III SA/Wr 631/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bogumiła Kalinowska, Sędziowie Sędzia NSA Ryszard Pęk, Sędzia WSA Jerzy Strzebinczyk (sprawozdawca), Protokolant Katarzyna Dziok, po rozpoznaniu w Wydziale III na rozprawie w dniu 20 lutego 2013 r. sprawy ze skargi J. M. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2010 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne i Fundusz Pracy I. uchyla zaskarżoną decyzję; II. przyznaje radcy prawnemu E. M. od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu – kwotę 295,20 zł (dwieście dziewięćdziesiąt pięć złotych i dwadzieścia groszy) z VAT tytułem nieopłaconej pomocy prawnej. Sprawa była już rozpoznawana przez tutejszy Sąd w następujących realiach. Decyzją opisaną w sentencji niniejszego wyroku, wydaną wskutek wniosku skarżącego o ponowne rozpatrzenie jego sprawy – na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w związku z art. 83 ust. 4 oraz art. 28 ust. 1-3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz. U. z 2009 r., Nr 205, poz. 1585 ze zm., zwanej dalej "u.s.u.s.") – Zakład Ubezpieczeń Społecznych (określany dalej jako "ZUS", "Zakład" lub "organ") utrzymał swoje wcześniejsze rozstrzygnięcie z dnia [...] czerwca 2009 r., w którym odmówiono stronie umorzenia zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne i Fundusz Pracy. W uzasadnieniu drugoinstancyjnego orzeczenia z dnia [...] listopada 2010 r. ZUS powołał się na następujące ustalenia. Wnioskodawca pobiera świadczenie rentowe w wysokości [...] zł brutto ([...] zł netto). Z oświadczeń samego skarżącego wynika dodatkowo, że prowadzi on wspólne gospodarstwo domowe z żoną, która jest zgłoszona do ubezpieczeń jako pracownik. Z tytułu wynagrodzenia za pracę otrzymuje [...] zł miesięcznie brutto ([...] zł netto). Oboje utrzymują uczącą się córkę. Średni dochód na jedną osobę w rodzinie wynosi zatem [...] zł. Po odliczeniu przedstawionych przez stronę, stałych miesięcznych wydatków, dochód ten wynosi [...] zł. Dom wnioskodawcy został zniszczony podczas powodzi w 2009 r. Z uwagi na to zdarzenie Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej wypłacił żonie zainteresowanego zasiłek celowy w kwocie 3.000 zł. W toku postępowania wnioskodawca oświadczył, że już wcześniej dom ulegał uszkodzeniom (w czasie powodzi w 1997 i w 2001 r.). Dlatego też zaciągnął zobowiązania u osób fizycznych na kwotę 25.000 zł. Zainteresowany nie wskazał czy zobowiązania te spłaca, a jeśli tak, to w jakich terminach i w jakich kwotach. Uwzględniając takie okoliczności organ wyjaśnił, że wnioskodawca jest właścicielem nieruchomości o powierzchni 103 m2, obciążonej hipoteką na rzecz Zakładu na zabezpieczenie należności z tytułu zaległych składek. Zadłużenie, o którym mowa, zostało objęte postępowaniem egzekucyjnym już w 2003 r. W maju 2010 r. Dyrektor Oddziału ZUS w W. podjął ponadto działania mające na celu przymusowe ściągnięcie należności ze świadczenia rentowego. Prowadzone postępowanie egzekucyjne jest skuteczne. Stale uzyskiwane są bowiem pewne kwoty. W konkluzji organ przyjął, że w sprawie nie zachodzi przesłanka całkowitej nieściągalności, o której mowa w art. 28 ust. 2 i ust. 3 u.s.u.s. W ocenie ZUS, pomimo prowadzonego postępowania egzekucyjnego, bieżące potrzeby całej rodziny zainteresowanego są zaspokajane, a skarżący – choć podnosi twierdzenia o dodatkowych obciążeniach finansowych – zobowiązań tych nie udokumentował w żaden sposób. Wyrokiem z dnia [...] maja 2011 r. ([...]) tutejszy Sąd oddalił skargę strony na opisaną decyzję Zakładu z dnia [...] listopada 2010 r., nie dopatrując się naruszenia przez organ prawa, przy jej wydawaniu. Rozstrzygnięcie to zostało jednak uchylone wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia [...] listopada 2012 r. ([...]), który uwzględnił skargę kasacyjną strony, a sprawa została przekazana tutejszemu Sądowi do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu swojego orzeczenia NSA wywiódł, że w odniesieniu do ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek (jak w rozpoznawanej sprawie) przesłankę całkowitej nieściągalności zastąpił prawodawca istnieniem ważnego interesu tej kategorii ubezpieczonych, przemawiającego za koniecznością umorzenia należności. Przy umarzaniu nieopłaconych przez płatników należności ocenia się zawsze niebezpieczeństwo powstania zbyt ciężkich skutków dla zobowiązanego i jego rodziny, po ewentualnym opłaceniu zaległości, z uwzględnieniem jego stanu majątkowego i sytuacji rodzinnej. W § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365; dalej – "rozporządzenie" lub "rozporządzenie wykonawcze"), do zagrożeń tego typu zaliczono pozbawienie zobowiązanego i jego rodziny możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, co musi być zawsze przedmiotem oceny wpływającej na wynik sprawy. Przyznając, że decyzja ferowana w przedmiocie umorzenia składek na ubezpieczenie społeczne ma charakter uznaniowy, NSA stwierdził jednak, iż ocena stanu faktycznego dokonana przez organ w niniejszej sprawie jest pobieżna i dowolna, co uszło uwagi składu orzekające WSA we Wrocławiu, rozpoznającego wcześniej skargę zainteresowanego. To stanowi z kolei naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (jednolity tekst: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm. – zwanej w dalszych wywodach "p.p.s.a."), w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. W konsekwencji, zachodziła konieczność uchylenia wyroku sądu pierwszej instancji i przekazania mu sprawy do ponownego rozpoznania, z zaleceniem szczegółowego przeanalizowania raz jeszcze stanu faktycznego ustalonego przez organ i zbadania, czy organ dokonał prawidłowej analizy przesłanek stanowiących ograniczenie swobody uznania administracyjnego, sformułowanych w ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych i w ministerialnym rozporządzeniu wykonawczym z 2003 r. Rozpoznając ponownie sprawę, Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W świetle postanowień art. 190 p.p.s.a. wiążąca dla składu Sądu ponownie rozpoznającego niniejszą sprawę jest wykładnia wchodzących w rachubę przepisów dokonana przez NSA w uzasadnieniu wyroku z dnia [...] listopada 2012 r. ([...]) oraz pomieszczone tam zalecenia co do dalszego postępowania. Kierując się tymi dyrektywami wypada w pierwszej kolejności podkreślić (za NSA), że w odniesieniu do ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek (jak w rozpoznawanej sprawie) przesłankę całkowitej nieściągalności zastąpił prawodawca istnieniem ważnego interesu tej kategorii ubezpieczonych, przemawiającego za koniecznością umorzenia należności (art. 28 ust. 3a u.s.u.s.). Przy umarzaniu nieopłaconych przez płatników należności ocenia się więc zawsze niebezpieczeństwo powstania zbyt ciężkich skutków dla zobowiązanego i jego rodziny po ewentualnym opłaceniu należności, z uwzględnieniem jego stanu majątkowego i sytuacji rodzinnej. W realiach rozpoznawanego przypadku zwrócenia uwagi wymaga zwłaszcza postanowienie § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, w którym to przepisie prawodawca zaliczył do zagrożeń tego rodzaju pozbawienie zobowiązanego i jego rodziny możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Okoliczność ta powinna być zatem – obowiązkowo – przedmiotem oceny wpływającym na wynik sprawy. Niezwłocznie w związku z tym skonstatować należy, że ocena dokonana w tej płaszczyźnie przez organ w rozpoznawanym przypadku jest pobieżna i dowolna. Z ustaleń dokonanych na podstawie zgromadzonych dowodów wynika, że skarżący był trzykrotnie poszkodowany w wyniku powodzi, a średni, miesięczny dochód na osobę w trzyosobowej rodzinie wnioskodawcy wynosi obecnie [...] zł (po uwzględnieniu potrąceń egzekucyjnych dokonywanych ze świadczenia rentowego zainteresowanego na poczet nieopłaconych składek). Po dalszym odliczeniu miesięcznych wydatków (chodzi wyłącznie o wydatki stałe: energia, gaz, woda, wywóz śmieci) oraz sum wydatkowanych na zakup leków – dochód ten wynosi zaś zaledwie [...] zł. Mimo to organ uznał, że egzekucyjne potrącenia, o których była mowa, nawet mając na uwadze wysokość ponoszonych miesięcznych wydatków, stanowią dla skarżącego i jego rodziny zaledwie uciążliwość. Zauważył też, iż umorzenie należności na podstawie rozporządzenia może nastąpić jedynie wówczas, gdy osoba zobowiązana wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić należności bez zagrożenia egzystencji własnej i rodziny, nie zaś wtedy, gdy zapłata wywoła jedynie uciążliwość, podkreślając przy tym element uznaniowości oceny. W uzasadnieniu kontrolowanej decyzji podzielono – biorąc pod uwagę zgromadzone dowody – twierdzenia skarżącego odnośnie do jego trudnej sytuacji materialno-bytowej, uznając jednak – z uwagi na toczące się postępowanie egzekucyjne – że okoliczności te nie dają podstaw do przyjęcia, iż bieżące potrzeby skarżącego nie są zaspokajane. Dobitnego podkreślenia wymaga w związku tym, że w sytuacji, w której prawodawca przewidział możliwość zastosowania umorzenia należności w uzasadnionych przypadkach oraz w razie zaistnienia okoliczności wskazanych w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, odmawiając zastosowania tych instytucji organ zobligowany jest do wykazania, że konkretne okoliczności danej sprawy nie uzasadniają potraktowania jej w sposób szczególny. Zakład był więc obowiązany wyjaśnić dlaczego przyjął – mimo ustalenia, że średniomiesięczny dochód na osobę w rodzinie wnioskodawcy (po odliczeniu stałych wydatków i potrąceń egzekucyjnych) wynosi [...] zł – iż spłata zadłużenia nie jest dla skarżącego obciążeniem, nie powodując zbyt ciężkich skutków dla jego rodziny. Przeliczając bowiem ten dochód na poszczególne dni miesiąca okazuje się, że – zdaniem organu – dzienna kwota 3,5 zł (przyjmując miesiąc za równoważny, średnio, 30 dniom) na osobę w rodzinie skarżącego ma zaspokoić jej potrzeby życiowe. Przyjęcie w tych okolicznościach przez ZUS, że bieżące potrzeby rodziny są zaspokajane, a spłata zadłużenia nie zagraża egzystencji tej rodziny, jawi się jako ocena sprzeczna z doświadczeniem życiowym i materiałem dowodowym zgromadzonym w sprawie, nielogiczna, a w konsekwencji – jako ocena dowolna. Dotychczasowe wywody dowodzą wydania zaskarżonej decyzji z naruszeniem przepisów proceduralnych, zwłaszcza zaś art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. Stwierdzone naruszenia mogły mieć – z oczywistych powodów – wpływ na wynika sprawy. To z kolei obligowało skład Sądu ponownie rozpoznający skargę dłużnika do zastosowania dyspozycji art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" p.p.s.a., a w konsekwencji – do wyeliminowania zaskarżonej decyzji z obrotu prawnego (punkt I wyroku). W efekcie takiego rozstrzygnięcia organ rozpatrzy raz jeszcze wniosek skarżącego, biorąc pod uwagę aktualną (na dzień wydawania ponownego rozstrzygnięcia) sytuację materialno-bytową i rodzinną zainteresowanego, oraz dokonując wszechstronnej i szczegółowej, a przy tym nie przekraczającej granic swobody uznania, oceny wszystkich okoliczności ustalonych w toku postępowania wyjaśniającego. Ocena powinna być przy tym przeprowadzona w sposób uwzględniający wszystkie wskazówki pomieszczone w uzasadnieniu niniejszego wyroku. Chodzi w szczególności o drobiazgowe rozważenie wspomnianych ustaleń w aspekcie przesłanek umorzenia sformułowanych w art. 28 ust. 2a u.s.u.s. oraz w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia wykonawczego, wydanego na podstawie delegacji z art. 28 ust. 3b tej samej ustawy. Orzeczenie o kosztach (punkt II wyroku) wydano na podstawie § 2 ust. 3 w związku z § 14 ust. 2 pkt 1 lit. "c" rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).