III SA/Wr 49/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Magdalena Jankowska-Szostak, (sprawozdawca), Sędziowie sędzia WSA Bogumiła Kalinowska, sędzia WSA Jerzy Strzebinczyk, Protokolant specjalista Ewa Bogulak, po rozpoznaniu w Wydziale III na rozprawie w dniu 19 maja 2015 r. sprawy ze skargi T. K. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2012 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie wniosku o umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek oraz odmowy umorzenia zadłużenia z tytułu składek na ubezpieczenie własne I. uchyla zaskarżoną decyzję; II. przyznaje r.pr. M.W. kwotę 295,20 (dwieście dziewięćdziesiąt pięć i 20/100) złotych, w tym 23% VAT, od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu - tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Decyzją z dnia [...] marca 2012 r. – wydaną po rozpatrzeniu wniosku T. K. (dalej skarżącą, wnioskodawczynią, dłużnikiem) o ponowne rozpatrzenie sprawy – Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy własne decyzje z dnia [...] stycznia 2012 r. (znak [...] oraz[...]), w których umorzono postępowanie w sprawie wniosku o umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne w części finansowanej przez ubezpieczonych oraz odmówiono umorzenia zadłużenia z tytułu składek na ubezpieczenie własne płatnika oraz pracowników w części finansowanej przez płatnika. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia, powołując się na art. 28 ust. 2 i ust. 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009 r., Nr 205, poz. 1585 ze zm.; dalej u.s.u.s.) organ wskazał, że w sprawie nie zachodzi przewidziana w tych przepisach podstawa do umorzenia należności ZUS (stan ich całkowitej nieściągalności). Zadłużenie strony jest nadal przedmiotem postępowania egzekucyjnego i nie wyczerpano możliwości dochodzenia należności. Następnie, powołując art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczególnych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365; dalej: rozporządzenie lub rozporządzenie wykonawcze) organ stwierdził, że w sprawie nie zachodzą przesłanki wymienione w przywołanych przepisach. W odniesieniu natomiast do rozstrzygnięcia w przedmiocie umorzenia postępowania o umorzenie składek na ubezpieczenie społeczne w części finansowanej przez ubezpieczonych, organ wskazał, że stosownie do treści art. 30 u.s.u.s., do składek finansowanych przez ubezpieczonych nie stosuje się ulg i umorzeń, zatem prowadzenie w tym przedmiocie postępowania jest niemożliwe i musi podlegać umorzeniu. Skargę na powyższą decyzję złożyła T. K. wnosząc o jej uchylenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że skarga nie jest zasadna i ją oddalił. W uzasadnieniu Sąd I instancji podkreślił, że umorzenie zaległości jest dopuszczalne wyłącznie w sytuacjach wskazanych przez samego legislatora w art. 28 ust. 3 i ust. 3a u.s.u.s. oraz w przepisach rozporządzenia wykonawczego (katalog przesłanek jest zamknięty). Ponadto decyzje wydawane w przedmiocie umorzenia mają charakter uznaniowy. Sąd zgodził się z organem, że brak było podstaw do przyjęcia całkowitej niewypłacalności skarżącej, w rozumieniu art. 28 ust. 3 u.s.u.s. W czasie dwukrotnego orzekania w tej sprawie przez ZUS nie zaistniała bowiem żadna z okoliczności wymienionych w punktach 1 - 6 tego przepisu. Sąd I instancji za niezasadny uznał zarzut przekroczenia przez organ granic swobodnej oceny dowodów w zakresie oceny stanu majątkowego rodziny skarżącej, ustalonego w okresie prowadzenia postępowania. Uznał, że ocena dokonana przez organ w tym zakresie była prawidłowa. Podkreślił, że zgodnie z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r., umarzanie należności z tytułu składek ograniczone jest jedynie do wyjątkowych i trudnych sytuacji. Według Sądu, w realiach niniejszej sprawy nie wchodziły w ogóle w rachubę dwie ostatnie okoliczności wymienione w § 3 ust. 1 (pkt 2 i 3) rozporządzenia wykonawczego. Brak było bowiem jakichkolwiek podstaw, aby przyjąć, że dłużnik poniósł straty materialne w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia co spowodowałoby, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności gospodarczej. W opinii Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym synem skarżącej, do tej pory wcale nie uniemożliwiła stronie prowadzenia działalności gospodarczej. Ponadto Sąd przyjął, że jakkolwiek strona legitymuje się orzeczeniem o lekkim stopniu niepełnosprawności, to jednak nie ma przeciwwskazań do podejmowania pracy. Sąd uznał, że organ prawidłowo wyjaśnił, że w rozpatrywanej sprawie nie wystąpiła przesłanka umorzenia należności, o której mowa w § 3 ust. 3 pkt 1 rozporządzenia wykonawczego. Tym samym trafna jest ocena organu, że – w czasie orzekania – istnieje możliwość stopniowego zaspokajania wierzytelności ZUS, bez całkowitego pozbawienia zobowiązanej i jej rodziny możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Skarżąca nadal bowiem prowadzi swoją działalność gospodarczą, z której ma przynajmniej potencjalną możliwość osiągania zysków, a jej małżonek osiąga stałe dochody, zarówno ze świadczenia rentowego, jak i pozostawania w zatrudnieniu. Sąd pierwszej instancji wskazał, że ewentualne umorzenie wspomnianej zaległości, bez podjęcia próby jej odzyskania (w trybie przymusowej egzekucji lub na podstawie zawartego układu ratalnego), pozbawiłoby Zakład definitywnie należnych mu środków. Odnosząc się natomiast do rozstrzygnięcia Zakładu w części umarzającej postępowanie w odniesieniu do składek finansowanych przez samych ubezpieczonych, Sąd I instancji podniósł, że możliwość umarzania zaległości wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, ma ograniczony charakter - stosownie bowiem do art. 30 u.s.u.s., nie ma ona zastosowania w odniesieniu do składek finansowanych przez samych ubezpieczonych, niebędących płatnikami tychże składek (chodzi o składki za pracowników). Wyrok ten został zaskarżony w części, w jakiej oddalono nim skargę na decyzję ZUS z dnia [...] marca 2012 r., w części dotyczącej odmowy umorzenia zadłużenia z tytułu składek na ubezpieczenie własne płatnika oraz pracowników w części finansowanej przez płatnika i wnosząc o jego uchylenie w tej części. Wyrokowi skarżąca zarzuciła na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., dalej jako "p.p.s.a."), naruszenie prawa materialnego, a to art. 28 ust.1,2,3,3a i 3b u.s.u.s. w zw. z § 3 ust.1 rozporządzenia poprzez ich niewłaściwe zastosowanie, polegające na nietrafnym uznaniu, że w okolicznościach sprawy, nie zachodzi po stronie skarżącej stan niemożności opłacenia przedmiotowych należności, pomimo że z ww. okoliczności sprawy wprost przeciwnie wynikają przesłanki do umorzenia zaległości zarówno ze względu na ich całkowitą nieściągalność, jak i ze względu na trudną sytuację rodzinną, zdrowotną i finansową skarżącej. Skarżąca zarzuciła również na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. naruszenie prawa procesowego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a to: art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) w zw. z art. 80 i 77 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2000 r. nr 98, poz. 1071 ze zm., dajek jako "k.p.a.") w wyniku nieuchylenia zaskarżonej decyzji z uwagi na: a) naruszenie przez organ, przy ferowaniu decyzji, reguł swobodnej oceny dowodów sprawy, poczynienie przezeń dowolnych ustaleń i ocen w zasadniczych dla rozstrzygnięcia zakresach zdolności skarżącej do spłaty zadłużeń składkowych; b) zaniechanie przez organ zebrania w sposób wyczerpujący materiału dowodowego. Oraz art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez zasadnicze wadliwości motywacyjne zaskarżonego wyroku – polegające na sformułowaniu tylko ogólnych stwierdzeń o zgodności z prawem (niedowolności) zaskarżonej decyzji Prezesa ZUS, bez szczegółowego ustosunkowania się do meritum sprawy, z zaniechaniem wymaganego wnikliwego odniesienia się do jej istoty – w pierwszym rzędzie; w jaki to sposób – w realiach sytuacji materialnej i dochodowej skarżącej (ewidentnie uzasadniającej przyznanie jej prawa pomocy) oraz w obliczu kwotowej skali zadłużeń (120.212,18 zł.) i bieżących odsetek dochód brutto 2.297 zł miesięcznie miałby realnie umożliwić ich spłacenie. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 14 listopada 2014 r. sygn. akt II GSK 1482/13 orzekł ,że skarga kasacyjna jest zasadna i uchylił zaskarżony wyrok w części dotyczącej odmowy umorzenia zadłużenia z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne i przekazał sprawę w tym zakresie Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu we Wrocławiu do ponownego rozpoznania. Wojewódzki Sąd Administracyjny w rozważaniach nad stanem faktycznym i prawnym sprawy przyjął, co następuje; Zgodnie z art. 1 § 1 i art. 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych p.p.s.a., sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem i stosują środki określone w ustawie. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z przepisami prawa procesowego i materialnego. Stosownie do art. 190 p.p.s.a. – sąd, któremu sprawa została przekazana, związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny. Mając na uwadze ocenę prawną zawartą w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 listopada 2014 r. (sygn. akt II GSK 1482/13), zaskarżoną decyzję oraz akta sprawy stwierdzić należy, że zaskarżona decyzja wydana została z naruszeniem przepisów postępowania. Niezbędnym jest więc sięgnięcie do zawartych w tym wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego wywodów i sformułowanej tam wykładni unormowań odnoszących się do stanu faktycznego sprawy. Przypomnieć należy ,że przedmiotem rozważań objęta jest decyzja z dnia [...] marca 2010 r. w części dotyczącej odmowy umorzenia zadłużenia z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Sąd kasacyjny uznał, że Wojewódzki Sądu Administracyjnego wadliwie przyjął jako prawidłowe ustalenia faktyczne przeprowadzone w rozpatrywanej sprawie przez organ administracji opierając na nich podstawę wyrokowania. Zarzut ten odnosi się do ustaleń prowadzących do wadliwej akceptacji stanowiska niewystąpienia w rozstrzyganej sprawie przesłanek umorzenia należności, które ustawodawca wiąże z całkowitą nieściągalnością składek na ubezpieczenie społeczne art. 28 ust. 1 i 2 u.s.u.s. oraz niewystąpienia przesłanek ich umorzenia, o których mowa w przepisie § 3 ust. 1 rozporządzenia. Naczelny Sąd Administracyjny wskazał na brak konsekwencji w ocenie sytuacji majątkowej, życiowej skarżącej stanowiącej podstawę wydania zaskarżonej decyzji. Z jednej strony fakt prowadzenia przez skarżącą działalności gospodarczej stanowił dla organu argument o istnieniu potencjalnego źródła osiągania zysków, a w konsekwencji również i spłaty zaległości, z drugiej zaś strony, był przedmiotem krytycznej oceny wyrażającej się w tezie o przerzucaniu na ZUS ryzyka niepowodzeń w uporczywym prowadzeniu tej działalności. Takie rozumowanie jest nie tylko nie wystarczające, ale jak zauważył Naczelny Sąd Administracyjny nie może stanowić uzasadnienia dla negatywnego rozstrzygnięcia wniosku skarżącej o umorzenie zaległości z tytułu niepłaconych składek na ubezpieczenia społeczne gdyż z punktu widzenia przedmiotu sprawy, w której wydana została zaskarżona decyzja, zasadnicze znaczenie mają nie tyle przyczyny powstania zadłużenia, co sytuacja finansowa wnioskodawczyni, a przede wszystkim jej wpływ na możliwość spłaty zadłużenia. Tymczasem uzasadniając negatywne rozstrzygniecie dla skarżącej nie przeprowadzono prawidłowej analizy sytuacji materialnej skarżącej i w efekcie błędnie zostało przyjęte, że dochód brutto w wysokości [...] zł na trzyosobową rodzinę wobec zadłużenia wysokości [...] zł daje jakąkolwiek realną szansę na jego spłatę. Powyższe ustalenia tym bardziej wydają się być oparte o wadliwe wnioskowanie, gdyż jednocześnie przyjęto za prawdziwe, że suma koniecznych miesięcznych wydatków skarżącej na rodzinę wynosi [...] zł , a to w konsekwencji oznacza, że kwota pozostająca do dyspozycji tej rodziny wynosi miesięcznie [...] zł. brutto. W konsekwencji, jak przyjął Naczelny Sąd Administracyjny, zaniechanie przeprowadzenia rzetelnej kontroli sytuacji majątkowej i życiowej skarżącej skutkowało brakiem możliwości właściwej oceny stanowiska organu administracji dotyczącej niespełnienia przez wnioskodawczynię przesłanki umorzenia należności, o której mowa w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia wykonawczego. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego nie sposób również nie zwrócić uwagi na istotną oraz niesporną w rozpatrywanej sprawie okoliczność, że wnioskodawczyni korzysta z pomocy społecznej, która polega na pobieraniu zasiłku pielęgnacyjnego na syna. Okoliczność ta zgodnie ze stanowiskiem Naczelnego Sądu Administracyjnego stanowić powinna istotny element oceny rzeczywistej sytuacji majątkowej wnioskodawczyni oraz jej rodziny, z punktu widzenia przesłanek z pkt 1 i 3 ust. 1 § 3 wymienionego rozporządzenia. Podobnie w celu dokonania właściwej oceny sytuacji skarżącej w świetle przesłanek zawartych w § 3 ust. 1 rozporządzenia organy powinny wziąć pod uwagę okoliczność, która wiąże się z faktem wystąpienia przez ZUS z wnioskiem z dnia [...] marca 2012 r. o ogłoszenie upadłości strony w związku z niewywiązywaniem się z obowiązku opłacania składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. Ponadto Sąd kasacyjny uznał : ".. że z wymienionej regulacji, gdy chodzi o zawarte w ust. 1 § 3 wprowadzenie do wyliczenia wynika, że jej istota nakazuje rozpatrywanie wniosku o umorzenie należności z punktu widzenia zaistnienia ryzyka zbyt ciężkich skutków dla zobowiązanej i jej rodziny spłaty tych należności w sytuacji, gdy spłatę tę uniemożliwia jej stan majątkowy i sytuacja rodzinna. Innymi słowy chodzi o wiążące się z tym ryzyko zagrożenia egzystencji zobowiązanej oraz jej rodziny. Tę generalną zasadę, gdy chodzi o stosowanie instytucji umorzenia należności potwierdza i to, że katalog przesłanek umarzania należności zawarty w § 3 ust. 1 przywołanego rozporządzenia nie jest zamknięty, a wymienione w nim przypadki są tylko przykładowe." Ponownie wydając decyzje w tej sprawie organ administracji powinien mieć na uwadze, że jest zobowiązany do dokładnego i wszechstronnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, ze szczególnym uwzględnieniem przeprowadzenia ustaleń w zakresie odnoszącym się do sytuacji wnioskodawcy pod kątem istnienia przesłanek, o których mowa w art. 28 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz tych, które określone zostały w § 3 ust. 1 rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, podnieść należy, że powinno to nastąpić według stanu na dzień wydania przez organ decyzji, co odnosi się również do decyzji podejmowanej w postępowaniu odwoławczym, tj. do decyzji wydawanej w rezultacie rozpatrzenia wniosku, o którym mowa w art. 83 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Wskazany wymóg uznać należy za oczywisty i uzasadniony, nie dość, że z punktu widzenia przepisów obowiązującego prawa, to chociażby i dlatego, że uwzględniając specyfikę tego rodzaju postępowań, w przestrzeni czasu między orzeczeniem wydanym w I instancji i orzeczeniem organu odwoławczego, może dojść do na tyle istotnej zmiany sytuacji zobowiązanego, która nie będzie pozostawać bez wpływu na ocenę o potrzebie i konieczności umorzenia należności, mimo że pierwotnie – tj. w dacie orzekanie przez organ I instancji – nie byłoby to uzasadnione. Ponadto dokonując ponownej oceny sytuacji skarżącej w świetle przesłanki z pkt 6 ust. 3 art. 28 u.s.u.s. organ administracji powinien dokonać jej weryfikacji z punktu widzenia przywołanej powyżej sytuacji majątkowej i dochodowej wnioskodawczyni, na którą składa się również, jak wynika z "Oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym oraz o sytuacji rodzinnej" brak majątku ruchomego oraz nieruchomego (nota bene nie wynika z niego również, aby mąż wnioskodawczyni uzyskiwał wynagrodzenie za pracę), a także z punktu widzenia i tej wiedzy, która wynika z "Karty do umorzenia należności", a mianowicie, że prowadzone wobec wnioskodawczyni własne postępowanie egzekucyjne organu oraz postępowanie egzekucyjne prowadzone przez US były umarzane wobec stwierdzenia ich bezskuteczności. Podsumowując przy ponownej ocenie materiału dowodowego organ administracji dokona rzetelnej analizy sytuacji materialnej dochodowej i życiowej wnioskodawczyni. Ustalenia odnośnie sytuacji skarżącej powinny zostać oparte na wyczerpującym i wszechstronnie ocenionym materiale dowodowym przy uwzględnieniu zawartych w tym uzasadnieniu wskazań. Organ administracji powinien zauważyć, że przepisy na podstawie których organy mogą umarzać niezapłacone zaległości z tytułu niezapłaconych składek na zabezpieczenia społeczne nie są przepisami "martwymi", co oznacza, że przy spełnieniu określonych w nich przesłanek, przy braku realnej możliwości wyegzekwowania zadłużenia bez zagrożenia egzystencji rodziny powinny być stosowane. Przeprowadzone wywody prowadzą do konkluzji, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem zasad postępowania , a także w rezultacie wadliwej (wybiórczej i niekompletnej) wykładni obowiązującego prawa. Podejmując ponowne rozstrzygnięcie w sprawie organ powinien zatem rozważyć wskazane kwestie. Z przedstawionych względów, Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 145 § 1 pkt. 1 p.p.s.a. orzekł, jak w punkcie I sentencji wyroku. Orzeczenie o kosztach postępowania zostało wydane na podstawie 250 p.p.s.a.