez ustawodawcę wskazanej wyżej formuły uregulowania instytucji prawa pomocy obliguje wnioskodawcę do zachowania szczególnej staranności przy wykazywaniu podstaw, które uzasadniają jego żądanie. Z regulacji prawnych dotyczących kosztów sądowych można wysnuć wniosek, że są one zasadą, natomiast zwolnienie z ich uiszczenia winno nastąpić w sytuacjach wyjątkowych. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych jest instytucją stosowaną w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem, tj. całkowicie pozbawionych środ-ków do życia ze względu na okoliczności życiowe. Zdaniem referendarza sądowego ubiegający się o taką pomoc powinni poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Istotą prawa pomocy w zakresie przyznania z urzędu radcy prawnego jest natomiast nieodpłatne korzystanie strony z usług profesjonalnego pełnomocnika, wskutek przejęcia przez Skarb Państwa ciężaru kosztów związanych z tą reprezentacją. Założeniem prawa do bezpłatnej pomocy prawnej jest to, że strona ze względu na swój stan majątkowy nie jest w stanie ponieść jej kosztów. W sprawie wszczętej wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów postępowania sądowego przedmiotem oceny jest stan faktyczny wynikający ze złożonych oświadczeń i przedłożonych dokumentów, zaś ocena ta musi być odnoszona do poziomu życia i statusu majątkowego innych obywateli Państwa, na których – w razie przyznania prawa pomocy - ciężar zwolnienia strony od kosztów postepowania sadowego zostałby przeniesiony. Badanie zasadności zwolnienia wnioskodawców od kosztów postępowania sądowego oparte jest na ocenie, czy stan faktyczny, na który składają się okoliczności wykazane przez wnioskodawcę, odpowiada hipotezie normy prawnej wynikającej z art. 246 § 1 pkt 1) Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, tj. wykazaniu niemożności ponoszenia jakichkolwiek kosztów postępowania. Winno się dalej stwierdzić, iż koszty postępowania sądowego zasługują na trak-towanie na równi z innymi obciążeniami finansowymi strony, do których zalicza się ciążące na niej zobowiązania cywilnoprawne i publicznoprawne. Zwolnienie z kosztów sądowych – będących dochodem budżetu państwa - stanowiłoby swoistą formę kredytowania podmiotów gospodarczych i naruszałoby zasadę równoważnego traktowania powinności finansowych. Dlatego uszczuplenie zasobów majątkowych strony w rezultacie regulowania - dobrowolnego lub w trybie przymusowej egzekucji - jej zobowiązań nie może odnieść zamierzonego skutku w postaci uzasadnienia wniosku o zwolnienie z kosztów sądowych. Na mocy art. 255 ustawy procesowej, jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywi-stego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, do-datkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu mająt-kowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy wszczynane jest wyłącznie na wniosek strony, co oznacza, iż to wnioskodawca winien wskazać na okoliczności uzasadniające jego żądanie. Oceniając zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy w świetle powo-łanych regulacji prawnych i wynikających z nich zasad oraz na podstawie do-świadczenia życiowego referendarz sądowy doszedł do przekonania, że skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie ponosić jakichkolwiek kosztów postępowania. Badając sytuację materialną i rodzinną strony wnioskującej o przyznanie prawa pomocy pod kątem spełnienia przez nią wymogów uwzględnienia jej żądania pod uwagę brana jest nie tylko kwota pieniężna posiadana przez nią na utrzymanie siebie i swojej rodziny, ale również majątek strony, który w drodze wykorzystania lub sprzedaży może być źródłem pozyskiwania kwot pieniężnych koniecznych do ponoszenia kosztów postępowania sądowego. Po pierwsze, wskazać należy, że prowadzenie działalności gospodarczej na skalę odpowiadającą kwocie przychodów strony skarżącej z tego tytułu w roku 2014 i 2015 oraz obrotowi gospodarczemu wykazanemu w deklaracjach VAT za wrzesień, październik i listopad 2015 r., bez względu na jej wynik, bez zabezpieczenia środków finansowych przeznaczonych na koszty postępowań sądowych związanych z tą działalnością jest konsekwencją samodzielnej decyzji wnioskodawcy i obciąża jego zdolność wszczynania postępowań sądowych dotyczących jego indywidualnego interesu prawnego o charakterze publicznym i cywilnym poprzez uiszczanie opłat sądowych proporcjonalnych do wartości dochodzonych praw i roszczeń związanych z prowadzoną działalnością. Istotne jest także dalsze prowadzenie przez stronę skarżącą tej działalności bez zabezpieczenia środków na wyżej wskazany cel. Brak takiego zabezpieczenia wynikający z autonomicznej decyzji skarżącego w zakresie planowania wydatków nie może, w ocenie referendarza sądowego, prowadzić do przeniesienia na budżet państwa kosztów ochrony jego indywidualnego interesu prawnego. Po drugie, A.B. obraca w ramach prowadzonej działalności gospodarczej kwotami wynikającymi z wielkości przychodów z tego źródła i kosztów ich uzyskania oraz z przedłożonych deklaracji VAT, których posiadanie, zdaniem referendarza sądowego, pozwala na przyznanie prawa pomocy jedynie w sytuacji, gdy wnioskodawca przedstawi istotne, obiektywne i wyjątkowe powody przeznaczenia posiadanych środków pieniężnych na inne cele niż opłacenie kosztów postępowania sądowego. Tymczasem w sprawie strona skarżąca takich okoliczności nie przedstawiła. Nie zalicza się do tych okoliczności dobrowolnego lub przymusowego wykonywania zobowiązań cywilnoprawnych i publicznoprawnych strony, które zakwalifikować trzeba do kategorii zwykłych i przewidywalnych elementów prowadzenia działalności gospodarczej, posiadania majątku i prowadzenia gospodarstwa domowego. Po trzecie, z uzasadnienia rozpoznawanego wniosku wynika wątpliwość dotycząca kosztów miesięcznego utrzymania gospodarstwa domowego skarżącego, prowadzonego w domu jednorodzinnym w kwocie 1.487 zł i to w sytuacji, gdy nie korzysta on z pomocy społecznej ani innych form wsparcia państwowego, natomiast jedynym pewnym dochodem jest działalność gospodarczy generująca w roku 2015 stratę. Oznacza to, że posiadał on i nadal posiada inne zasoby majątkowe lub źródła, z których czerpał i czerpie środki finansowe przeznaczane na ponoszenie kosztów utrzymania siebie i swojego gospodarstwa domowego. Z akt sprawy nie wynika, jakie to były lub są zasoby, ani jaka była lub jest ich aktualna wartość. Dlatego w sprawie nie sposób mówić o wykazaniu przez skarżącego utraty zdolności wygospodarowania, w drodze korzystania ze zgromadzonego majątku lub innych źródeł, środków na ponoszenie kosztów postępowania sądowego. Powyższe stwierdzenia prowadzą do wniosku, że skarżący nie wykazał w sposób spójny i nie budzący wątpliwości, że takiej zdolności aktualnie nie posiada. W tym stanie rzeczy uzasadnione jest stwierdzenie, że na obecnym etapie po-stępowania strona skarżąca nie wykazała, stosownie do brzmienia art. 246 § 1 pkt 1) Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, podstaw do przyznania prawa pomocy. W konsekwencji, na podstawie powołanych wyżej przepisów oraz art. 258 § 1 i § 2 pkt 7) Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, referendarz sądowy postanowił, jak w sentencji, o odmowie przyznania A.B. prawa pomocy.