III SA/Wr 48/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Anna Moskała Sędziowie Sędzia WSA Magdalena Jankowska-Szostak Sędzia WSA Jerzy Strzebinczyk (sprawozdawca) Protokolant Jolanta Ryndak po rozpoznaniu w Wydziale III na rozprawie w dniu 6 kwietnia 2011 r. sprawy ze skargi J. C. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości z tytułu zaległych składek na ubezpieczenie społeczne oddala skargę. Decyzją opisaną w sentencji niniejszego wyroku Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił zainteresowanemu – ponownie (pierwotna decyzja Nr [...] została wydana w tym przedmiocie przez ten sam organ w dniu [...]r.) – umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne (za okres od [...]r. do [...] r., w ogólnej kwocie [...] zł, w tym należność główna w wysokości [...] zł, odsetki zwłoki w wysokości [...] zł (na dzień [...] r.) oraz koszty upomnienia ([...] zł). W uzasadnieniu takiego rozstrzygnięcia – po: opisaniu przebiegu dotychczasowego postępowania w sprawie, przytoczeniu wchodzących w rachubę uregulowań normatywnych oraz przedstawieniu i ocenie sytuacji materialnej, rodzinnej i zdrowotnej zainteresowanego – organ uznał, że nie zachodzi stan całkowitej niewypłacalności zainteresowanego w rozumieniu art. 28 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, ani też żadna z okoliczności wymienionych w § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, co wyklucza możliwość uwzględnienia wniosku strony. Podstawy umorzenia zaległości wobec ZUS nie mogą natomiast stanowić okoliczności wskazywane przez wnioskodawcę (zwłaszcza niepowodzenie gospodarcze, za które zainteresowany obwinia państwo). W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we W. J. C. podniósł, że nie wiedział o istnieniu zaległości wobec ZUS. Ponieważ organ ten obciążał go składką zdrowotną przy naliczaniu emerytury, skarżący miał pełne prawo zakładać, że nie ma innych należności. Strona zarzuciła dalej, iż organ nie wziął pod uwagę, że podstawą jej niepowodzeń finansowych było sprzedanie na giełdzie (przez Ministerstwo Skarbu) "A", która to firma była głównym odbiorcą [...] produkowanej przez skarżącego. Firma "B", która kupiła "A", drastycznie ograniczyła odbiór tego produktu, w związku z czym strona skarżąca pozostała bez środków do prowadzenia dalszej działalności. W skardze wyrażono w związku z tym zapatrywanie, że skoro resort Skarbu Państwa spowodował niepowodzenia finansowe strony, to ZUS jako jednostka państwowa powinna wziąć to pod uwagę przy rozpatrywaniu wniosku o umorzenie zaległości. W dodatkowym piśmie procesowym, datowanym na dzień [...] r., skarżący częściowo powtórzył argumentację skargi (choć w nieco zmienionym ujęciu). Zarzucił ponadto, iż nieuwzględnienie jego wniosku o umorzenie zarusza zasady współżycia społecznego wskazane w art. 5 k.c., skoro ZUS domaga się opłacenia składek zdrowotnych od dochodów, których skarżący nie osiągnął. W odpowiedzi strona przeciwna wniosła o oddalenie skargi, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Według art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości, między innymi poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (art. 1 § 2 tej ustawy). Zakres kontroli administracji publicznej obejmuje również orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne (art. 3 § 1 w związku z § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., zwanej dalej – w skrócie – "p.p.s.a."), w tym także na decyzje wydawane przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Kryterium legalności przewidziane w art. 1 § 2 ustawy ustrojowej umożliwia sądowi administracyjnemu wyeliminowanie z obrotu prawnego skontrolowanej decyzji, ale tylko w razie stwierdzenia co najmniej jednego z naruszeń prawa wymienionych w art. 145 § 1 p.p.s.a. Jeśli jednak decyzja jest zgodna z prawem, sąd jest zobowiązany do oddalenia skargi, na podstawie art. 151 tej samej ustawy. Mając na uwadze przytoczone zasady oceny dokonywanej przez sądy administracyjne, należy stwierdzić, iż skarga nie mogła być uwzględniona, z następujących powodów. Podstawowe znaczenie dla podjęcia niewadliwego rozstrzygnięcia w każdej, konkretnej sprawie administracyjnej ma ustalenie przez organy tych wszystkich okoliczności faktycznych, które – w świetle stosownych unormowań prawnych – są istotne w danej sprawie, a następnie dokonanie prawidłowej oceny tych faktów. Skład orzekający Sądu stwierdza, że w rozpoznawanym przypadku oba wspomniane standardy zostały zachowane. Trafnie przyjął ZUS, że zakres faktów prawnie doniosłych dla wydania poprawnej decyzji w przedmiocie ewentualnego umorzenia (odmowy umorzenia) należności z tytułu składek określają przede wszystkim przepisy art. 28 ust. 1-3a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz. U. z 2009 r., Nr 205, poz. 1585 ze zm.; dalej – "ustawa ubezpieczeniowa") oraz rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365; przywoływane w dalszych wywodach jako "rozporządzenie" albo "rozporządzenie wykonawcze"), wydane na podstawie art. 28 ust. 3b ustawy ubezpieczeniowej. Stosownie do art. 28 ust. 2 tejże ustawy: "Należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadkach ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a." W tym ostatnio wskazanym ustępie (3a) legislator przesądził z kolei o tym, że: "Należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia (przedmiotem sporu są zaś należności z tytułu własnych składek zdrowotnych skarżącego; przepis ten miał zatem zastosowanie w sprawie) mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności." Z takiego uregulowania wynika, że zasadniczo istnieją dwie prawne podstawy uzasadniające umorzenie należności na rzecz ZUS: stan "całkowitej nieściągalności" wnioskodawcy albo istnienie "uzasadnionych przypadków", o których mowa w art. 28 ust. 3a ustawy ubezpieczeniowej. Trzeba przy tym pamiętać, że – w myśl § 3 ust. 1 rozporządzenia wykonawczego – za uzasadnione zostały potraktowane przez prawodawcę przypadki, w których "ze względu na stan majątkowy i sytuacęe rodzinną" zainteresowany wykaże, iż "nie jest w stanie opłacić (...) należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności (...): 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, ze opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności." Dokonane przez organ – niekwestionowane przez skarżącego – ustalenia w zakresie stanu majątkowego, rodzinnego i zdrowotnego wnioskodawcy są następujące: pozostaje on we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną; zlikwidował wcześniej prowadzoną działalność gospodarczą (w powoływanym już piśmie procesowym z dnia [...] r. przyznano, że nastąpiło to w [...] r.); otrzymuje świadczenie emerytalne w wysokości [...] zł netto; dodatkowe dochody (w skali rocznej) wynoszą – [...] zł z tytułu czynszu, [...] zł z tytułu gospodarstwa rolnego oraz [...] zł z tytułu uczestnictwa w radzie nadzorczej; posiada oszczędności w kwocie [...] zł oraz papiery wartościowe o wartości [...] zł; żona pobiera świadczenie emerytalne w wysokości [...] zł; średni miesięczny dochód wynosi więc około [...] zł miesięcznie, a zadeklarowane przez samą stronę wydatki – [...] zł miesięcznie (plus – jednorazowo w skali roku – kwota [...] zł na leczenie sanatoryjne); posiada zobowiązanie kredytowe (na zakup samochodu) – do spłaty pozostało [...] rat, po około [...] zł). Uwzględniając dokonane ustalenia ZUS prawidłowo ocenił, że w sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności wymienionych taksatywnie w art. 28 ust. 3 ustawy ubezpieczeniowej, znamionujących stan pełnej niewypłacalności wnioskodawcy (żyje on i posiada majątek nadający się do egzekucji; dokumentacja sprawy nie uprawnia do przyjęcia, że wobec strony toczyło się postępowanie upadłościowe lub likwidacyjne; ani naczelnik urzędu skarbowego ani komornik nie stwierdzili braku majątku z którego można byłoby prowadzić egzekucję; nastąpiło co prawda zaprzestanie działalności gospodarczej, ale istnieje majątek, z którego można egzekwować należności, przy czym wysokość nieopłaconych składek ewidentnie przekracza kwoty upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym a wysokość aktywów wnioskodawcy stwarza możliwość wyegzekwowania należności w znacznie większej wysokości, niż same tylko wydatki egzekucyjne). Nie można też zarzucić organowi, że przekroczył on granice uznania administracyjnego, dokonując oceny sprawy z punktu widzenia istnienia (lub braku) "uzasadnionych przypadków" w rozumieniu art. 28 ust. 3a ustawy ubezpieczeniowej oraz § 3 ust. 1 rozporządzenia wykonawczego. W szczególności, trafnie ocenił ZUS w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że pozostająca – miesięcznie, po odliczeniu zadeklarowanych wydatków – kwota [...] zł przypadająca na dwie osoby nie spowoduje zagrożenie możliwościom zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, w wypadku spłaty zadłużenia wobec Zakładu, co jest przecież możliwe także w układzie ratalnym. Nie bez znaczenia jest także i to – na co słusznie zwrócił uwagę organ – iż wnioskodawca posiada znaczne oszczędności (dodajmy – również papiery wartościowe), które potencjalnie umożliwiają pełną spłatę zadłużenia i to zarówno wobec ZUS, jak i względem jednostki, która skredytowała zakup samochodu osobowego. Brak zatem przesłanki wymienionej w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. Prawidłowo uznał organ, że w sprawie nie wchodzi także w rachubę przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 3, skoro schorzenie, na leczenie sanatoryjne którego zainteresowany i żona wydają rocznie [...] zł, nie pozbawia wnioskodawcy możliwości zarobkowania (osiągania dochodów) pozwalających na spłatę zadłużenia wobec Zakładu. Trzeba się też zgodzić ze stanowiskiem organu – wspartym zresztą stosownym judykatem Naczelnego Sądu Administracyjnego – w myśl którego ryzyko doboru partnera w prowadzeniu działalności gospodarczej obciąża przede wszystkim przedsiębiorcę. Gdyby nawet przyjąć (co organ także uwzględnił w uzasadnieniu weryfikowanej przez Sąd decyzji) ewentualną odpowiedzialność odszkodowawczą Skarbu Państwa, jako podmiotu, który – podług skarżącego – spowodował drastyczne pogorszenie jego sytuacji materialnej, to kwestia ta mogłaby mieć znaczenie w postępowaniu przed sądami powszechnymi, a nie przed sądem administracyjnym. Sama dokonana przez Państwo sprzedaż firmy będącej kontrahentem strony skarżącej – przeprowadzona w ramach stwarzających przecież taką możliwość przepisów – nie może być w każdym razie potraktowana jako "inne nadzwyczajne zdarzenie", o którym mowa w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia. W związku z zarzutem naruszenia przez organ decyzyjny art. 5 k.c. godzi się zauważyć, iż przepis ten ma zastosowanie w sporach prowadzonych na gruncie prawa prywatnego (cywilnego). Przepisy prawa publicznego, które miały zastosowanie w niniejszej sprawie, nie odwołują się do pojęcia zasad współżycia społecznego. Rolę tego kryterium spełnia w tym przypadku klauzula "uzasadnionych przypadków" występująca w art. 28 ust. 3a ustawy ubezpieczeniowej, a uszczegółowiona w § 3 ust. 1 rozporządzenia wykonawczego, które to przepisy – zgodnie z wcześniejszymi uwagami – nie mogły mieć jednak zastosowania w rozpoznawanej sprawie. Wypada wreszcie dobitnie podkreślić – za organem – że podstawowej przyczyny powstania zaległości w składkach na ubezpieczenie zdrowotne skarżącego trzeba upatrywać w jego własnej postawie. W sprawie chodzi wszak o zadłużenie z okresu prowadzonej przez niego działalności gospodarczej (a nie okresu pobierania świadczeń emerytalnych). W dotychczasowym orzecznictwie sądowym i sądowoadministracyjnym przyjęto swoiste domniemanie znajomości przez przedsiębiorcę przepisów prawnych regulujących działalność tego rodzaju. Z dokumentacji sprawy wynika zaś, że strona nie dopełniła podstawowego obowiązku bieżącego składania wymaganych dokumentów, przede wszystkim zaś deklaracji rozliczeniowych. Ta właśnie okoliczność, za którą odpowiedzialność przypisać trzeba w pierwszym rzędzie skarżącemu, doprowadziła do powstania zaległości, o umorzenie których zainteresowany się ubiegał. Dotychczasowe wywody nasuwają ostateczną konkluzję, że skontrolowana decyzja nie narusza prawa. Dlatego też – zobligowany do tego dyspozycją art. 151 p.p.s.a. – Sąd skargę oddalił.