III SA/Wr 496/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bogumiła Kalinowska, Sędziowie Sędzia WSA Magdalena Jankowska-Szostak, Sędzia WSA Jerzy Strzebinczyk (sprawozdawca), Protokolant specjalista Katarzyna Jastrzębska, po rozpoznaniu w Wydziale III na rozprawie w dniu 6 listopada 2014 r. sprawy ze skargi H.O. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] 2014 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] 2014 r. nr [...]; Zaskarżoną decyzją, opisaną w sentencji niniejszego wyroku – wydaną po rozpatrzeniu wniosku skarżącego o ponowne rozpatrzenie sprawy – Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (dalej: "KRUS") utrzymał w mocy swoją własną, wcześniejszą decyzję z dnia [...]kwietnia 2014 r., w której organ: • umorzył skarżącemu odsetki za zwłokę w kwocie [...] zł, za okres od 1 kwartału 2006 r. do 3 kwartału 2012 r. na funduszu wypadkowym, chorobowym i macierzyńskim; • odmówił umorzenia pozostałych należności, w łącznej kwocie [...] zł (w tym na ubezpieczenie wypadkowe, chorobowe i macierzyńskie – w łącznej kwocie [...] zł, oraz na ubezpieczenie emerytalno-rentowe (FER) – w łącznej kwocie [...] zł, objętych przepisami o pomocy de minimis w rolnictwie). W pierwszej części uzasadnienia decyzji wydanej na poziomie pierwszej instnacji organ przywołał następujące okoliczności faktyczne. Skarżący prowadzi działalność rolniczą w gospodarstwie rolnym (aktualna powierzchnia rzeczywista = 1,81 ha, co stanowi 1,19 ha przeliczeniowych) i z tego tytułu podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników. Wynika z tego powinność opłacania składek, z której zainteresowany od wielu już lat nie wywiązuje się (ostatnia wpłata własna w 2005 r.). Na koncie strony powstało więc zadłużenie (powiększone o odsetki). Ponieważ zadłużenie narastało, Prezes Kasy zmuszony był zabezpieczyć należność wpisem w hipotece gospodarstwa. W dniu [...]marca 2014 r. zainteresowany wniósł o umorzenie należności składkowych, uzasadniając to następująco: "(...) koleje losu i przestępstw popełnianych przeciwko mojej osobie sprawiły, że w ciągu ostatnich lat (po rozwodzie) straciłem prawie cały majątek w tym mieszkanie. Obecnie jestem bezdomnym i funkcjonuję broniąc się przed oprawcami a jednocześnie dzięki mojej operatywności, pomocy rodziny i przyjaciół jak i pomocy MOPS-u mogę wegetować w granicach państwa Polskiego z wykorzystaniem gruntów posiadanych (...)". W trakcie postępowania dowodowego organ uwzględnił następujący materiał dowodowy: wymagane formularze, zaświadczenie z Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej, kartę wypisową, rozpoznanie lekarskie, pisma do Prokuratury Okręgowej we W., pismo do Prokuratora Generalnego i dokumentację zdjęciową. Zdaniem Prezesa KRUS, przedstawione okoliczności i zebrane dowody zasługują na uwzględnienie, lecz nie uzasadniają umorzenia całego wnioskowanego zadłużenia, tylko jego części. Odnosząc się zaś do twierdzeń wnioskodawcy o rzekomych przestępstwach, organ ten zauważył, że żaden z przedłożonych dokumentów nie dowodzi, aby którekolwiek z wszczętych postępowań zakończyło się wydaniem orzeczenia wskazującego na owe przestępstwa. W drugiej części uzasadnienia pierwszoinstancyjnego rozstrzygnięcia Prezes KRUS przywołał brzmienie art. 41a ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz. U. z 2013 r., poz. 1403 ze zm., w dalszych rozważaniach "u.s.r."), odwołując się dodatkowo – choć ogólnie tylko, bez wskazania konkretnych przepisów – do rozporządzenia Komisji (UE) Nr 1408/2013 z dnia 18 grudnia 2013 r. w sprawie stosowania art. 107 i 108 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej do pomocy de minimis w sektorze rolnym (Dz. U. UE. L. 2013.352.9) W ostatniej części decyzji z dnia [...]kwietnia 2014 r. organ pomieścił następujący wywód: "Pana sytuacja materialna jest ciężka i nie rokuje poprawy. Należy również podkreślić istotny fakt, że Oddział wielokrotnie informował o rosnącym zadłużeniu a Pan przez wiele lat nie wyrażał woli do spłaty ciążących na nim zobowiązań. Należności Kasy zostały zabezpieczone poprzez wpis w hipotece, co pozwoli na ich odzyskanie w przyszłości z przedmiotu nieruchomości. Składki na ubezpieczenie społeczne są własnym wkładem w przyszłą emeryturę i ich opłacanie jest obowiązkiem, a nie prawem ubezpieczonego." Prezes KRUS, wydając decyzję (z dnia [...] czerwca 2014 r.), po ponownym rozpatrzeniu sprawy na wniosek strony, uzasadnił konieczność utrzymania w mocy pierwszoinstancyjnego orzeczenia identycznie, jak przy pierwotnym rozpatrzeniu wniosku (vide dopiero co cytowany fragment decyzji z dnia [...] kwietnia 2014 r.), dodając następujące stwierdzenie: "(...) liczne kopie dokumentów znajdujące się w aktach sprawy potwierdzają jedynie zainicjowanie przez Pana różnych postępowań w tym także przez Europejskim Trybunałem Praw Człowieka w Strasburgu. Żaden z tych dokumentów nie dowodzi natomiast, aby którekolwiek z tych postępowań zakończyło się wydaniem orzeczenia wskazującego na owo , które według Pana miałoby być powodem powstania zaległości wobec KRUS. Konsekwentnie ogranicza się Pan wyłącznie do wielokrotnie już powtarzanego twierdzenia o rzekomym przestępczym wyłudzeniu od niego pieniędzy, jako jedynego wsparcia swojego żądania, Przeto w pełni uzasadniona i logiczna jest konkluzja, iż okoliczności te nie mogą stanowić przesłanki do zmiany wcześniejszej decyzji, w której organ umorzył już odsetki w kwocie łącznej[...]zł." W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu strona zażądała uchylenia obu decyzji wydanych w sprawie przez Prezesa KRUS. W odpowiedzi strona przeciwna wniosła o oddalenie skargi, podtrzymując swoje stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył: Według art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów ad-ministracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy te sprawują wymiar sprawie-dliwości – między innymi – poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (art. 1 § 2 tej ustawy). Zakres sądowej kontroli administracji publicznej obejmuje również orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne (art. 3 § 1 w związku z § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, jednolity tekst: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., zwanej dalej – w skrócie – "p.p.s.a."), w tym także na decyzje wydawane przez Prezesa KRUS. Kryterium legalności przewidziane w art. 1 § 2 ustawy ustrojowej umożliwia sądowi administracyjnemu wyeliminowanie z obrotu prawnego każdej decyzji admini-stracyjnej, która dotknięta jest co najmniej jednym z uchybień wymienionych w art. 145 § 1 p.p.s.a. Godzi się dodatkowo podkreślić, iż – stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. – rozstrzygając w granicach danej sprawy, sąd nie jest jednak związany zarzutami i wnioskami skargi, ani powołaną w niej podstawą prawną. Biorąc pod uwagę przytoczone zasady oceny dokonywanej przez sądy administracyjne, należy stwierdzić, iż zakwestionowane decyzje wydane w obu instancjach nie mogły być utrzymane w obrocie, z następujących powodów. Pierwszoplanowe znaczenie ma w sprawie niewątpliwie postanowienie art. 41a ust. 1 pkt 1 u.s.r., w następującym brzmieniu: "Prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik Kasy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, może: 1) odroczyć termin płatności należności z tytułu składek na ubezpieczenie, rozłożyć ich spłatę na raty lub umorzyć w całości lub w części;". W tej konkretnej sprawie, skarżący ubiegał się o całkowite umorzenie jego zaległości wobec Kasy. Z wszystkich wymogów przewidzianych w cytowanej normie, które powinny być spełnione łącznie, zachowana została z pewnością formalna przesłanka złożenia stosownego wniosku. Istnienie (lub brak) pozostałych wymagań nie zostało natomiast w ogóle wzięte pod rozwagę podczas dwukrotnie rozpatrywanego wniosku strony. Za dyskusyjne można ewentualnie uznać to, czy skarżący wskazał własny, "ważny" przy tym (celowe podkreślenie Sądu) interes, czego wymaga ustawodawca w tym przepisie. Okoliczność ta ma jednak w rozpoznawanym przypadku drugoplanowe znaczenie. Skoro bowiem organ decyzyjny uznał, że wniosek skarżącego zasługiwał na częściowe uwzględnienie, trzeba przyjąć milczące założenie, że Prezes KRUS przesądził tym samym istnienie wszystkich przesłanek wymienionych w art. 41a ust. 1 pkt 1 u.s.r.: istnienie ważnego interesu skarżącego w przyznaniu mu pewnej ulgi, ocena, ze możliwości płatnicze wnioskodawcy nie pozwalają na spłatę zadłużenia (przynajmniej w części), a także to, że stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego pozwala na zastosowanie ulgi. Gdyby bowiem organ uznał, że nie został zachowany którykolwiek z wymogów wskazanych w art. 41a ust. 1 pkt 1 u.s.r., powinien był odmówić przyznania wnioskowanej ulgi. Niezwłocznego, mocnego zaakcentowania wymaga jednak to, iż żadne z uzasadnień decyzji wydanych w obu instancjach w najmniejszym stopnie nie argumentuje istoty podjętego rozstrzygnięcia. Brak bowiem w uzasadnieniach, o których mowa, odpowiedzi na pytanie: dlaczego organ uznał za zasadne częściowe umorzenie zaległości i dlaczego dokonał umorzenia w takim właśnie (jak to uczynił), a nie innym zakresie (kolejne, celowe podkreślenie składu orzekającego). Dla uzasadnienia zastosowania częściowej jedynie ulgi (zamiast całkowitego umorzenia, o co wnosił skarżący) i to w takiej a nie innej wysokości nie można absolutnie uznać dosłownego tylko zacytowania art. 41a ust. 1 pkt 1 u.s.r. oraz ogólnikowego odwołania się do wcześniej wskazanego już rozporządzenia unijnego. Bez przeprowadzenia szczegółowej analizy konkretnych okoliczności stanu faktycznego, wskazujących – co przyznał sam organ w słowach: "Pana sytuacja materialna jest ciężka i nie rokuje poprawy" – na co najmniej znacznie ograniczone (jeśli nie zupełnie wyłączone) możliwości płatnicze wnioskodawcy (przesłanka ustawowa) i bez dokonania oceny tych okolicznościach w świetle wchodzących w rachubą rozwiązań prawnych, doszło w sprawie do dokonania przez organ dowolnej (w istocie) oceny dowodów, wbrew standardowi określonemu w art. 80 k.p.a. (dalsze, celowe podkreślenie Sądu). Ocena swobodna, którą dopuścił ustawodawca w dopiero co przywołanym przepisie, nie oznacza absolutnie dowolności. Ocena swobodna, to taka, którą można zweryfikować, przyporządkowując określonym normom prawnym realia konkretnej sprawy rozpatrywanej przez organ administracji publicznej. Tymczasem decyzje poddane kontroli Sądu w rozpoznawanym przypadku nie poddają się w istocie jakiejkolwiek kontroli. Nie można przecież zweryfikować zasadności i logiki stwierdzenia zawartego w decyzji z dnia[...] kwietnia 2014 r., zgodnie z którym: "przedstawione okoliczności i zebrane dowody zasługują na uwzględnienie, lecz nie uzasadniają umorzenia całego wnioskowanego zadłużenia, tylko jego części". Wypada powtórzyć, iż takie ogólnikowe stwierdzenie nie daje odpowiedzi na logiczne przecież pytania o to: dlaczego w rachubę wchodziło jedynie częściowe umorzenie?, ani o to: dlaczego umorzono taką, a nie inną część zaległości. Odpowiedzi na te pytania nie można się także doszukać w pozostałych motywach uzasadnień: wieloletnich zaległości, konieczności zabezpieczenia należności Kasy hipoteką, tym że opłacanie składek jest obowiązkiem, a nie prawem ubezpieczonego rolnika, a wreszcie tym, że wnioskodawca konsekwentnie powołuje się na rzekome, przestępcze wyłudzenie od niego majątku (także na stosowaną wobec niego przemoc). Wszystkie te okoliczności nie pozostają bowiem w bezpośrednim związku z art. 41a ust. 1 pkt 1 u.s.r., z jedynym konkretnym przepisem, na bazie którego organy wydały skontrolowane rozstrzygnięcia (Sąd nie był w stanie ocenić legalności tych orzeczeń w świetle ogólnikowo jedynie wskazanego rozporządzenia Komisji (UE) Nr 1408/3013, a to wobec braku wskazania przez organ jakiegokolwiek, konkretnego przepisu tego aktu unijnego). Dotychczasowe wywody prowadzą do ostatecznej konkluzji, iż w sprawie doszło do naruszenia przepisów postępowania (zwłaszcza art. 80 k.p.a.), w stopniu, który miał – z o oczywistych powodów – istotny wpływ na wynik sprawy. Dlatego też Sąd uchylił decyzje wydane w obu instancjach, kierując się dyspozycją art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" p.p.s.a. Obie decyzje wydane bowiem zostały z identycznym uchybieniem przepisom, o których mowa.