IV SA/Wr 190/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Daria Gawlak-Nowakowska, Sędziowie: Sędzia WSA Ewa Kamieniecka (sprawozdawca), Sędzia WSA Gabriel Węgrzyn, Protokolant: Starszy referent Przemysław Pawłowski, po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 19 lutego 2025 r. sprawy ze skargi R. B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 4 marca 2024 r. nr 010070/680/4143860/2023 w przedmiocie uchylenia prawa do rodzinnego kapitału opiekuńczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Centrum Obsługi Świadczeń dla Rodzin z dnia 28 listopada 2023 r. nr 010070/680/4143860/2023. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Centrum Obsługi Świadczeń dla Rodzin w informacji z dnia 20 czerwca 2023 r. nr 010070/680/4143860/2023 poinformował R. B. o przyznaniu rodzinnego kapitału opiekuńczego na syna D. B. na okres od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r. w kwocie 1.000 zł miesięcznie na podstawie przepisów ustawy z dnia 17 listopada 2021 r. o rodzinnym kapitale opiekuńczym (Dz. U. z 2023 r. poz. 883), dalej u.r.k.o. Następnie decyzją z dnia 28 listopada 2023 r. nr 010070/680/4143860/2023 ZUS Centrum Obsługi Świadczeń dla Rodzin uchylił wnioskodawcy przyznane prawo do rodzinnego kapitału opiekuńczego na syna D. od dnia 1 lipca 2023 r. na podstawie art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa (Dz. U. z 2023 r. poz. 103 ze zm.), dalej u.p.o.u. oraz przepisów u.r.k.o. Organ wyjaśnił, że z rejestru prowadzonego przez Komendanta Głównego Straży Granicznej wynika, że dziecko wyjechało z Polski na okres powyżej 30 dni. W odwołaniu wnioskodawca wniósł o zmianę zaskarżonej decyzji i nieuchylanie prawa do rodzinnego kapitału opiekuńczego, zarzucając naruszenie art. 7, art. 10, art. 77 i art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego. Wnioskodawca wyjaśnił, że matka dziecka przyjechała do Polski 13 września 2021 r. i w trakcie pobytu w Polsce w dniu 30 czerwca 2022 r. urodziła syna D. Małoletni został wpisany do paszportu matki. W dniu 5 czerwca 2023 r. matka wraz z małoletnim wyjechała na U. w celu m. in. wyrobienia dziecku paszportu biometrycznego. Po otrzymaniu paszportu matka wraz z dzieckiem wrócili do Polski w dniu 24 czerwca 2023 r. Zarówno matka, jak i dziecko otrzymali stemple w paszportach, potwierdzające wjazd do Polski. Jednak dane o powrocie dziecka do RP nie zostały wpisane w elektronicznym systemie przekraczania granic. W piśmie z dnia 28 lutego 2024 r. wnioskodawca wyjaśnił, że żona wraz dziećmi wyjechała do U. w dniu 5 czerwca 2023 r., aby odwiedzić swoją rodzinę i wróciła do Polski razem z dziećmi w dniu 24 czerwca 2023 r. Wnioskodawca ma kartę czasowego pobytu ważną do 20 sierpnia 2025 r., co daje mu prawo do otrzymywania w Polsce świadczeń na dzieci. Jak wyjaśnił, nie mają i nigdy nie mieli PESEL U. Decyzją z dnia 4 marca 2024 r. nr 010070/680/4143860/2023 Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy zaskarżona decyzję, ponieważ dziecko wyjechało z Polski w dniu 5 czerwca 2023 r. i brak jest podstaw do uchylenia decyzji organu pierwszej instancji. Dokonano ponownego odczytu danych z rejestru, prowadzonego przez Komendanta Głównego Straży Granicznej, z których wynika, że syn D. przyjechał do Polski w dniu 30 czerwca 2022 r. i uzyskał status uchodźcy, a następnie dziecko wyjechało z Polski w dniu 5 czerwca 2023 r. i po tej dacie brak jest informacji o jego ponownym przyjeździe do Polski. W związku z utratą uprawnień pobytowych przez dziecko prawo do świadczenia przysługiwało do końca miesiąca, w którym dziecko wyjechało z Polski, tj. do 30 czerwca 2023 r., co orzeczono na podstawie art. 35 u.r.k.o. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu skarżący wyjaśnił, że przyjechał do Polski legalnie w dniu 18 marca 2021 r. i podjął legalnie pracę. Cały czas mieszka i pracuje w Polsce. W dniu 13 września 2021 r. przywiózł do Polski żonę i starszego syna D. Wojna rozpoczęła się 24 lutego 2022 r. W dniu 30 czerwca 2023 r. urodził się w Polsce drugi syn D. W dniu 5 czerwca 2023 r. wraz z dziećmi wyjechała do U. i powróciła z dziećmi do Polski w dniu 24 czerwca 2023 r. Pobyt żony z dziećmi w U. trwał tylko 20 dni. Na potwierdzenie wyjazdu z Polski i powrotu do Polski żona i dzieci posiadają stemple w paszportach. Nikt z rodziny nie posiada PESEL-u ze statusem U. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o oddalenie skargi, ponieważ skarżący nie sprecyzował w skardze zarzutów wobec decyzji ZUS i nie przedłożył dowodów, które miałyby wpływ na ustalenie innego stanu faktycznego niż podany w decyzji. Do wniosku o wypłatę rodzinnego kapitału opiekuńczego skarżący dołączył kartę pobytu z adnotacją "dostęp do rynku pracy", ważną do 2 stycznia 2023 r. do 20 sierpnia 2025 r. Zgodnie z pozyskanymi danymi z rejestrów publicznych (wpis do rejestru prowadzonego przez Komendanta Głównego Straży Granicznej oraz rejestr numerów PESEL ze statusem UKR) ustalono, że dziecko przyjechało do Polski w dniu 30 czerwca 2023 r. i uzyskało status uchodźcy zgodnie z ustawą o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa. Dziecko figuruje zarówno w rejestrze prowadzonym przez Komendanta Głównego Straży Granicznej, jak i SPEC PESEL. W rejestrze SPEC PESEL zawarte są dane wyłącznie osób, którym został nadany PESEL z oznaczeniem U. Fakt figurowania w tym rejestrze wskazuje, że dziecko znajduje się na terytorium RP w związku z konfliktem zbrojnym na Ukrainie, nawet jeżeli dziecko urodziło się w Polsce. ZUS nie ma uprawnień do ustalania, czy dane dziecko nie powinno mieć statusu uchodźcy. To rodzic jest odpowiedzialny za ustalenie sytuacji prawnej dziecka i wyjaśnienie sprawy bezpośrednio w straży granicznej odnośnie uprawnień pobytowych, a także w urzędzie gminy w związku z nadaniem dziecku statusu U. Dziecko nadal figuruje w tych rejestrach, a zapisy wskazują, że posiadało uprawnienia pobytowe w Polsce w okresie do 30 czerwca 2022 r. do 5 czerwca 2023 r. i ma nadany PESEL ze statusem U. W piśmie z dnia 30 kwietnia 2024 r. skarżący wyjaśnił, że nikt z czteroosobowej rodziny nie jest uchodźcą wojennym, ponieważ skarżący i jego żona przybyli do Polski przed wybuchem wojny w U. W przypadku syna D., omyłkowo i błędnie nadany mu przez instytucje państwowe status U. został sprostowany i nie zawiera oznaczenia U. Również w elektronicznym systemie Straży Granicznej zamieszczono datę powrotu syna do Polski. W uzupełnieniu skargi z dnia 9 lipca 2024 r. pełnomocnik skarżącego z urzędu wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji, zarzucając naruszenie: -art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., polegające na niewyczerpującym rozpatrzeniu materiału dowodowego i na jego dowolnej ocenie, wyrażającej się zwłaszcza w niewzięciu pod uwagę treści wpisów w paszporcie syna skarżącego, z których wynika, że dziecko powróciło na terytorium RP 24 czerwca 2023 r.; - art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 1 i 3 w związku z art. 11, art. 8 i art. 140 k.p.a. przez nierozpatrzenie wszystkich zarzutów podniesionych przez skarżącego i nie odniesienie się do dowodów załączonych przez skarżącego, zwłaszcza do paszportu małoletniego; - art. 107 § 1 pkt 4 w związku z art. 6 k.p.a. przez niewskazanie w wystarczającym zakresie podstawy prawnej decyzji, z ograniczeniem się do wskazania jedynie art. 138 k.p.a. i art. 35 u.r.k.o. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t. j. Dz. U. z 2024 r., poz. 334) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W myśl art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2024 r., poz. 935, dalej p.p.s.a.), uwzględnienie skargi następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawę orzekania w niniejszej sprawie przez organy ZUS stanowiły przepisy ustawy z dnia ustawy z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa oraz przepisy ustawy z dnia 17 listopada 2021 r. o rodzinnym kapitale opiekuńczym. Organ pierwszej instancji powołał się na art. 11 ust. 2 u.p.o.u., zgodnie z którym wyjazd obywatela Ukrainy z terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na okres powyżej 30 dni pozbawia go prawa do legalnego pobytu w Polsce i w konsekwencji wszelkich świadczeń rodzinnych wymienionych w art. 26 ust. 1 u.p.o.u. Organy obu instancji wskazały, że małoletni syn skarżącego wyjechał z Polski w dniu 5 czerwca 2023 r. na okres powyżej 30 dni, w związku z czym skarżącemu nie przysługuje prawo do pobierania na syna rodzinnego kapitału opiekuńczego. Organy obu instancji oparły swoje stanowisko na podstawie danych uzyskanych z rejestru prowadzonego przez Komendanta Głównego Straży Granicznej, zgodnie z którym dziecko przyjechało do Polski w dniu 30 czerwca 2022 r. i uzyskało status uchodźcy, a następnie wyjechało z Polski w dniu 5 czerwca 2023 r. i brak jest informacji o jego ponownym przyjeździe do Polski. W odpowiedzi na skargę organ podaje również, że dane syna skarżącego zamieszczone są w rejestrze SPEC PESEL, w którym zawarte są dane wyłącznie osób, którym został nadany PESEL z oznaczeniem U. Natomiast skarżący w odwołaniu oraz w piśmie z dnia 28 lutego 2024 r. wyjaśnił, że małżonkowie przyjechali do Polski wraz ze starszym synem przed wybuchem wojny w U. i nie są uchodźcami wojennymi, a młodszy syn urodził się w Polsce w dniu 30 czerwca 2022 r. W rozpatrywanej sprawie należy zauważyć, że skarżący do wniosku o rodzinny kapitał opiekuńczy złożony w dniu 24 kwietnia 2023 r. na formularzu RKO-R, odwołującym się w pouczeniach tylko do przepisów ustawy z dnia 17 listopada 2021 r. o rodzinnym kapitale opiekuńczym, jako dokument potwierdzający legalność pobytu w Polsce załączył do wniosku kartę pobytu z adnotacją "dostęp do rynku pracy". Skarżący wyjaśnił również, że do Polski przybył na podstawie wizy w dniu 18 marca 2021 r., podjął legalnie pracę i nie jest uchodźcą wojennym. Ponadto w informacji z dnia 20 czerwca 2023 r. o przyznaniu rodzinnego kapitału opiekuńczego organ powołał jako podstawę prawną przyznania świadczenia również tylko ustawę z dnia 17 listopada 2021 r. o rodzinnym kapitale opiekuńczym. Wobec powyższego organ przede wszystkim powinien ustalić, czy do skarżącego i przyznanego mu świadczenia zastosowanie znajdują tylko przepisy ustawy o rodzinnym kapitale opiekuńczym, czy też również przepisy ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa. Stosownie bowiem do art. 2 ust. 1 pkt 2 u.r.k.o. kapitał przysługuje cudzoziemcom, w tym posiadającym kartę pobytu z adnotacją "dostęp do rynku pracy", jeżeli zamieszkują z dziećmi na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (lit. d). Kapitał przysługuje matce lub ojcu (...) na drugie i każde kolejne dziecko w rodzinie, jeżeli dziecko to wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki lub ojca (art. 4 ust. 1 u.r.k.o.). Przepisy u.r.k.o. nie regulują kwestii wyjazdów zagranicznych rodziców czy też dziecka, a warunkiem otrzymywania przez cudzoziemca kapitału jest zamieszkiwanie z dziećmi na terytorium RP. Natomiast zgodnie z art. 26 ust. 1 pkt 4 u.p.o.u. prawo do rodzinnego kapitału opiekuńczego przysługuje obywatelowi Ukrainy przebywającemu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, którego pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest uznawany za legalny na podstawie art. 2 ust. 1, jeżeli zamieszkuje z dziećmi na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Stosownie do art. 2 ust. 1 u.p.o.u. za legalny uznaje się pobyt na terytorium RP obywatela Ukrainy, który przybył w związku z działaniami wojennymi prowadzonymi na terytorium Ukrainy w okresie od dnia 24 lutego 2022 r. i deklaruje zamiar pozostania na terytorium RP. W przypadku obywateli Ukrainy, którzy przybyli w związku z działaniami wojennymi prowadzonymi na terytorium Ukrainy istotne są kwestie wyjazdów z terytorium Polski i długość tych wyjazdów, ponieważ zgodnie z art. 11 ust. 1 u.p.o.u. wyjazd obywatela Ukrainy z terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na okres powyżej 30 dni pozbawia go uprawnienia, o którym mowa w art. 2 ust. 1, czyli prawa do legalnego pobytu na terytorium Polski. Dopiero po ustaleniu, że do skarżącego i otrzymanego rodzinnego kapitału opiekuńczego znajdują zastosowanie również przepisy ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa organ zobowiązany będzie do ustalenia, czy pobyt syna skarżącego poza Polską przekroczył okres 30 dni. Skarżący w odwołaniu i w piśmie z dnia 28 lutego 2024 r. podał, że powrót jego żony wraz z dziećmi w dniu 24 czerwca 2023 r. potwierdzają stemple w paszporcie żony i paszportach dzieci. Młodszy syn opuścił Polskę wpisany do paszportu matki, a powrócił do Polski z własnym paszportem. Do skargi do WSA oraz do pisma procesowego z dnia 30 kwietnia 2024 r. skarżący załączył kserokopie paszportów żony i dzieci wraz ze stemplami potwierdzającymi ich powrót do Polski w dniu 24 czerwca 2023 r. Skarżący załączył również kopię pisma Komendanta Placówki Straży Granicznej w Medyce z dnia 5 kwietnia 2024 r., zgodnie z którym w systemie Straży Granicznej wskazane w korespondencji dane zostały zmodyfikowane zgodnie z wnioskiem skarżącego oraz kopię pisma Burmistrza Nowogrodźca z dnia 4 marca 2024 r. nr WSS.5342.5.1.2024, potwierdzającego że młodszy syn skarżącego posiada własny dokument podróży. Natomiast wbrew twierdzeniu w piśmie z dnia 30 kwietnia 2024 r. (ostatni wiersz pisma) skarżący nie załączył zaświadczenia z rejestru PESEL z dnia 4 marca 2024 r. nr WSS.5345.1.88.2024, potwierdzającego sprostowanie omyłkowo nadanego młodszemu synowi statusu U. Należy też zauważyć, że materiał dowodowy zgromadzony w aktach administracyjnych sprawy nie potwierdza stanowiska organu zawartego w odpowiedzi na skargę, że dane syna skarżącego figurują również w rejestrze SPEC PESEL, a więc został mu nadany PESEL z oznaczeniem U., pomimo urodzenia się w Polsce. Z wydruków z rejestrów zamieszczonych w aktach administracyjnych sprawy wynika, że w rejestrze SPEC PESEL nie znaleziono danych syna skarżącego. Istotnie, jak twierdzi organ w odpowiedzi na skargę, dane dziecka urodzonego w Polsce również mogą znajdować się w rejestrze SPEC PESEL, jednakże zgodnie z art. 2 ust. 1 u.p.o.u. za legalny uznaje się pobyt dziecka urodzonego na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez matkę, która przybyła legalnie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w okresie od dnia 24 lutego 2022 r., w okresie dotyczącym matki. Na podstawie art. 4 ust. 1 u.p.o.u. obywatelom Ukrainy, których pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej uznaje się za legalny na podstawie art. 2 ust. 1 nadaje się numer PESEL. Z kolei stosownie do art. 8 pkt 24a lit. d ustawy z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności (Dz. U. z 2024 r. poz. 736) w rejestrze PESEL zamieszcza się m. in. status cudzoziemca oznaczony jako UKR - w przypadku osoby, której nadano numer PESEL na podstawie art. 4 ustawy z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa. Natomiast z wyjaśnień skarżącego wynika, że jego żona przyjechała do Polski w dniu 13 września 2021 r., a więc przed 24 lutego 2022 r. Organy pominęły jednak całkowicie wyjaśnienia skarżącego zawarte w odwołaniu od decyzji organu pierwszej instancji oraz w piśmie z dnia 28 lutego 2024 r. W aktach administracyjnych sprawy brak również jest jakiegokolwiek potwierdzenia, aby organ pierwszej instancji przed wydaniem decyzji uchylającej prawo do rodzinnego kapitału opiekuńczego kontaktował się ze skarżącym celem wyjaśnienia kwestii opuszczenia Polski na okres powyżej 30 dni przez jedno z dzieci skarżącego. W ocenie Sądu, organy pomijając wyjaśnienia skarżącego i przedłożone przez skarżącego dokumenty naruszyły zasadę prawdy obiektywnej, wyrażoną w art. 7 k.p.a. i znajdującą rozwinięcie w art. 77 § 1 k.p.a. oraz zasadę swobodnej oceny dowodów, wyrażoną w art. 80 k.p.a. Stosownie do art. 7 k.p.a. w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Zgodnie z art. 77 § 1 k.p.a. organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. W myśl art. 80 k.p.a. organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Weryfikując zasadność wniosku o przyznanie rodzinnego kapitału opiekuńczego przez obywatela Ukrainy, o którym mowa w art. 2 ust. 1 ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa oraz kontrolując dalsze pobieranie świadczenia, organ jest uprawniony do korzystania z rejestru prowadzonego przez Komendanta Głównego Straży Granicznej (zawierającego m.in. informacje o dacie wjazdu i wyjazdu z terytorium RP) oraz rejestru SPEC PESEL (zawierającego informację o statusie cudzoziemca - UKR). Nie oznacza to jednak ograniczenia postępowania dowodowego organu wyłącznie do sprawdzenia danych w tych rejestrach. W systemie teleinformatycznym mogą bowiem wystąpić błędy. Obowiązujące przepisy u.p.o.u. uzależniają przyznanie świadczenia od spełnienia przesłanek podmiotowych i przedmiotowych "legalności pobytu", a nie od dokonania odpowiedniej adnotacji w rejestrze. Niewątpliwie przedmiotowe rejestry stanowią dowód legalnego pobytu w Polsce, jednakże nie może to prowadzić do uznania, że jest to wyłączny dopuszczalny dowód w tym zakresie, jak zdaje się uważać organ. Ponownie rozpoznając sprawę, organ zobowiązany będzie przede wszystkim do ustalenia, czy do skarżącego i otrzymanego rodzinnego kapitału opiekuńczego znajdują zastosowanie tylko przepisy ustawy o rodzinnym kapitale opiekuńczym czy też również przepisy ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa. Dopiero po ustaleniu, że do skarżącego i otrzymanego rodzinnego kapitału opiekuńczego znajdują zastosowanie również przepisy ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa organ zobowiązany będzie do ustalenia, czy pobyt syna skarżącego poza Polską przekroczył okres 30 dni. Mając na uwadze powyższe, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., Sąd orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji, a na podstawie art. 135 p.p.s.a. - utrzymanej nią w mocy decyzji organu pierwszej instancji.