III SA/Wr 38/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marcin Miemiec Sędziowie Sędzia NSA Józef Kremis (sprawozdawca) Sędzia WSA Maciej Guziński Protokolant Ewa Bogulak po rozpoznaniu w Wydziale III na rozprawie w dniu 5 czerwca 2012 r. sprawy ze skargi A. S. na decyzję Dyrektora Izby Celnej we W. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu kar pieniężnych oddala skargę. Zaskarżoną decyzją Dyrektor Izby Celnej we W. – po rozpatrzeniu odwołania A. S. od decyzji Naczelnika Urzędu Celnego w L. z dnia [...] r. (nr [...]) odmawiającej skarżącemu umorzenia zapłaty należności kar pieniężnych nałożonych decyzjami Naczelnika Urzędu Celnego w L. z dnia [...] r. (nr [...]) i z dnia [...] r. (nr [...]) – utrzymał w mocy pierwszoinstancyjne rozstrzygnięcie, powołując się na art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm., zwanej dalej w skrócie k.p.a.), art. 56 ust. 1, art. 64 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (Dz. U. Nr 157, poz. 1240 ze zm., zwanej dalej w skrócie u.f.p.). W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy wskazał, że w piśmie z dnia [...] r. skarżący zawarł wniosek o umorzenie kar pieniężnych w łącznej wysokości [...] zł, nałożonych za wykonywany przez skarżącego transport. Wnioskodawca podniósł, że nie posiada majątku osobistego (ruchomego i nieruchomego), nie ma dochodów z tytułu pracy zawodowej i jest na utrzymaniu rodziców. Dodał przy tym, że nałożone na niego kary były wynikiem nieświadomego i okazjonalnego przewozu transportem rodziców mebli dla kolegi. W zbiorze dokumentów przedstawionych przez wnioskodawcę znalazły się: • pismo z Banku "A" w L. zaświadczającym, że skarżący jest dłużnikiem tego Banku z tytułu kredytu na produkcję drobiarską zaciągniętego przez jego rodziców, do którego spłacania przystąpił skarżący aneksem do umowy ugody z dnia [...] r.; • fotokopia dokumentu PIT za 2009 r.; • oświadczenie o stanie majątkowym, z którego wynika, że wnioskodawca utrzymuje się z gospodarstwa rolnego wraz z rodzicami; • dokument zatytułowany "Oświadczenie o sytuacji materialnej" z dnia [...] r.; • postanowienie Prokuratury Rejonowej w J. z dnia [...] r. ([...]) podejmujące śledztwo w sprawie doprowadzenia przez członków zarządu jednej ze spółek do niekorzystnego rozporządzenia mieniem m.in. wnioskodawcy. W piśmie z dnia [...] r. wnioskodawca dodał, że jego matka otrzymuje rentę chorobową w kwocie [...] zł miesięcznie, zaś przychody z prowadzonej przez ojca ubojni wynoszą ok. [...] zł miesięcznie. Wydatki rodziców na utrzymanie swojego miejsca pracy oscylują w granicach [...] zł miesięcznie (podatki + media), natomiast miesięczna spłata kredytu na prowadzenie działalności gospodarczej wynosi ok. [...] zł, a na utrzymaniu rodziców pozostaje jeszcze [...] rodzeństwa wnioskodawcy. W odwołaniu od negatywnej dla wnioskodawcy decyzji organu pierwszej instancji skarżący stwierdził, że względem niego zachodzi przesłanka ujęta w art. 56 ust. 1 pkt 5 u.f.p., co jego zdaniem wynika z załączonych dokumentów. Zauważył również, że został uznany za pokrzywdzonego w sprawie karnej, gdyż wskutek przestępstwa narażono go na znaczną stratę finansową. Oświadczył ponownie, że jest na utrzymaniu rodziców, jego zaś zajęcie stanowi praca w prowadzonym przez nich gospodarstwie rolnym. Gospodarstwo to, mimo dołożenia należytej staranności, generuje znaczne obciążenia, co w sytuacji znacznego kryzysu ekonomicznego jest dla wnioskodawcy sytuacją obiektywną. Organ odwoławczy nie znalazł podstaw do uchylenia decyzji Naczelnika Urzędu Celnego w L. stwierdzając, że jest to rozstrzygnięcie zasadne, co potwierdza zgromadzony w sprawie materiał dowodowy. Wskazał przy tym, że podstawę prawną umorzenia należności pieniężnych o charakterze publicznoprawnym – a takimi są kary pieniężne wymierzane za naruszenie przepisów ustawy o transporcie drogowym – stanowi art. 56 ust. 1 (w zw. z art. 64) u.f.p., zawierający zamknięty katalog przypadków umożliwiających ewentualne umorzenie takich należności. Jednakże przepis ten, jako zbudowany na zasadzie uznania administracyjnego, nie obliguje do pozytywnego rozpatrzenia wniosku strony, nawet gdyby w konkretnym przypadku wystąpiły ujęte w nim przesłanki. Organ drugiej instancji stwierdził, że w rozpatrywanej sprawie nie mogą znaleźć zastosowania przepisy art. 56 ust. 1 pkt 1, 2 i 4 u.f.p., gdyż nie mają one związku z przypadkiem skarżącego. Ponieważ w sprawie tej nie zachodzi uzasadnione przypuszczenie, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwoty wyższej od kosztów dochodzenia i egzekucji tej należności a postępowanie egzekucyjne nie okazało się nieskuteczne, nie ma zastosowania także art. 56 ust. 1 pkt 3 u.f.p. Jeśli zaś chodzi o sytuację ujętą w art. 56 ust. 1 pkt 5 u.f.p., organ – powołując się na orzecznictwo – wywiódł, że trudna sytuacja majątkowa strony nie jest wystarczającą podstawę do udzielenia ulgi w postaci umorzenia zaległych należności publicznoprawnych. Obowiązek regulowania należności wobec budżetu państwa ma charakter powszechny i w interesie publicznym leży, aby wszyscy zobowiązani terminowo i sumiennie wywiązywali się z tych powinności. Tym samym, za okoliczności, które mogłyby wykluczyć lub czasowo wyłączyć ten obowiązek należy uznać sytuacje szczególnie istotne, jako że możliwość umorzenia tych zaległości jest niewątpliwie instytucją nadzwyczajną. Taką też cechą powinny charakteryzować się sytuacje społeczne i gospodarcze, które były przyczyną powstania zaległości, o której umorzenie występuje strona zobowiązana. Na rzecz zastosowania nadzwyczajnej instytucji umorzenia należności publicznoprawnych mogą więc przemawiać zdarzenia, których zaistnienie jest niezależne od sposobu postępowania dłużnika, jak też działanie czynników, na które zobowiązany nie mógł mieć wpływu. "Ważny interes" należy oceniać w znaczeniu obiektywnym, a nie tylko istniejącym w przekonaniu zobowiązanego składającego wniosek o przyznanie ulgi. Organ odwoławczy zauważył, że wskazywana przez skarżącego utrata korzyści finansowych wskutek pokrzywdzenia go przez inną firmę, łączy się z ryzykiem prowadzenia działalności gospodarczej i nie jest związana z klęską lub inną sytuacją nadzwyczajną. W kontekście ryzyka działalności gospodarczej należy też oceniać trudności związane z prowadzeniem ubojni drobiu i zaciągniętym kredytem. Odnosząc tę uwagę do spłaty kredytu, do którego przystąpił skarżący, organ podniósł, że jeżeli zobowiązanie z tego tytułu wynosiło [...] zł, a miesięczne świadczenie dłużnika [...] zł, to przy kredycie zaciągniętym co najmniej w 2005 r., kredyt ten powinien być spłacony do dnia zakończenia postępowania w niniejszej sprawie. Organ odwoławczy podkreślił przy tym, że nie znajduje potwierdzenia możliwość płacenia miesięcznych rat w kwocie [...] zł przy deklarowanych miesięcznych dochodach o połowę niższych niż rata. Dodatkowo, fakt utrzymywania przez rodziców (w tym chorą matkę) [...] dzieci, z których co najmniej skarżący jest od dawna pełnoletni, przy jednoczesnym zaciągnięciu tak dużego kredytu na rozwój firmy, nie czyni zdaniem organu wiarygodnym twierdzenia o bardzo złym stanie finansów strony skarżącej. Ponadto [...]-letni wnioskodawca, zdolny do pracy i nie obarczony własną rodziną, ma możliwości zarobkowania, co pozwoliłoby mu wywiązać się z powstałych zaległości. Organ uznał za nieuzasadnione twierdzenie skarżącego o braku dochodów z tytułu pracy zawodowej, albowiem przeczy temu chociażby PIT za 2009 r. Zdaniem organu, nie można również pominąć w sprawie faktu, że od 2006 r., w którym nałożono kary pieniężne na skarżącego, do 2011 r., w którym skarżący wystąpił z wnioskiem o umorzenie należności z tytułu tychże kar, nie spłacił, choćby w minimalnym stopniu, istniejącej zaległości. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu A. S. wniósł o uchylenie decyzji obu instancji. Skarżący uznał, że przedłożył organom kompletną dokumentację obrazującą sytuację rodzinną i finansową oraz okoliczności jej powstania, a dowody te nie zostały zakwestionowane przez organy rozstrzygające. Zgodził się wprawdzie z poglądem organów o ponoszeniu ryzyka związanego z działalnością gospodarczą, jednakże uznał, że okoliczności powstałe przy działalności gospodarczej rodziców mogą już mieć charakter obiektywny, na który prowadzący taką działalność nie może mieć już żadnego wpływu. Do takich okoliczności skarżący zaliczył sytuację ekonomiczną niepozwalającą osobom prowadzącym działalność gospodarczą na wywiązanie się ze spłatą długów publicznych oraz zobowiązań umownych. Argument organu odwoławczego, że skarżący jest zdrowy i istnieje możliwość dalszego egzekwowania zaległej kwoty, jest zdaniem skarżącego irracjonalny, gdyż będąc właściwie zdrowym i normalnie pracując normalnie skarżący nie jest w stanie spłacić zobowiązania. Dlatego też skarżący jest przekonany, że w jego sytuacji występuje ważny interes dłużnika przewidziany w ustawie o finansach publicznych. Zdaniem skarżącego zaskarżona decyzja w sposób krzywdzący narusza jego ważny interes jako dłużnika i jest rażąco sprzeczna z art. 56 ust. 1 pkt 5 u.f.p. W odpowiedzi na skargę Dyrektor Izby Celnej we W. wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując stanowisko zajęte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Oceniając kwestionowaną decyzję według kryterium zgodności z prawem (art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych, Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm., w zw. z art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, tekst jednolity Dz. U. 2012, poz. 270, zwanej dalej w skrócie p.p.s.a.), Sąd nie stwierdził naruszenia prawa, które eliminowałoby to rozstrzygnięcie ze zbioru legalnych aktów administracji publicznej. Materialno-prawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowił art. 56 ust. 1 pkt 5 u.f.p., gdyż – jak niewadliwie ustaliły organy – żaden z pozostałych przypadków ujętych w zamkniętym katalogu art. 56 ust. 1 pkt 1-4 u.f.p. nie mógł być zastosowany do stanu faktycznego ustalonego w rozpoznawanej sprawie. Nie można przy tym tracić z pola widzenia faktu, że rozstrzygnięcia podejmowane w zakresie obowiązywania art. 56 ust. 1 u.f.p. mają charakter uznaniowy. To zaś oznacza, że ustawodawca pozostawia organowi wybór określenia skutków prawnych bądź w postaci umorzenia, bądź odmowy umorzenia zaległości publicznoprawnej, nawet przy wystąpieniu okoliczności przewidzianych w art. 56 ust. 1 u.f.p. Wykładnia logiczno-językowa art. 56 ust. 1 pkt 5 u.f.p. pozwala twierdzić, że sięgnięcie przez organy po uznanie administracyjne na gruncie tego przepisu (a więc dokonanie wyboru kierunku załatwienia wniosku rozstrzygnięcia sprawy), możliwe jest dopiero po ustaleniu, że w konkretnej sprawie "zachodzi ważny interes dłużnika lub interes publiczny". Tymczasem, z zebranego w sprawie materiału dowodowego, organy wyprowadziły wniosek, że w rozpoznawanym przypadku nie wystąpiła ustawowa przesłanka, która pozwalałaby skorzystać z instytucji umorzenia według art. 56 ust. 1 pkt 5 u.f.p., przy czym dokonana ocena dowodów nie przekroczyła granic zakreślonych w art. 80 k.p.a. (w zw. z art. 67 u.f.p.). Po pierwsze, organy celne niewadliwie oceniły, że argument skarżącego dotyczący "ogólnej sytuacji gospodarczej niepozwalającej na wywiązywanie się osób prowadzących działalność gospodarczą ze spłatą długów publicznych oraz zobowiązań umownych", bez odniesienia go do indywidualnego, konkretnego podmiotu, nie jest okolicznością wskazującą na wystąpienie "ważnego interesu dłużnika", którym w sprawie jest skarżący. Tak ogólnikowy argument nie znalazł bowiem przełożenia na "ważny interes" skarżącego, jako dłużnika w zobowiązaniu publicznoprawnym. Gdyby podzielić sposób rozumowania skarżącego, można byłoby dojść do nienadającego się do akceptacji przez porządek prawny wniosku, że tak zarysowana "ogólna sytuacja gospodarcza" obliguje wręcz organy do umorzenia zaległości publicznoprawnych nie tylko względem skarżącego ale także wobec wszystkich podmiotów będących dłużnikami z tego tytułu. Takie postrzeganie umorzenia zobowiązań publicznoprawnych przeczy wyjątkowemu i nadzwyczajnemu charakterowi instytucji unormowanej w art. 56 ust. 1 pkt 5 u.f.p. Wahania koniunktury w różnych sferach działalności gospodarczej są nieodłącznym elementem gospodarki rynkowej, a więc już choćby z tego powodu nie jest zjawiskiem nadzwyczajnym. To zaś oznacza, że podmiot podejmujący działalność gospodarczą ponosi ryzyko z nią związane, natomiast zdarzenia takie jak brak zysków, niewielka opłacalność, czy też ponoszenie znacznych kosztów, nie są okolicznościami nadzwyczajnymi, które uzasadniałyby przyznanie ulgi w spłacie należności publicznoprawnych, gdyż są to normalne zjawiska związane z prowadzeniem działalności gospodarczej. Po drugie, organy celne – bez przekroczenia granic zakreślonych w art. 80 k.p.a. (w zw. z art. 67 u.f.p.) – niebezpodstawnie oceniły, że przedstawiona przez skarżącego sytuacja materialna rodziny, której skarżący jest członkiem, nie odzwierciedla rzeczywistego stanu rzeczy. Jeżeli bowiem skarżący twierdzi, że miesięczne dochody w jego rodzinie kształtują się na poziomie ok. [...] zł miesięcznie (dochód z ubojni ok. [...] zł + renta chorobowa matki [...] zł), to przy deklarowanych przez skarżącego wydatkach na utrzymanie przez rodziców swojego miejsca pracy ok. [...] zł, już elementarne zasady doświadczenia życiowego wskazują, że z kwoty [...] zł nie sposób spłacać miesięcznie zadłużenia z tytułu kredytu bankowego w racie po [...] zł (z ogólnej kwoty kredytu [...] zł). W takim stanie rzeczy organy miały dostateczne podstawy, by przyjąć, że "nie znajduje potwierdzenia możliwość spłaty raty w sytuacji deklarowania miesięcznych dochodów o połowę niższych niż ratach". Po trzecie, w przypadku, gdy skarżący jest dłużnikiem cywilnoprawnym z tytułu zaciągniętego kredytu i zobowiązanym w stosunku publicznoprawnym, umorzenie należności publicznoprawnych ([...] zł – określonych ostatecznymi decyzjami kar za wykonywanie transportu z naruszeniem prawa) przy jednoczesnym spłacaniu (co przyznaje skarżący) kredytu bankowego ([...] zł miesięcznie z ogólnej kwoty kredytu [...] zł) prowadziłoby w konsekwencji do finansowania zobowiązań cywilnoprawnych kosztem należności publicznoprawnych, które w konkurencji obu płatności mają pierwszeństwo zaspokojenia. W takiej sytuacji uzasadnianie wniosku o umorzenie zobowiązania publicznoprawnego koniecznością wykonywania świadczeń pieniężnych wynikających z cywilnoprawnego stosunku kredytu bankowego stanowi nadużycie prawa do korzystania z ustawowej instytucji ulg w sferze publicznoprawnej (art. 1025 § 1 pkt 7 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego – Dz. U. Nr 43, poz. 296 ze zm.). Po czwarte, nie można organom czynić zarzutu z twierdzenia, że skarżący młodym ([...] lat) i zdrowym człowiekiem, wszak takie walory stwarzają skarżącemu – jak zauważył organ – znacznie większe prawdopodobieństwo zarobkowania (niż osobom starszym i dotkniętych chorobami), przez zawarcie umowy o pracę, jak też podjęcie działalności gospodarczej przynoszącej wyższe dochody niż praca w nierentownym – jak twierdzi skarżący – gospodarstwie i ubojni drobiu, co umożliwiłoby wywiązanie się dłużnika z zobowiązań publicznoprawnych. Po piąte, argument skarżącego o "niesprawiedliwej i zbyt wygórowanej karze" pieniężnej za okazjonalny – wykonywany środkami transportu rodziców skarżącego – przewóz mebli dla kolegi, nie może być rozpoznawany w postępowaniu o umorzenie zaległości z tego tytułu. Okoliczności tego rodzaju mogły być podnoszone przez skarżącego w postępowaniu dotyczącym nałożenia tych kar do czasu ostatecznego zakończenia tej sprawy, nie zaś na etapie odrębnego, nadzwyczajnego postępowania, o którym mowa w art. 56 ust. 1 u.f.p. Skoro w obrocie prawnym pozostają ostateczne i prawomocne decyzje nakładające na skarżącego kary pieniężne, ich kwestionowanie w postępowaniu o umorzeniu tych kar nie ma podstaw prawnych. Po szóste, wskazywana przez skarżącego okoliczność podjęcia przez Prokuraturę Rejonową w J. zawieszonego śledztwa przeciwko spółce, która miałaby narazić skarżącego (oraz inne osoby) na straty finansowe, może ewentualnie doprowadzić do powstania po stronie skarżącego roszczenia odszkodowawczego przeciwko spółce. Skutków szkodliwych kontaktów gospodarczych (zawieranych umów) z nieuczciwym przedsiębiorcą nie można natomiast przerzucać na budżet państwa lub odpowiedniej jednostki samorządowej i z tego powodu umarzać dług publicznoprawny obciążający poszkodowanego czynem niedozwolonym osoby trzeciej, gdyż takie postępowanie prowadziłoby w istocie do nieuprawnionej partycypacji tych budżetów w naprawianiu szkody wyrządzonej jednemu podmiotowi przez inny. Można jedynie dodać, że uzyskanie przez skarżącego od sprawcy szkody ewentualnego odszkodowania otworzy mu dodatkową możliwość choćby częściowej spłaty należności publicznoprawnych. Po siódme wreszcie, nie bez znaczenia dla oceny wydanej w zakresie uznania administracyjnego decyzji jest także – na co zwrócił uwagę organ odwoławczy – dotychczasowy sposób postępowania skarżącego względem ciążącego na nim długu publicznego, w szczególności zaś fakt, że od wydania decyzji o nałożeniu kar pieniężnych w 2006 r. do złożenia wniosku o umorzenie tych kar ([...] 2011 r.) skarżący nie podjął nawet próby choćby częściowego uregulowania tych należności, mimo że bezpośrednio po 2006 r. nie wykazywał złego stanu gospodarki i swojej sytuacji finansowej. Ponieważ wszczęte skargą A. S. postępowanie sądowe nie dało podstaw do postawienia organom celnym skutecznego zarzutu naruszenia prawa materialnego (art. 56 ust. 1 pkt 5 u.f.p.), ani też reguł postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, należało – stosownie do dyspozycji art. 151 p.p.s.a. – orzec jak w sentencji wyroku.