III SAB/Wr 177/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Sędziowie Sędzia WSA Anna Moskała, Sędzia WSA Barbara Ciołek, Magdalena Jankowska-Szostak (sprawozdawca), , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 3 lipca 2019 r. sprawy ze skargi R. D. na przewlekłe prowadzenie postępowania przez Wojewodę D. w przedmiocie wydania zezwolenia na pobyt czasowy i pracę I. stwierdza, że Wojewoda D. przewlekle prowadzi postępowanie w sprawie z wniosku skarżącego; II. stwierdza, że przewlekłe prowadzenie postępowania przez Wojewodę D. ma miejsce z rażącym naruszeniem prawa; III. zobowiązuje organ do załatwienia sprawy w terminie 14 dni od otrzymania odpisu prawomocnego wyroku wraz z aktami sprawy; IV. przyznaje od Wojewody D. na rzecz skarżącego sumę pieniężną w kwocie 2.000 (dwa tysiące) złotych; V. zasądza od Wojewody D. na rzecz skarżącego kwotę 597 (pięćset dziewięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. R. D.(dalej: strona skarżąca) w dniu [...] lutego 2019 r. wniósł skargę na przewlekłe prowadzenie postępowania przez Wojewodę D. (dalej: organ, Wojewoda) w przedmiocie rozpoznania wniosku z dnia [...] stycznia 2018 r. o udzielenie zezwolenia na pobyt czasowy i pracę. Przedmiotową skargę strona skarżąca wniosła za pośrednictwem ustanowionego profesjonalnego pełnomocnika. Działając na podstawie art. 3 § 2 pkt 8 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm., dalej: p.p.s.a.), strona skarżąca wniosła skargę na przewlekłe prowadzenie postępowania przez Wojewodę i zarzuciła naruszenie art. 35 § 1 i 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 2096, dalej: k.p.a.), art. 36 § 1 k.p.a. oraz art. 37 § 4 k.p.a. przez rażące przekroczenie terminów do załatwienia sprawy w postępowaniu. Strona skarżąca wniosła o: 1. stwierdzenie przewlekłości prowadzonego postępowania, 2. stwierdzenie przez Sąd, że przewlekłość postępowania miała miejsce z rażącym naruszeniem prawa, 3. na podstawie art. 149 § 2 w zw. z art. 154 p.p.s.a. przyznania od organu na rzecz strony skarżącej sumy pieniężnej, 4. rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym, 5. zasądzenie od organu na rzecz strony skarżącej zwrotu kosztów sądowych, w tym kosztów zastępstwa procesowego w wysokości prawem przepisanej. W uzasadnieniu strona skarżąca wskazała, że organ od stycznia 2018 r. do września 2018 r. nie podjął żadnej czynności w sprawie. Naruszenia te są oczywiste, zaś przebieg postępowania nie pozostawia żadnych wątpliwości co do jego przewlekłości. Dotyczy to zarówno opieszałości jak i całkowitej bezczynności organu, co zaowocowało faktem, iż czas trwania postępowania stanowi wielokrotność terminu przepisanego w art. 35 § 3 k.p.a. W odpowiedzi na skargę Wojewoda wniósł o jej oddalenie. W ocenie Wojewody, sposób prowadzenia spraw przez pracowników organu, w tym czas oczekiwania na rozpatrzenie wniosków, który jest dłuższy niż przewidziany w art. 35 § 1-3 k.p.a., nie wynika z opieszałości czy bezczynności pracowników organu, ale jest wynikiem ogromnej ilości wniosków składanych przez cudzoziemców w Dolnośląskim Urzędzie Wojewódzkim, konieczności równoczesnego procedowania w wielu różnych sprawach oraz problemów kadrowych w tymże Urzędzie. W odniesieniu do zgłoszonego w skardze żądania przyznania sumy pieniężnej, Wojewoda podniósł, iż zasądzenie sumy pieniężnej nie jest bezpośrednią konsekwencją stwierdzenia przewlekłego prowadzenia postępowania, lecz jest uprawnieniem dyskrecjonalnym sądu, a zatem możliwością, z której należy korzystać, jeżeli realia rozpoznawanej sprawy są niemożliwe do akceptacji z punktu widzenia ochrony praw strony, co oznacza, że w każdym przypadku sąd musi rozważyć zasadność takich żądań w kontekście działań organu. Zdaniem Wojewody, zasądzenie sumy pieniężnej na rzecz strony skarżącej powinno być zastrzeżone dla wyjątkowych indywidualnych przypadków, do których niniejszy przypadek nie należy. Z przedłożonych wraz ze skargą akt postępowania administracyjnego wynika, że strona skarżąca w dniu [...] stycznia 2018 r. złożyła do Wojewody wniosek o wydanie zezwolenia na pobyt czasowy i pracę. Strona skarżąca w dniu [...] sierpnia 2018 r. (data wpływu do organu) wniosła ponaglenie do Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców (dalej: organ II instancji) za pośrednictwem Wojewody D. Ponaglenie to przekazano organowi II instancji w dniu [...] września 2018 r. Ponadto w dniu [...] września 2018 r. organ wezwał stronę skarżącą o uzupełnienie braków formalnych wniosku, które strona skarżąca uzupełniła w terminie. Następnie pismem z dnia [...] lutego 2019 r. Wojewoda zwrócił się do stosownych służb z prośbą o informację o stronie skarżącej, nadto pismem z dnia [...] lutego 2019 r. wezwał stronę skarżącą o nadesłanie kolejnych dokumentów oraz poinformował, że postępowanie zostanie zakończone do dnia [...] maja 2019 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Do zakresu właściwości sądów administracyjnych, stosownie do treści art. 3 § 1 p.p.s.a., należy sprawowanie kontroli działalności administracji publicznej i stosowanie środków określonych w ustawie. Zgodnie z art. 3 § 2 pkt 8 p.p.s.a. kontrola ta obejmuje również orzekanie przez sądy administracyjne w sprawach skarg na bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania w przypadkach określonych w pkt 1-4 lub przewlekłe prowadzenie postępowania w przypadku określonym w pkt 4a. Mając przy tym na uwadze treść art. 134 § 1 p.p.s.a., wskazać należy, iż sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. W tym kontekście zważyć należy, iż zarówno przepisy p.p.s.a., jak i przepisy k.p.a. nie zawierają definicji pojęcia "przewlekłości postępowania". Toteż celem wyjaśnienia jego znaczenia należy odwołać się ogólnych zasad postępowania administracyjnego oraz norm prawnych regulujących terminy załatwienia spraw przez ograny administracji publicznej. Szczególnie istotne znaczenie w tym przedmiocie ma wyrażona w art. 12 § 1 k.p.a. zasada szybkości postępowania, zgodnie z którą organy administracji publicznej powinny działać w sprawie wnikliwie i szybko, posługując się możliwie najprostszymi środkami prowadzącymi do jej załatwienia. Podkreślenia przy tym wymaga, iż jednocześnie na organach spoczywa obowiązek podejmowania wszelkich czynności niezbędnych do dokładanego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.). Stosownie do treści art. 77 k.p.a. organy te są bowiem obowiązane w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Oznacza to, że rozpoznanie sprawy w możliwie jak najkrótszym terminie nie może nastąpić z uszczerbkiem dla pozostałych – wskazanych wyżej – obowiązków ciążących na organach administracji publicznej. Zasada szybkości postępowania administracyjnego, o której mowa w art. 12 k.p.a., znajduje odzwierciedlenie w treści przepisów wyznaczających organom terminy do rozpoznania spraw. Ogólną regułę w tym zakresie ustanawia przepis art. 35 § 1 k.p.a., zgodnie z którym organy administracji publicznej obowiązane są załatwiać sprawy bez zbędnej zwłoki. Niezwłocznie powinny być załatwiane sprawy, które mogą być rozpatrzone w oparciu o dowody przedstawione przez stronę łącznie z żądaniem wszczęcia postępowania lub w oparciu o fakty i dowody powszechnie znane albo znane z urzędu organowi, przed którym toczy się postępowanie, bądź możliwe do ustalenia na podstawie danych, którymi rozporządza ten organ (§ 2). Załatwienie sprawy wymagającej postępowania wyjaśniającego powinno zaś nastąpić nie później niż w ciągu miesiąca, a sprawy szczególnie skomplikowanej – nie później niż w ciągu dwóch miesięcy od dnia wszczęcia postępowania (§ 3). Oceny, czy w danym przypadku istotnie doszło do przewlekłości postępowania, należy zatem dokonywać mając każdorazowo na uwadze treść przywołanych wyżej regulacji prawnych, które niewątpliwie stanowią pewną wskazówkę interpretacyjną w tym zakresie. W orzecznictwie przyjmuje się bowiem, że z przewlekłym prowadzeniem postępowania mamy do czynienia, gdy organ nie załatwia sprawy w terminie. Przy czym ma to miejsce nie tylko na skutek niepodjęcia żadnych czynności, ale również wówczas, gdy organ podejmuje nieefektywne działania, które nie zmierzają do zebrania niezbędnego materiału dowodowego, nie wyjaśniają istotnych okoliczności i nie prowadzą do zakończenia postępowania. Ponadto ma to miejsce wtedy, gdy między poszczególnymi czynnościami organu występują nieusprawiedliwione okresy przerw, które w sumie prowadzą do znaczącego i nieakceptowalnego z punktu widzenia zasad ekonomiki procesowej wydłużenia czasu trwania postępowania. O przewlekłym prowadzeniu postępowania można zatem mówić wówczas, gdy organowi będzie można skutecznie przedstawić zarzut niedochowania należytej staranności w takim zorganizowaniu postępowania administracyjnego, by zakończyło się ono w rozsądnym terminie, względnie przeprowadzenia czynności (w tym dowodowych), pozbawionych dla sprawy jakiegokolwiek znaczenia lub pozornych (por. wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 24 października 2018 r., III SAB/Wr 82/18, LEX nr 2574124; wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 10 stycznia 2019 r., III SAB/Wr 116/18, LEX nr 2611860). Równocześnie wskazać należy, że oceniając zwłokę organu w załatwieniu konkretnej sprawy administracyjnej nie można abstrahować od jej indywidualnego charakteru. Toteż, rozsądny termin postępowania musi zostać określony w świetle wszystkich okoliczności danej sprawy oraz w oparciu o takie kryteria jak: złożoność sprawy, postawę samej strony skarżącej i właściwych organów, znaczenie przedmiotu postępowania dla strony skarżącej. W efekcie, w sprawach o skomplikowanym stanie faktycznym, w których zachodzi konieczność przeprowadzenia wielu dowodów, obowiązkiem organu jest sprawne, co nie oznacza, że zawsze szybkie, prowadzenie postępowania dowodowego, zmierzające do ustalenia stanu faktycznego pozwalającego na prawidłowe rozstrzygnięcie sprawy (por. wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 26 września 2018 r., III SAB/Wr 55/18, LEX nr 2557930). W tym względzie podkreślenia wymaga, że przepisy k.p.a. przewidują stosowne regulacje służące zapewnieniu stronie czynnego udziału w toczącym się w jej sprawie postępowaniu administracyjnym. Zgodnie z art. 36 § 1 k.p.a. o każdym przypadku niezałatwienia sprawy w terminie organ administracji publicznej jest obowiązany zawiadomić strony, podając przyczyny zwłoki, wskazując nowy termin załatwienia sprawy oraz pouczając o prawie wniesienia ponaglenia. Ten sam obowiązek ciąży na organie administracji publicznej również w przypadku zwłoki w załatwieniu sprawy z przyczyn niezależnych od organu (§ 2). W przypadku wystąpienia przewlekłości w prowadzeniu danego postępowania, strona ma bowiem prawo do wniesienia ponaglenia do organu wyższego stopnia, za pośrednictwem organu prowadzącego postępowanie (art. 37 § 1 i 3 k.p.a.). Skorzystanie przez stronę z tej możliwości stanowi warunek konieczny do złożenia przez nią następnie skargi na przewlekłość postępowania. W świetle powyższych rozważań uznać należy, iż w rozpoznawanej sprawie istotnie doszło do przewlekłości postępowania. W odniesieniu do prowadzonego w sprawie z wniosku strony skarżącej postępowania, zastosowanie znajdują przepisy k.p.a., a więc również regulacje dotyczące terminów załatwiania spraw przez organ administracji publicznej, w tym przypadku – Wojewodę. Z zebranego w sprawie materiału dowodowego, w sposób niebudzący wątpliwości, wynika zaś, że organ ten znacznie przekroczył określony w art. 35 k.p.a. termin do rozpoznania przedmiotowej sprawy. Analiza akt postępowania administracyjnego daje podstawy do stwierdzenia, że od chwili złożenia przez stronę skarżącą wniosku, tj. od dnia [...] stycznia 2018 r. organ przez prawie osiem miesięcy nie podjął jakiejkolwiek czynności w tej sprawie. Pierwsza czynność została bowiem podjęta przez organ dopiero w dniu [...] września 2018 r., a więc już po złożeniu przez stronę skarżącą ponaglenia. Czynnością tą było wezwanie strony do uzupełnienia braków formalnych wniosku. Jednak Sąd wskazuje, że wezwania do usunięcia braków formalnych cechują się powtarzalnością. Nic więc nie stało na przeszkodzie, by wnioskowi strony skarżącej nadać bieg niezwłocznie po jego wpłynięciu. Podejmowane przez organ czynności zdają się świadczyć - w ocenie Sądu - o mechanicznym wykonywaniu pewnych czynności bez zapoznania się z materiałem sprawy, a czynności te, co już wyżej podkreślono, są typowe i powtarzalne i nie wymagają wielkiego nakładu pracy. Jedyna aktywność ze strony tego organu przejawiła się na skutek złożonego przez stronę skarżącą ponaglenia. Należy zwrócić uwagę, że nawet tak proste i oczywiste czynności jak zwrócenie się do odpowiednich służb o udzielenie informacji nie zostały wykonane przed wniesieniem przez stronę ponaglenia, a dopiero po ponad roku od złożenia wniosku. W przekonaniu Sądu, nie można zaakceptować sytuacji, w której organ administracji dokonuje wstępnej oceny formalnej wniosku - jego kompletności (zaczyna działać, podejmuje pierwszą w sprawie czynność) po prawie ośmiu miesiącach od jego wpłynięcia. Uchybia więc obowiązkowi wynikającemu z art. 36 k.p.a. – poza pismem z [...] lutego 2019 r. - nie zawiadamia strony skarżącej o niezałatwieniu sprawy w terminie, nie podaje przyczyn tego stanu rzeczy, nie wskazuje nowego terminu załatwienia sprawy. Ponadto w nadesłanych Sądowi aktach administracyjnych brak jest stanowiska organu nadrzędnego. Zdaniem Sądu, opisany w skardze i wynikający z akt sprawy sposób postępowania organu w sprawie zainicjowanej wnioskiem strony skarżącej jest nie do zaakceptowania w państwie prawa. Wojewoda prowadził przewlekle postępowanie w sprawie, naruszając zasady i terminy określone w art. 35, art. 36 oraz w art. 6, art. 7, art. 8, art. 9, art. 10 i art. 12 k.p.a. W świetle zaistniałych w sprawie okoliczności, Sąd stwierdza, że organ dopuścił się przewlekłego prowadzenia postępowania (art. 149 § 1 pkt 3 p.p.s.a.). Biorąc zaś pod uwagę czas trwania postępowania, jak i opisaną wyżej postawę organu, Sąd uznał, że stwierdzona w sprawie przewlekłość miała miejsce z niewątpliwie rażącym naruszeniem prawa, przez które należy rozumieć oczywiste naruszenie obowiązku wynikającego z przepisów prawa (art. 149 § 1a p.p.s.a.). Sąd zauważa przy tym, co trzeba podkreślić, że stwierdzona przewlekłość wynikała wyłącznie z postawy (zaniechań) organu oraz że do zaistniałej sytuacji w żaden sposób nie przyczyniła się strona skarżąca. W orzecznictwie sądów administracyjnych akcentuje się, że rażącym naruszeniem prawa będzie stan, w którym - bez żadnej wątpliwości i wahań - można stwierdzić, że naruszono prawo w sposób oczywisty. Kwalifikacja naruszenia, jako rażące, musi posiadać pewne dodatkowe cechy w stosunku do stanu określanego jako zwykłe naruszenie. Podkreśla się także, że dla uznania rażącego naruszenia prawa nie jest wystarczające samo przekroczenie przez organ ustawowych obowiązków, czyli także terminów załatwienia sprawy. Wspomniane przekroczenie musi być znaczne i niezaprzeczalne. Ponadto, rażące opóźnienie w podejmowanych przez organ czynnościach musi być w oczywisty sposób pozbawione jakiegokolwiek racjonalnego uzasadnienia. Sytuacja, w której strona czeka tak długo, jak w rozpoznawanej sprawie, na rozstrzygnięcie organu administracji publicznej nie da się pogodzić z regułami demokratycznego państwa prawa i jednoznacznie wskazuje na rażące naruszenie prawa. Zachowanie organu nie zasługuje na aprobatę i w sposób oczywisty podważa zaufanie jednostki do organów administracji publicznej. Powyższe względy przemawiały za przyznaniem stronie skarżącej przez Sąd, stosownie do jej wniosku, sumy pieniężnej w wysokości 2.000,00 zł, o której mowa w art. 149 § 2 p.p.s.a. Samo uwzględnienie skargi na przewlekłość nie obliguje jeszcze Sądu do wydania rozstrzygnięcia w tym przedmiocie. Przyznanie stronie skarżącej sumy pieniężnej stanowi bowiem kwestię uznaniową, o czym świadczy posłużenie się w treści wspomnianego wyżej przepisu czasownikiem "może". Jednocześnie ustawodawca nie wskazał żadnych przesłanek, jakimi powinien kierować się Sąd, przyznając określoną sumę pieniężną. W tym względzie należy nadmienić, że dla tej oceny nie ma znaczenia zgłoszone przez stronę skarżącą żądanie, gdyż Sąd nie jest związany wnioskami skargi (art. 134 p.p.s.a.). Toteż stosownej ocenie podlegają okoliczności danej sprawy, przy jednoczesnym uwzględnieniu kompensacyjnego charakteru tegoż uprawnienia Sądu. Ma ono bowiem służyć nie tylko zdyscyplinowaniu organu administracji publicznej, ale przede wszystkim niejako wynagrodzić stronie wadliwe działanie organu. Przy czym, zdaniem Sądu, uzasadnione okazało się przyznanie z tego tytułu stronie skarżącej sumy pieniężnej w kwocie 2.000,00 zł. Wobec powyższego, Sąd na podstawie art. 149 § 1 pkt 3, § 1a oraz § 2 p.p.s.a. orzekł jak w punkcie I, II i IV sentencji wyroku. Natomiast na podstawie art. 149 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Sąd zobowiązał organ do załatwienia sprawy w terminie 14 dni od otrzymania odpisu prawomocnego wyroku wraz z aktami sprawy (punkt III wyroku). O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 p.p.s.a. w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. (punkt V sentencji wyroku).