III SA/Wr 874/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marcin Miemiec (sprawozdawca) Sędziowie Sędzia WSA Maciej Guziński Sędzia WSA Bogumiła Kalinowska Protokolant referent Ewa Pąsiek po rozpoznaniu w Wydziale III na rozprawie w dniu 21 marca 2014 r. sprawy ze skargi M. B. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] września 2013 r., Nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek ubezpieczeniowych I. uchyla zaskarżoną decyzję; II. określa, że decyzja wymieniona w punkcie I nie podlega wykonaniu do dnia prawomocności wyroku. W rozpatrywanej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] września 2013 r. nr [...] utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] lipca 2013 r. nr [...], odmawiającą umorzenia zaległości M. B. z tytułu nieopłaconych składek na jej własne ubezpieczenia społeczne za okres październik 2012 r.- maj 2013 r., w łącznej kwocie [...] zł, z tytułu składek, odsetek za zwłokę liczonych na dzień [...] maja 2013 r. i kosztów upomnienia; na ubezpieczenie zdrowotne za okres: różnica czerwiec 2012 r., październik 2012 - maj 2013 r., w łącznej kwocie [...] zł, z tytułu składek, odsetek za zwłokę liczonych na dzień [...] maja 2013 r. i kosztów upomnienia. Organ I instancji stwierdził, że w sprawie nie zaistniały okoliczności przemawiające za umorzeniem tych należności, gdyż u wnioskodawczyni nie występuje żadna z przesłanek całkowitej nieściągalności z art. 28 ust. 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U.2013.1442, zwana dalej u.s.u.s.). Nie występują także przesłanki ważnego interesu osoby zobowiązanej określone w § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365). W świetle tych ustaleń, organ powołaną decyzją z dnia [...] lipca 2013 r. odmówił żądaniu strony. Strona wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy wskazując, że jej zaległość składkowa powstała w związku z koniecznością opieki nad małym dzieckiem. Nie mogła wtedy prowadzić działalności gospodarczej w pełnym wymiarze. Nie uzyskiwała środków wystarczających na utrzymanie rodziny, co wykazała w postępowaniu I instancji. Organ wydając zaskarżone rozstrzygnięcie błędnie ocenił stan faktyczny sprawy, wyciągając nieuprawnione wnioski z materiału dowodowego. Według strony organ przekroczył granice swobodnej oceny dowodów i błędnie nie zastosował żadnej z przesłanek uprawniającej do umorzenia należności. Sytuacja materialna nie pozwalała stronie na uregulowanie składki, która jest wyższa, niż uzyskiwane dochody. Rozpatrując wniosek organ stwierdził, że strona prowadzi działalność gospodarczą. Gospodarstwo domowe prowadzi wspólnie z dwojgiem małoletnich dzieci. Strona uzyskuje dochody z działalności gospodarczej. Z przedstawionej dokumentacji finansowej (PIT-36) wynika, że w ostatnich 3 latach obrotowych strona uzyskała następujące dochody: - w 2010 r. - [...] zł (średni miesięczny dochód [...] zł); - w 2011 r. - [...] zł (średni miesięczny dochód [...] zł); - w 2012r. - [...] zł (średni miesięczny dochód [...] zł). Z księgi przychodów i rozchodów za styczeń 2013 r. - czerwiec 2013 r. wynika, że z tytułu prowadzonej działalności strona uzyskała dochód w kwocie [...] zł (średni miesięczny dochód [...] zł). Z materiału dowodowego wynika także, że rodzina strony otrzymuje świadczenia pomocy społecznej. Decyzją z dnia [...].12.2012 r. MOPS we W., przyznał świadczenia na okres od [...].11.2012 r. do [...].10.2013 r. w postaci: zasiłku rodzinnego przyznanego na rzecz małoletniej córki w kwocie [...] zł miesięcznie; dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka w kwocie [...] zł miesięcznie; jednorazowego dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego 2013/2014 w kwocie [...] zł. Organ przyjął, że miesięczne koszty, związane z utrzymaniem gospodarstwa domowego, wynoszą łącznie ok. [...] zł, na które składają się: opłata za czynsz - [...] zł; opłata za energię elektryczną - [...] zł; opłata za usługi telekomunikacyjne - ok. [...] zł. Budżet domowy strony obciążony jest ratami kredytu konsumpcyjnego w wysokości [...] zł miesięcznie, który zgodnie z harmonogramem ma być spłacany do [...] września 2015 r. Stronę obciąża także zadłużenie z tytułu nieopłaconych należności czynszowych wobec S.M. "A" w kwocie głównej [...] zł (z wyłączeniem należnych odsetek ustawowych). W stosunku do tej należności wdrożono przesądowe czynności windykacyjne. Strona jest właścicielką samochodu osobowego marki [...] (prod. 1995 r.), przedstawiającego niewielką wartość rynkową, nie pozwalającą na zastosowanie instytucji zastawu skarbowego. Strona jest właścicielką nieruchomości lokalowej o pow. [...] m², zgodnie z treścią księgi wieczystej obciążonej zabezpieczeniem hipotecznym na kwotę [...] zł na rzecz "B" S.A. Za podstawę oceny możliwości płatniczych strony organ przyjął średni miesięczny dochód wyliczony na podstawie księgi przychodów i rozchodów za okres od stycznia 2013 r. do czerwca 2013 r., wynoszący [...] zł. Do tej kwoty doliczono świadczenia z pomocy społecznej w kwocie [...] zł. Daje to łącznie [...] zł dochodu miesięcznie). Odliczając od tej kwoty koszty związane z utrzymaniem gospodarstwa domowego, pozostają wolne środki w dyspozycji rodziny strony w kwocie około [...] zł miesięcznie. Daje to w przeliczeniu na jedną osobę [...] zł. Organ stwierdził, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych może umorzyć należności z tytułu składek w oparciu o art. 28 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Według ust. 2 tego przepisu umorzenie należności jest możliwe jedynie w przypadku stwierdzenia przesłanki całkowitej nieściągalności. W uzasadnionych przypadkach w oparciu o art. 28 ust. 3 a ustawy Zakład może umorzyć należności z tytułu składek pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Przesłanki całkowitej nieściągalności są wyczerpująco określone w art. 28 ust. 3 u.s.u.s., a mianowicie: 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości nie podlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku, domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie, 2. sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze; 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa; 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Według organu w sprawie nie wystąpiły okoliczności określone w pkt 1, pkt. 2 oraz pkt. 4. Nie podlegały więc ocenie organu. W momencie rozpatrzenia wniosku strona była czynnym przedsiębiorcą. Nie miała więc zastosowania przesłanka określona w pkt. 3. Kwota zaległości znacznie przekracza kwotę kosztów upomnienia. Stąd nie zachodziła przesłanka określona w pkt. 4a. Nie wystąpiły również przesłanki całkowitej nieściągalności określone w art. 28 ust. 3 pkt. 5 oraz pkt. 6. W stosunku do należności wszczął bowiem postępowanie egzekucyjne Dyrektor Oddziału ZUS we W., które na dzień rozpatrzenia wniosku nie było zakończone. Zdaniem organu, biorąc to pod uwagę organ I instancji słusznie stwierdził, że w sprawie nie zachodzą przesłanki całkowitej nieściągalności. Okoliczność ta jest bowiem warunkiem koniecznym rozpoznania przez ZUS wniosku w zakresie należności na osobiste ubezpieczenia w oparciu o art. 28 ust. 3a u.s.u.s. Według tego przepisu ZUS w uzasadnionych przypadkach, uwzględniając ważny interes osoby zobowiązanej, może umorzyć należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Przesłanki umorzenia określono w § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. nr 141, poz. 1365). Zgodnie z tym przepisem ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości, zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Rozpatrując te przesłanki organ uwzględniając całość materiału dowodowego w uzasadnieniu decyzji ustalił, że strona jest w złej sytuacji materialnej. Spełnia więc przesłankę § 3 ust. 1 rozporządzenia. Nie mają natomiast zastosowania przesłanki z § 3 ust. 1 pkt. 2, gdyż nie wystąpiły straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia. Co do przesłanki z § 3 ust. 1 pkt. 3 organ stwierdził, że nie ma ona zastosowania, gdyż strona jest aktywna zawodowo jako prowadząca działalność gospodarczą. Biorąc pod uwagę tę złą sytuację materialną, przesłankę określoną w § 3 ust 1 pkt 1 organ uznał za spełnioną przyjmując, że kwota pozostająca po opłaceniu miesięcznych należności do dyspozycji strony nie pozwala na zapewnienie minimum socjalnego rodzinie strony. Organ podkreślił, że umorzenie zaległości wobec ZUS jest zastrzeżone dla sytuacji szczególnie drastycznych, gdy ze względu na wiek, stan zdrowia i inne względy społeczne jest realnie niemożliwe wywiązywanie się z zobowiązań wobec ZUS. Organ powołał się na wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 10 listopada 2010 r. (sygn. akt. I SA/Łd 858/10). Zatem mimo stwierdzenia, że sytuacja strony materialna pozwala na zastosowanie przesłanki określonej z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, według organu nie zachodzą okoliczności przemawiające za wnioskowanym umorzeniem należności. Strona aktualnie nie jest w stanie jednorazowo spłacić powstałego zadłużenia. Organ wskazał jednak, że strona uzyskuje niewielkie, lecz stałe dochody z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej. W oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym oraz o sytuacji materialnej strona wskazała również, że poszukuje stałego zatrudnienia. W ocenie organu jest zatem możliwe uregulowanie zadłużenia strony poprzez rozłożenie go na miesięczne raty, których wysokość może zostać dostosowana do jej możliwości finansowych. W rezultacie organ odmówił zaskarżoną decyzją żądaniu wniosku, podzielając stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. M. B. wniosła od decyzji skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu, wnosząc o jej uchylenie. Podkreśliła, że główną przyczyną powstania jej zaległości oraz niemożliwości jej spłacenia jest tragiczna sytuacja finansowa i rodzinna. Opłacenie zaległości spowodowałoby więc zbyt ciężkie skutki dla zaspokojenia potrzeb życiowych jej rodziny. Oświadczyła, że dotychczas nie korzystała z żadnej pomocy, ani przed rozpoczęciem działalności gospodarczej, ani później. Jest samotną matką wychowującą dwoje dzieci – [...] roczne i [...] letnie. Nie posiada żadnego majątku poza mieszkaniem - kawalerką, w którym mieszka wraz z dziećmi. Posiada także 13 letni samochód otrzymany od rodziców. Nie zgadza się z poglądem wyrażanym przez organ, że organ nie ma obowiązku prawnego umorzenia zaległości mimo wystąpienia przesłanek umorzenia. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Podkreślił, że instytucja umorzenia należności ma charakter wyjątkowy. Zakład Ubezpieczeń Społecznych jako wierzyciel nie ma swobody w dysponowaniu wierzytelnością. Rezygnacja przez ZUS z dochodzenia wykonania przez zobowiązanego obowiązku musi być rozpatrywana z punktu widzenia równości i powszechności opłacania składek. Zakład może po zbadaniu sytuacji materialnej zobowiązanego udzielić ulgi w postaci umorzenia, ale nie ma takiego obowiązku prawnego. Zgodnie z linią orzecznictwa umorzenie należności jest instytucją nadzwyczajną, a zatem wypadki uzasadniające uwzględnienie wniosku muszą posiadać tę samą cechę. Oddalenie skargi jest więc uzasadnione. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje: Według ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości między innymi poprzez kontrolę działalności administracji publicznej (art. 1 § 1). Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (art. 1 § 2). Kryterium legalności przewidziane w art. 1 § 2 tej ustawy, zgodnie z ustawą z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r. poz. 270, zwana dalej w skrócie p.p.s.a.) umożliwia sądowi administracyjnemu wyeliminowanie z obrotu prawnego zarówno decyzji administracyjnej uchybiającej prawu materialnemu, jeżeli naruszenie to miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit.a p.p.s.a.), jak też rozstrzygnięcia dotkniętego wadą warunkującą wznowienie postępowania administracyjnego (lit.b), a także wydanego bez zachowania reguł postępowania. W ostatnim przypadku jednak wyłącznie w sytuacji, gdy uchybienie przepisom prawa procesowego mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c). Sąd administracyjny uwzględniając skargę, co do zasady może więc wyeliminować z obrotu prawnego wyłącznie wadliwe orzeczenie. Sąd nie zastępuje jednak organu administracji publicznej, nie prowadzi postępowania dowodowego we własnym zakresie, nie wydaje orzeczeń o charakterze merytorycznym w rozpatrywanej sprawie. Mając na względzie powołane regulacje prawne należało przyjąć, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Sąd dopatrzył się bowiem naruszeń prawa skutkujących koniecznością wyeliminowania zaskarżonej decyzji z obrotu prawnego. Jak wynika z akt administracyjnych sprawy, organ rozpatrywał wniosek o umorzenie wymienionych zaległych składek na ubezpieczenia społeczne. Sąd stwierdza, że zasadny jest zarzut skarżącej naruszenia przez organ § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. Nr 141, poz. 1365), że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest ona w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to za sobą zbyt ciężkie skutki dla ubezpieczonej i jej rodziny, w szczególności konieczności sprawowania opieki nad dwojgiem małoletnich dzieci, pozbawiającej skarżącą uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Z akt administracyjnych sprawy wynika, że skarżąca jest samotną matką wychowującą dwoje nieletnich dzieci – [...] roczne i [...] letnie. Organ stwierdził, że sytuacja materialna rodziny skarżącej uzasadnia zastosowanie przesłanki z § 3 ust. 1 pkt. 1 rozporządzenia. Biorąc to pod uwagę organ uznał, że skarżąca nie jest w stanie jednorazowo spłacić powstałego zadłużenia. Przyjął jednak równocześnie, że nie zachodzą okoliczności przemawiające za umorzeniem należności. Skarżąca uzyskuje bowiem niewielkie, lecz stałe dochody z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej, a w oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym oraz o sytuacji materialnej skarżąca wskazała, że poszukuje stałego zatrudnienia. W ocenie organu istnieje więc możliwość uregulowania należności skarżącej poprzez rozłożenie zadłużenia na miesięczne raty, których wysokość może zostać dostosowana do jej możliwości finansowych. Uwzględniając sytuację dochodową rodziny skarżącej za okres od stycznia 2013 r. do czerwca 2013 r., Sąd uznał, że pogląd organu jest błędny. Na podstawie materiału dowodowego sprawy organ ustalił bowiem, że po odjęciu od miesięcznych dochodów rodziny skarżącej w kwocie [...] zł płatności w łącznej kwocie około [...] zł (z tytułu czynszu, opłaty za energię elektryczną i za usługi telekomunikacyjne), pozostają wolne środki w dyspozycji rodziny strony w kwocie około [...] zł miesięcznie. Daje to w przeliczeniu na jedną osobę [...] zł. Sad uznał więc za błędne stanowisko organu co do tego, że w sprawie, w stanie ustalonych dochodów rodziny skarżącej, zaistniała możliwość spłaty zaległości skarżącej wobec ZUS w układzie ratalnym. Według danych opublikowanych w Internecie przez Instytut Pracy i Polityki Społecznej, w roku 2012 minimum egzystencji wynosiło 1.263 zł w gospodarstwie domowym 3 osobowym, a minimum socjalne 2.653,87 zł. W sytuacji rodziny skarżącej, która według danych ustalonych w postępowaniu administracyjnym uzyskiwała dochody miesięczne w kwocie [...] zł, jest to niewiele powyżej minimum egzystencji za rok 2012. Ustalenie to stanowi wystarczającą podstawę do uchylenia skontrolowanej decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a., gdyż kontrolowane rozstrzygnięcie jest nietrafne. Przyjmując wspomniany pogląd organ pominął bowiem dokonanie oceny materiału faktycznego sprawy z perspektywy tego przepisu. Sąd podziela stanowisko organu o uznaniowym charakterze decyzji w sprawie umorzenia zaległości wobec ZUS, utrwalone w orzecznictwie sądowoadministracyjnym. Sąd podkreśla jednak, że w rozpatrywanej sprawie organ w ogóle nie przeprowadził oceny we wskazanej płaszczyźnie, przyjmując bezpodstawnie, że istnieje możliwość spłaty zadłużenia w układzie ratalnym. Skoro więc bezsprzecznie zachodzi przesłanka wskazana w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, należało w sposób niebudzący wątpliwości uzasadnić, dlaczego mimo to organ odmówił umorzenia zaległości. Organ powinien był wykazać, że w okolicznościach tej konkretnej sprawy, czyli konieczności wychowywania przez skarżącą jako samotną matkę dwojga nieletnich dzieci, ograniczających bezspornie jej zdolność zarobkowania, nie uzasadnia zastosowania ulgi, o którą występowała skarżąca. Podejmując ponowne rozstrzygnięcie w sprawie organ powinien zatem rozważyć wskazaną kwestię.