III SA/Wr 305/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Magdalena Jankowska-Szostak, Sędziowie: Sędzia WSA Katarzyna Borońska (sprawozdawca), Asesor WSA Dominik Dymitruk, , Protokolant: specjalista Renata Pawlak, po rozpoznaniu w Wydziale III na rozprawie w dniu 25 kwietnia 2024 r. sprawy ze skargi K.C. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 5 lipca 2023 r. nr UP-483/2023 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne uchyla zaskarżoną decyzję. Zaskarżoną decyzją z 5 lipca 2023 r. , nr UP-483/2023, wydaną po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy swoją decyzję z 12 maja 2023 r., nr 1032/2023 o odmowie umorzenia K. C. ( dalej: skarżący, strona) składek na ubezpieczenie zdrowotne za osobę prowadzącą działalność będącą jednocześnie płatnikiem tych składek za okres 01-04/2015 w łącznej kwocie 1479,33 zł. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że bezspornie w sprawie nie wystąpiła żadna z przesłanek stwierdzenia całkowitej nieściągalności ciążących na stronie zaległości składkowych, stosownie do art. 28 ust. 2 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2022 r., poz. 1009) - dalej: u.s.u.s. Mimo, że strona powoływała się na złą sytuację finansową i trudne warunki życiowe, nie wystąpiły, zdaniem ZUS, również podstawy do umorzenia należności zgodnie z zapisem art. 28 ust. 3a u.s.u.s., bowiem nie stwierdzono, by spłata należności wiązała się dla skarżącego z brakiem możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych w jego gospodarstwie domowym. Organ wyjaśnił, że na podstawie treści wniosku, dołączonych do niego dokumentów oraz danych wygenerowanych z systemu ustalono, iż skarżący do 23 maja 2015 r. prowadził działalność gospodarczą, natomiast od 27 kwietnia 2022 r. otrzymuje świadczenie emerytalne w wysokości (od 1 marca 2023 r.) 1588,44 zł brutto. Z powyższego świadczenia dokonywane są potrącenia egzekucyjne w wysokości 320,22 zł, kwota do wypłaty netto wraz ze świadczeniem uzupełniającym w wysokości 500 zł oraz dodatkiem pielęgnacyjnym w wysokości 294,39 zł wynosi 1919,65 zł. Wysokość miesięcznych wydatków związanych z utrzymaniem organ ustalił na 700 zł, odwołując się do wartości podanych przez stronę. Skarżący nie posiada nieruchomości ani pojazdów mechanicznych o wartości umożliwiającej dokonaniu zastawu skarbowego. Z podanych przez skarżącego informacji wynika, że przeszedł on [...] i jest po [...], porusza się [...]; ponosi koszty związane z leczeniem w wysokości 800 zł. Korzysta z mieszkania [...], na co dzień pomaga mu [...]. Na podstawie decyzji z 19 grudnia 2022 r. skarżący otrzymał jednorazowy zasiłek celowy z przeznaczeniem na pokrycie kosztów związanych z leczeniem w grudniu 2022 r. – w kwocie 150 zł, natomiast w lutym 2023 r. (informacja z P. w Z.) przyznano mu dofinansowanie ze środków PFRON do [...] w wysokości 35,10 zł. Organ podkreślił, że podejmując działalność gospodarczą skarżący zobowiązał się do respektowania przepisów i odpowiada za regulowanie należności publicznoprawnych niezależnie od czynników wpływających na działanie firmy. Umorzenie jest zastrzeżone dla sytuacji szczególnie trudnych, gdy stan zdrowia, brak szans na uzyskiwanie dochodów lub inne względy społeczne wskazują, że nie jest możliwe wywiązanie się z zobowiązań wobec ZUS. Organ konkludował, że jakkolwiek sytuacja finansowa skarżącego jest trudna, jego budżet jest wyższy, niż poziom minimum socjalnego, określony 31 marca 2023 r. na podstawie danych Głównego Urzędu Statystycznego na kwotę 1553,84 zł dla jednoosobowego gospodarstwa emeryckiego i pozwala na sfinansowanie w całości jego wydatków. Na poprawę sytuacji strony wpływa ponadto fakt otrzymywania jednorazowego trzynastego i czternastego świadczenia, z których to kwot nie można dokonywać potrąceń egzekucyjnych. Przedłożona dokumentacja nie potwierdza, by skarżący był zmuszony permanentnie korzystać z instytucji wsparcia skierowanych do osób znajdujących się w niedostatku. Analiza materiału dowodowego nie wskazuje, by skarżący znajdował się w stanie ubóstwa lub sytuacji, w której pomimo ograniczenia związanego ze stanem zdrowia , nie posiada środków na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Nie zachodzi też w przypadku skarżącego przesłanka przewlekłej choroby lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, bowiem choroba nie pozbawiła skarżącego źródła dochodu, jako że pobiera on świadczenie emerytalne, wypłacane bez względu na stan zdrowia. W skardze na powyższą decyzję, wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu, strona wniosła o jej uchylenie oraz o uchylenie poprzedzającej ją decyzji ZUS z 12 maja 2023 r. nr 1032/2023. Zarzuciła naruszenie przepisów prawa materialnego tj. art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz §3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia z 31 lipca 2003 r. poprzez ich bezpodstawne niezastosowanie. Skarżący podniósł, że podanego przez niego w postępowaniu okoliczności życiowe wskazują na wystąpienie obiektywnej sytuacji, w której spłata należności zagraża jego podstawowemu bytowi. Nie jest bowiem możliwa spłata zaległych składek bez konsekwencji w postaci braku zaspokojenia jego podstawowych potrzeb życiowych. Zaznaczył, że decyzją MOPS w Z. z 16 czerwca 2023 ustalono mu stawkę za pobyt w mieszkaniu [...] w maksymalnej wysokości (100% pełnej odpłatności), przez co obecnie jego koszt pobytu w mieszkaniu wynosi ok. 1200 zł. Powołując się na orzecznictwo podkreślił, że uznaniowy charakter decyzji mógłby przemawiać za odmową umorzenia jedynie w sytuacji wykazania przez ZUS istnienia ważnego interesu publicznego, przemawiającego za odmową uwzględnienia wniosku strony. Odpowiadając na skargę Zakład wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko zawarte w uzasadnieniu skarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje. Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r., poz. 259 ze zm. dalej: "p.p.s.a."), który stanowi, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Zgodnie natomiast z art. 145 § 1 p.p.s.a., uwzględnienie przez sąd administracyjny skargi i uchylenie decyzji następuje, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy. Orzekając w powyższych ramach kontroli, Sąd uznał skargę za zasadną. Zgodnie z art. 28 ust. 1 i 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek, przez co należy rozumieć składki, odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i dodatkową opłatę (art. 24 ust. 2 u.s.u.s.), mogą być umarzane w całości lub w części przez ZUS w przypadku ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach wyliczonych w ust. 3 tego przepisu. W art. 28 ust. 3 u.s.u.s. wymieniono przypadki, w których zachodzi całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Zachodzi to, gdy: 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn o których mowa w art.13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze; 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa; 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienie w postępowaniu egzekucyjnym; 4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym, 4c) ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe; 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Wyliczenie zawarte w tym przepisie określa zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, że ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Przedstawioną w uzasadnieniu skarżonej decyzji argumentację w zakresie powyższych przesłanek Sąd w pełni podziela i akceptuje. Natomiast artykuł 28 ust. 3a u.s.u.s. daje ZUS możność uwzględnienia innych przesłanek umorzenia w odniesieniu do ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia. Należności te mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, na zasadach określonych w powołanym rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz.U Nr 141, poz. 1364 ze zm.) – dalej: rozporządzenie. Stosownie do § 3 ust. 1 ww. rozporządzenia Zakład Ubezpieczeń Społecznych może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Sąd podziela również ocenę organu oraz towarzyszącą jej argumentacje, iż w sprawie brak jest podstaw do stwierdzenia, że spełnione zostały przesłanki wymienione w pkt 2 i 3 ww. rozporządzenia. Zastrzeżenia budzi natomiast dokonana w zaskarżonej decyzji ocena przesłanki z pkt 1), dotyczącej możliwości opłacenia przez skarżącego należności składkowych bez narażenia na pozbawienie możliwości zaspokojenia jego niezbędnych potrzeb życiowych. Podstawowym argumentem organu w tym zakresie jest to, że budżet gospodarstwa domowego skarżącego (jednoosobowego) po potrąceniach egzekucyjnych wynosi 1919,65 zł, wobec czego przewyższa kwotę minimum socjalnego, która na 31 marca 2023 r. wynosiła 1553,84 zł. Podkreślić należy, że zasadności odwołania się do tej kwoty jako swoistego kryterium oceny kondycji finansowej strony co do zasady Sąd nie kwestionuje. Jednak, po pierwsze, należy zauważyć, że poziom tzw. minimum socjalnego jest kształtowany w oparciu o dane GUS i pewne statystyczne założenia dotyczące ponoszonych wydatków, wobec czego organ powinien zawsze, jeśli nawet traktuje to kryterium jako swoisty wzorzec, dokonywać jednak oceny możliwości finansowych strony z uwzględnieniem szczególnych okoliczności indywidualizujących jej sytuację materialną. O ile zatem sięgnięcie przez organ porównawczo do kryterium minimum socjalnego należy ocenić jako co do zasady uzasadnione, to wyprowadzenie z niego rzetelnych wniosków co do spełnienia przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia wymaga uwzględnienia wszystkich okoliczności indywidualnych sprawy, mogących rzutować na odmienności jej sytuacji od statystycznej. Przykładem takich okoliczności mogą być właśnie zwiększone wydatki na ochronę zdrowia w przypadku chorób czy niepełnosprawności, konieczność ponoszenia dodatkowych wydatków np. na opiekę lub innych, które nie są brane pod uwagę w wartościach statystycznych ale znacząco mogą rzutować na faktyczne możliwości finansowe strony w konkretnym przypadku. Tym samym, w przekonaniu Sądu, samo zestawienie wartości dochodów netto w gospodarstwie domowym skarżącego z wartością minimum socjalnego należy uznać za niewystarczające dla konkluzji, że spłata zadłużenia nie stworzy ryzyka dla możliwości zaspokajania przez niego niezbędnych potrzeb życiowych. Zauważyć należy po pierwsze, że deklarowana przez skarżącego kwota stałych wydatków związanych z mieszkaniem oraz uiszczaniem opłat eksploatacyjnych to 700 zł, natomiast tylko koszty związane z leczeniem wynosiły 800 zł – czego organ w żaden sposób nie podważał. Powyższe wyraźnie wskazuje, że skarżący, będąc osobą niepełnosprawną i chorą, ponosi znacząco wyższe od przeciętnych koszty związane z ochroną zdrowia, które to wydatki – w razie braku przeciwnych ustaleń - należy kwalifikować jako dotyczące zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Wynika z tego, że już tylko po uiszczeniu kosztów związanych z zaspokojeniem potrzeb mieszkaniowych oraz zdrowotnych skarżącemu pozostaje do dyspozycji niecałe 420 zł – z czego, przyjmując logikę organu, powinien on bez narażenia podstawowych potrzeb życiowych, móc zaspokoić pozostałe wydatki dotyczące m.in. wyżywienia, ubrania, zakupu środków czystości, komunikacji. ZUS podkreślił, że skarżący nie jest zmuszony permanentnie korzystać z pomocy społecznej, tym niemniej przyznał, że otrzymywał taką pomoc - jednorazowe świadczenie w postaci zasiłku celowego (150 zł). Organ uznał, że okoliczność ta wpływa na poprawę sytuacji strony, jednocześnie jednak pominął w swojej ocenie, iż w uzasadnieniu decyzji o przyznaniu tego zasiłku zauważono, że choć dochód wnioskodawcy przekracza próg kryterium dochodowe określone w art. 8 ust. 1 ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j. Dz.U. z 2021 r., poz. 2268 ze zm.), to jego problemy zdrowotne wiążą się z dużymi wydatkami finansowymi, co uzasadniało udzielenie wsparcia finansowego w tej formie. Realne możliwości finansowe skarżącego niewątpliwie miały też wpływ na ustaleniu mu stawki procentowej odpłatności w mieszkaniu [...] na poziomie obniżonym 90% pełnej odpłatności. Treść zaskarżonej decyzji nie daje natomiast podstaw do przyjęcia, że ww. szczególne okoliczności definiujące sytuację życiową i materialną skarżącego były rozważąne przez organ w kontekście przyjętego wzorca minimum socjalnego. Reasumując, w zakresie oceny spełnienia przez skarżącego przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, organ nie spełnił, zdaniem Sądu, wymogów stawianych swobodnej ocenie dowodów, naruszając tym samym art. 80 ust. 1 k.p.a., zgodnie z którym organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Zważywszy natomiast na powoływane w skardze przez stronę zarzuty oparte o ewentualne nowe informacje o wydatkach (np. wyższe koszty użytkowania mieszkania chronionego) Sąd zauważa, że organ orzekając w przedmiocie umorzenia należności składkowych opierał się na tych danych, jakie były mu znane w momencie wydawania decyzji i które zostały przedstawione w toku postępowania przez samą stronę. Ewentualne zmiany tych wartości czy dodatkowe informacje mogą być przedmiotem rozważań w ponownie prowadzonym postępowaniu (lub nowym postępowaniu), natomiast pozostają bez wpływu na ocenę stanowiska organu w niniejszej sprawie. Rozstrzygając ponownie w sprawie Zakład powinien dokonać powtórnej wnikliwej analizy sytuacji finansowej skarżącego oraz uwzględniając powyższe uwagi Sądu ocenić, w świetle indywidualnej sytuacji strony (tak co do dochodów, jak i co do wydatków)jej zdolność do spłaty ciążących na niej zobowiązań bez zagrożenia możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych swoich i rodziny oraz dać temu wyraz w uzasadnieniu decyzji. Mając na uwadze powyższe Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a uchylił zaskarżoną decyzję.