III SA/Wr 298/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Magdalena Jankowska - Szostak, Sędziowie Sędzia WSA Asesor WSA Barbara Ciołek (sprawozdawca), Anna Kuczyńska-Szczytkowska, Protokolant Starszy specjalista Monika Tarasiewicz po rozpoznaniu w Wydziale III na rozprawie w dniu 24 listopada 2021 r. sprawy ze skargi J.O. na czynność Dziekana Okręgowej Izby Radców Prawnych we W. z dnia [...] marca 2021 r. w przedmiocie pominięcia zgłoszenia do prowadzenia spraw z urzędu: oddala skargę Przedmiotem skargi J. O. (dalej: strona, skarżąca) jest czynność Dziekana i Rady Okręgowej Izby Radców Prawnych we Wrocławiu (dalej: organ, Rada OIRP Wr) z dnia 16 marca 2021 r. dotyczącą wyznaczenia radców prawnych do prowadzenia spraw z urzędu i sporządzenia listy radców prawnych uprawnionych do prowadzenia spraw z urzędu, co nastąpiło z pominięciem skarżącej. W skardze do Sądu strona wniosła o stwierdzenie bezskuteczności czynności pominięcia zgłoszenia strony i sporządzenia listy radców prawnych uprawnionych do prowadzenia spraw z urzędu z pominięciem strony; stwierdzenie, że pominięcie strony odbyło się z rażącym naruszeniem prawa; zasądzenie kosztów postępowania. Zarzuciła strona naruszenie: - art. 40 i nast. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (t.j. Dz.U. z 2020 r., poz. 75 ze zm., dalej: u.o.r.p.) jako że samorząd radcowski jest jeden, a przynależność radców prawnych i aplikantów radcowskich do niego jest obowiązkowa i choć radcowie prawni i aplikanci zamieszkali na terenie danego okręgu tworzą okręgową izbę radców prawnych (art. 49 ust. 1 u.o.r.p.), to nie sposób przyjąć, że sama przynależność do izby w innym okręgu zmienia cokolwiek w statusie zawodowym radcy prawnego, w szczególności jako pełnomocnika profesjonalnego do prowadzenia spraw z urzędu; - wszystkich powołanych w uchwale nr 152/VII/2010 przepisów ustaw proceduralnych i przepisów prawa materialnego przez ich błędną wykładnię, a w ślad za tym sporządzenie listy radców prawnych uprawnionych do prowadzenia spraw z urzędu z pominięciem strony, w sytuacji, kiedy ani z przepisów prawa powszechnie obowiązującego ani z przepisów samorządowych nie wynika, aby radcą prawnym wyznaczonym do prowadzenia spraw z urzędu mógł być tylko i wyłącznie radca prawny wpisany na listę, prowadzoną przez radę działającą w okręgu danego sądu doręczającego jej prawomocne postanowienie o ustanowieniu dla strony radcy prawnego jako pełnomocnika z urzędu, tj. wpisany na listę radców prawnych, prowadzoną przez Radę OIRP Wr w niniejszym przypadku; - § 1 ust. 1 i 2 uchwały nr 152/VII/2010 przez jego błędną wykładnię, a w ślad za tym niezastosowanie w sytuacji, w której pełnienie obowiązków pełnomocnika z urzędu dotyczy wszystkich radców prawnych, a nie posiadających wpis na liście radców prawnych prowadzonej przez jakąś konkretną radę, i to bez względu na formę wykonywania zawodu (strona jest wpisana na listę OIRP w Wałbrzychu, ale wykonuje zawód na obszarze działania Izby Wrocławskiej); - § 1 ust. 1 Regulaminu przez jego błędną wykładnię, a w ślad za tym niezastosowanie w sytuacji, w której właściwość danej rady do wyznaczenia radcy prawnego do prowadzenia sprawy z urzędu w trybie wszelkich przepisów taką formę pomocy przewidujących determinuje nie posiadanie wpisu na liście radców prawnych przez tę radę prowadzonej, lecz siedziba sądu doręczającego radzie prawomocne postanowienie o ustanowieniu dla strony radcy prawnego jako pełnomocnika z urzędu. W uzasadnieniu skargi strona argumentowała, że jest czynnym zawodowo radcą prawnym wpisanym na listę prowadzoną przez OIRP w Wałbrzychu. Odpowiadając na ogłoszenia Dziekana OIRP Wr o naborze do prowadzenia spraw z urzędu, zgłosiła swoją kandydaturę. 16 marca 2021 r. otrzymała informację od Dziekana OIRP Wr, że Rada OIRP Wr nie ma kompetencji do wskazania radcy prawnego spoza członków danej OIRP, a strona jest członkiem OIRP w Wałbrzychu. Zdaniem skarżącej takie stanowisko stoi w sprzeczności z obowiązującymi przepisami. Pełnienie obowiązków pełnomocnika z urzędu dotyczy wszystkich radców prawnych, a nie tych którzy znajdują się na liście prowadzonej przez konkretną radę. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Powołał organ przepis art. 1173 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (t.j. Dz.U. 2021 r., poz. 1805 ze zm., dalej: k.p.c.) oraz przepisy uchwały KRRP nr 277/IX/2016 z 20 lipca 2016 r. w sprawie ogłoszenia tekstu jednolitego uchwały w sprawie wyznaczania radców prawnych do prowadzenia spraw z urzędu, której załącznik – Regulamin rad okręgowych izb radców prawnych do prowadzenia spraw z urzędu w trybie przepisów Kodeksu postępowania cywilnego, określa tryb wyznaczania radców prawnych i możliwość uchwalenia wewnętrznych regulacji izb w tym zakresie. Zgodnie z ww. przepisami Rada OIRP Wr wyznaczyła uchwałą nr 956/2020 z 30 października 2020 r. w sprawie upoważnienia do wyznaczenia radców prawnych do prowadzenia spraw z urzędu, dziekana, wicedziekanów do wyznaczania radców prawnych do prowadzenia spraw z urzędu. W ślad za tym Rada OIRP Wr podjęła uchwałę nr 13/2021 z 12 stycznia 2021 r. w sprawie reguł wyznaczania radców prawnych do prowadzenia spraw z urzędu. Z ww. regulacji wynika, że organem, który wyznacza radcę prawnego na wniosek sądu, jest właściwa Rada OIRP lub wskazany przez Radę, na mocy jej decyzji dziekan, wicedziekan lub sekretarz. Argumentował organ, powołując się na przepisy art. 49, art. 45 u.o.r.p., że dla prawidłowości wyznaczenia radcy prawnego do prowadzenia spraw z urzędu niezbędne jest podjęcie decyzji przez: konkretny organ wskazany w przepisach, w stosunku do oznaczonego adresata, zgodnie z zasadami właściwości funkcjonalnej i miejscowej. W sprawie podstawa prawna do wskazania wynika z k.p.c. i dotyczy właściwej Rady OIRP, która to Rada może wskazać radcę prawnego wpisanego na listę radców prawnych prowadzonych przez tę Radę. Skoro strona przynależy do OIRP w Wałbrzychu, to Rada OIRP Wr nie ma podstaw do wyznaczania jej do świadczenia pomocy prawnej z urzędu. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje: Skarga nie jest zasadna. Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2021 , poz. 137 ) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej (...), przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W myśl art. 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm., dalej: p.p.s.a.) sądy administracyjne powołane są do rozpoznawania spraw sądowo-administracyjnych. Granice kognicji rzeczowej sądu administracyjnego doprecyzowane zostały w art. 3 § 2 p.p.s.a., zgodnie z którym kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg między innymi na inne niż określone w pkt 1-3 akty lub czynności z zakresu administracji publicznej dotyczące uprawnień lub obowiązków wynikających z przepisów prawa, z wyłączeniem aktów lub czynności podjętych w ramach postępowania administracyjnego określonego w ustawie z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2016 r. poz. 23, 868, 996 i 1579), postępowań określonych w działach IV, V i VI ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (Dz.U. z 2015 r. poz. 613, z późn. zm.), postępowań, o których mowa w dziale V w rozdziale 1 ustawy z dnia 16 listopada 2016 r. o Krajowej Administracji Skarbowej (Dz.U. poz. 1947), oraz postępowań, do których mają zastosowanie przepisy powołanych ustaw ( pkt 4 ). W ocenie Sądu będąca przedmiotem skargi czynność spełnia kryteria aktu lub czynności, o której mowa w art. 3 § 2 pkt 4 p.p.s.a. Organy samorządu adwokackiego i radcowskiego współdziałają z sądem w zakresie wykonywania zadań związanych z udzielaniem pomocy prawnej z urzędu. W następstwie czynności wskazania przez Radę OIRP konkretnego z imienia i nazwiska radcy prawnego, radca prawny świadczy pomoc prawną z urzędu. A zatem osobą uprawnioną do udzielania pomocy prawnej z urzędu nie jest każdy adwokat lub radca prawny, ale tylko taki, który został wskazany przez organ samorządu radcowskiego. Zaskarżone pismo obejmuje rozstrzygnięcie dotyczące uprawnienia skarżącego wynikającego z przepisu powszechnie obowiązującego. Wynikanie uprawnień lub obowiązków z przepisów prawa w rozumieniu art. 3 § 2 pkt 4 p.p.s.a. obejmuje zarówno pośrednie, jak i bezpośrednie oparcie uprawnienia lub obowiązku na przepisie prawa (vide: postanowienie NSA z 9 stycznia 2020r. sygn. II GSK 971/19, ONSA2020/6/91). Zaskarżona czynność Rady OIPR, polegająca na sporządzeniu listy radców prawnych wyznaczonych do prowadzenia spraw z urzędu stanowi czynność, o której mowa w art. 3 § 2 pkt 4 p.p.s.a. Istota sporu w sprawie dotyczy kwestii realizacji przez radę okręgowej izby radców prawnych obowiązku wynikającego z art. 1173 § 3 k.p.c., tj. sporządzenia listy radców prawnych wyznaczonych do prowadzenia spraw z urzędu i w następstwie tego wyznaczenia na wniosek sądu spośród radców z ww. listy, radcy prawnego do świadczenia pomocy prawnej z urzędu. Zdaniem strony, rada oirp powinna przy wypełnianiu ww. obowiązku uwzględniać radców prawnych, również spoza listy radców będących członkami danej okręgowej izby radców prawnych. Zdaniem organu uchwały rady oirp związane z realizacją ww. obowiązku ze względu na ich właściwość funkcjonalną i miejscową mogą dotyczyć jedynie radców prawnych będących członkami danej OIRP. Sąd w zaistniałym sporze, przyznał rację organowi. W sprawie bezspornym jest że strona nie jest wpisana na listę radców prawnych Rady OIRP we Wrocławiu. Podstawę prawną dla działania Rady OIRP Wr, w sprawie, w zakresie wyznaczenia radców prawnych do prowadzenia spraw z urzędu stanowią przepisy k.p.c., u.o.r.p., uchwały KRRP oraz Rady OIRP Wr. Zgodnie z art. 117 § 1 k.p.c. Strona zwolniona przez sąd od kosztów sądowych w całości lub części, może domagać się ustanowienia adwokata lub radcy prawnego. Przepis ten realizuje zawarte w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP prawo do sądu poprzez możliwość domagania się przez stronę postępowania (spełniającą określone przepisami przesłanki) ustanowienia pełnomocnika z urzędu, którym może być tylko adwokat lub radca prawny. Realizacja tego prawa następuje na warunkach wynikających z art. 1173 k.p.c., który przewiduje, że o wyznaczenie adwokata lub radcy prawnego sąd zwraca się do właściwej okręgowej rady adwokackiej lub rady okręgowej izby radców prawnych (§ 1), a właściwa okręgowa rada adwokacka lub rada okręgowej izby radców prawnych, wyznacza adwokata lub radcę prawnego niezwłocznie, nie później jednak niż w terminie dwóch tygodni, zawiadamiając o tym sąd. W zawiadomieniu właściwa okręgowa rada adwokacka lub rada okręgowej izby radców prawnych wskazuje imię i nazwisko wyznaczonego adwokata lub radcy prawnego oraz jego adres do doręczeń (§ 2). Jeżeli strona we wniosku wskazała adwokata lub radcę prawnego, właściwa okręgowa rada adwokacka lub rada okręgowej izby radców prawnych, w miarę możliwości i w porozumieniu ze wskazanym adwokatem lub radcą prawnym, wyznaczy adwokata lub radcę prawnego wskazanego przez stronę (§ 3). Z ww. przepisów wynika, że sąd doręcza postanowienie o ustanowieniu adwokata lub radcy prawnego właściwej okręgowej radzie adwokackiej lub okręgowej izbie radców prawnych. Mając na uwadze art. 117 § 4 k.p.c. zdanie pierwsze stwierdzić trzeba, że właściwa jest rada, na której obszarze ma siedzibę sąd ustanawiający adwokata lub radcę prawnego, a więc sąd, w którym sprawa się toczy lub ma być wytoczona. Art. 117§ 4 k.p.c. stanowi, że wniosek o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego strona zgłasza wraz z wnioskiem o zwolnienie od kosztów sądowych lub osobno, na piśmie lub ustnie do protokołu, w sądzie, w którym sprawa ma być wytoczona lub już się toczy. Osoba fizyczna, która nie ma miejsca zamieszkania w siedzibie tego sądu, może złożyć wniosek o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego w sądzie rejonowym właściwym ze względu na miejsce swego zamieszkania, który niezwłocznie przesyła ten wniosek sądowi właściwemu. Z kolei przepisy u.o.r.p. stanowią, że okręgowa izba radców prawnych jest organem samorządu radców prawnych, działającym na terenie określonym uchwałą Krajowej Rady Radców Prawnych, co wynika z art. 49 u.o.r.p. W tym miejscu niezbędne jest uwzględnienie zakresu działania i kompetencji jakie posiada dana okręgowa izba radców prawnych (w tym realizująca obowiązki z art. 1173 k.p.c. jako właściwa oirp). Wskazać trzeba, że prawo wykonywania zawodu radcy prawnego powstaje z chwilą dokonania wpisu na listę radców prawnych i złożenia ślubowania ( art.23 u.o.r.p.). Do kompetencji samorządu zawodowego należy decydowanie o prawie wykonywania zawodu oraz prowadzenie listy osób wykonujących aktualnie ten zawód (art. 52 ust.4 u.o.r.p.). Wiążą się z tym uprawnienia rady okręgowej izby radców prawnych do kontroli i oceny wykonywania zawodu radcy prawnego, co wynika z art. 22 i art. 54 ust.3 pkt 3 u.o.r.p. Kontrolę przeprowadzają i oceny dokonują wizytatorzy powołani przez radę spośród radców prawnych ( zd. drugie art. 22). Należy więc uznać, że chodzi o radców prawnych danej rady oirp. Wprawdzie jak wynika z art. 49 u.o.r.p. radcowie prawni i aplikanci radcowscy zamieszkali na terenie danego okręgu tworzą okręgową izbę radców prawnych. Ale uchwałę o wpisie na listę radców prawnych może podjąć rada okręgowa izby radców prawnych właściwa także ze względu na miejsce złożenia wniosku, a zatem niekoniecznie ze względu na miejsce zamieszkania osoby ubiegającej się o wpis (art. 24 ust.2 u.o.r.p.). Natomiast radca prawny obowiązany jest zawiadomić właściwą okręgową izbę radców prawnych o podjęciu wykonywania zawodu i formach jego wykonywania, o adresie i nazwie kancelarii lub spółki oraz podać adres dla doręczeń (art. 8 ust.3). W takim kontekście właściwa okręgowa izba radców prawnych, to taka, w której radca prawny uzyskał wpis na listę radców prawnych, a nie dowolna lub każda okręgowa izba radców prawnych. Powyższe unormowania dowodzą, że rada okręgowej izby radców prawnych ma kompetencje związane ze staraniem się o zapewnienie należytego wykonywania zawodu nie wobec wszystkich radców prawnych zamieszkujących na terenie danego okręgu, lecz tylko wobec tych, którzy są wpisani na prowadzoną przez nią listę radców prawnych. A zatem Sąd w ramach swoich kompetencji i realizacji zadań z art. 117 3 k.p.c. występuje do rady, na której obszarze ma siedzibę sąd ustanawiający adwokata lub radcę prawnego, a dana rada realizuje ww. zadanie w ramach posiadanych kompetencji wynikających z u.o.r.p. i regulacji samorządowych, a zatem wyznacza radcę prawnego z listy radców obejmującej radców, którzy wpisani są na prowadzoną przez daną OIRP listę radców prawnych, którzy zgłosili się do świadczenia pomocy prawnej z urzędu. Powyższe znajduje przełożenie na czynność wyznaczenia przez Radę OIRP radcy prawnego do świadczenia pomocy prawnej z urzędu. § 2, 3 i 4 uchwały nr 13/2021 Rady OIRP Wr w sprawie reguł wyznaczania radców prawnych do prowadzenia spraw z urzędu wymienia przesłanki uniemożliwiające wyznaczenie radcy prawnego do ww. czynności. Wśród nich jest mowa o ukaraniu prawomocnym orzeczeniem sądu dyscyplinarnego do czasu zatarcia skazania, o zaleganiu z opłatami z tytułu składek członkowskich na dzień wyznaczenia do prowadzenia sprawy z urzędu, prawomocnym skazaniu za przestępstwo umyślne do czasu zatarcia skazania Ww. przesłanki są możliwe do sprawdzenia w radzie oirp, w której dany radca uzyskał wpis na listę radców prawnych. W ocenie Sądu, przyjęty (taki jak omówiony wyżej) sposób ukształtowania instytucji pomocy prawnej z urzędu jest podyktowany i uzasadniony charakterem instytucji pomocy prawnej z urzędu. Wbrew zarzutom skargi jej istotą nie jest zapewnienie radcy prawnemu swobody wykonywania zawodu, ale zapewnienie profesjonalnej, niezakłóconej pomocy prawnej podmiotom, które spełniły przewidziane prawem warunki do jej otrzymania. Świadczenie pomocy prawnej z urzędu nie może być utożsamiane ze świadczeniem pomocy prawnej przez radcę prawnego w warunkach rynkowych, świadczeniem pomocy prawnej z tzw. wyboru strony. Mając na uwadze powyższe skarga strony jako niezasadna podlegała oddaleniu na podstawie art.151 p.p.s.a.