IV SA/Wr 208/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Mirosława Rozbicka-Ostrowska Sędziowie Sędzia NSA Tadeusz Kuczyński Sędzia NSA Henryk Ożóg (sprawozdawca) Protokolant Aleksandra Markiewicz po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 23 września 2015 r. sprawy ze skargi B. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we W. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych I. oddala skargę; II. przyznaje adw. K. J. od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu kwotę 295,20 (słownie: dwieście dziewięćdziesiąt pięć 20/100) złotych w tym 23 % podatku VAT tytułem zwrotu kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu Samorządowe Kolegium Odwoławcze we W., decyzją z dnia [...], nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa w związku z art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2015 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2015 r., poz. 114 ze zm.); dalej ustawy, po rozpoznaniu odwołania B. P. (dalej: skarżąca) od, wydanej z upoważnienia Prezydenta W., decyzji Starszego Administratora w Dziale Świadczeń w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej we W., z dnia [...], nr [...] uznającej świadczenie z tytułu świadczeń rodzinnych, wypłacone za okres od 1 marca 2014 r. do 31 sierpnia 2014 r. w łącznej kwocie 1860 zł za nienależnie pobrane, podlegające zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami – utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu tej decyzji wskazano, że decyzją z dnia [...] nr [...] organ I instancji przyznał skarżącej zasiłek rodzinny na dzieci: J. P. i G. P., na okres od 1 lutego 2014 r. do 31 października 2014 r. wraz z dodatkami do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego oraz z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego. Postanowieniem z dnia [...] nr [...] organ I instancji wznowił z urzędu postępowanie w sprawie świadczeń rodzinnych, przyznanych skarżącej na dzieci na podstawie powyższej ostatecznej decyzji z dnia [...] z uwagi na to, że wyszły na jaw nowe, nieznane organowi który wydał decyzję okoliczności, świadczące o tym, że G. P. był zatrudniony od dnia 1 września 2013 r., natomiast skarżąca pobierała świadczenie rehabilitacyjne z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych od dnia 22 stycznia 2014 r. W wyniku wznowionego postepowania organ I instancji wydał decyzję dnia [...] [...], którą uchylił w całości decyzję własną z dnia [...] przyznającą świadczenia rodzinne i jednocześnie odmówił przyznania świadczenia w formie zasiłku rodzinnego na dzieci skarżącej, na okres od 1 marca 2014 r. do 31 sierpnia 2014 r. oraz prawa do dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego. Decyzja ta została doręczona skarżącej w dniu 24 października 2014 r. i stała się ostateczna. Następnie organ I instancji wszczął postępowanie w sprawie nienależnie pobranych świadczeń, o czym zawiadomił skarżącą pismem z dnia 12 listopada 2014 r, nr [...], i wydał wspomnianą decyzję z dnia [...], w której za świadczenia nienależnie pobrane uznano świadczenie z tytułu świadczeń rodzinnych, wypłacone za okres od 1 marca 2014 r. do 31 sierpnia 2014 r. w łącznej kwocie 1860 zł przesądzając, że podlega ono zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami. W uzasadnieniu tej decyzji organ I instancji wskazał, że w rozpoznawanej sprawie wystąpił przypadek nienależnie pobranych świadczeń, o którym mowa w art 30 ust. 2 pkt 4 ustawy, ponieważ decyzja przyznająca świadczenie została uchylona w wyniku wznowienia postępowania i skarżącej odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego. Skarżąca wniosła odwołanie od powyższej decyzji w sprawie nienależnie pobranych świadczeń. Opisała w nim swoje problemy ze zdrowiem oraz trudną sytuację osobistą. Podała, że przebywa na rencie chorobowej do dnia 31 października 2015 r. i obecnie nie stać jej na spłatę kwoty określonej w decyzji w całości ani w ratach. Wniosła o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń. Kolegium wskazało, że odwołanie nie może zostać uwzględnione, zgodnie bowiem z art. 30 ust. 2 pkt 4 ustawy, za nienależnie pobrane świadczenia uważa się świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, którą następnie skasowano z powodu wydania jej bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznano na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego. Z akt sprawy wynika zaś, że w przypadku skarżącej w obrocie prawnym pozostaje powyższa decyzja uchylająca. W sytuacji gdy wydana w wyniku wznowienia postępowania decyzja uchylająca decyzję przyznającą świadczenia rodzinne i jednocześnie odmawiająca prawa do świadczenia rodzinnego stała się ostateczna, to powstała tym samym przesłanka do uznania, że miał miejsce przypadek nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, o jakim mowa w art. 30 ust. 2 pkt 4 ustawy, gdyż za nienależnie pobrane świadczenia uważa się m. in. świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego. Decyzja w sprawie nienależnie pobranych świadczeń jest zatem bezpośrednią konsekwencją wydania decyzji uchylającej, której skarżąca nie zakwestionowała. Skoro decyzja uchylająca jest ostateczna i funkcjonuje w obrocie prawnym, to nie ma podstaw, aby kwestionować zasadność zaskarżonej decyzji. Zaskarżona decyzja nie mogłaby być wydana, gdyby wcześniej nie stała się ostateczna decyzja z dnia [...]. Tak jak w rozpoznawanej sprawie przypadek nienależnie pobranych świadczeń powstaje ex lege (z mocy prawa), "automatycznie", w sytuacji gdy świadczenia rodzinne przyznano na podstawie decyzji, która w wyniku wznowienia postępowania została uchylona i jednocześnie stronie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego. Z tych względów organ odwoławczy nie ma podstaw do zmiany lub uchylenia zaskarżonej decyzji. Kolegium poinformowało skarżącą, że na podstawie art 30 ust. 9 ustawy istnieje możliwość umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczenia terminu płatności albo rozłożenia na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Dokonuje tego organ, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Skarżąca może zatem złożyć stosowny wniosek, który będzie przedmiotem odrębnego postępowania, w toku którego zostanie ocenione, czy zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny, które uzasadniałyby zastosowanie ulgi. W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu skarżąca podała, że nie zgadza się z zaskarżoną decyzją, ponieważ jej syn G. P. nigdzie nie był zatrudniony i nigdzie nie pracował. Od września 2013 r. otrzymywał stypendium szkolne, które wygrał w konkursie w P. na targach [...]. Stypendium to otrzymywał od 1 września do 30 czerwca w formie zlecenia od firmy elektronicznej [...] i to nie była praca tylko nagroda (stypendium) syna. Dodała, że obecnie z powodu wypadku w pracy nie jest w stanie podjąć zatrudnienia ze względu na stan zdrowia. Dzieci uczą się i również nie mają możliwości podjęcia pracy z powodu nauki w szkole dziennej. Obecnie jest na rencie chorobowej do końca sierpnia 2015 r. Opłaty wynoszą łącznie 1088 zł i obejmują: prąd 130 zł, gaz 100 zł, mieszkanie 247 zł, kredyty 401 + 240 zł. Zatem jej renta chorobowa nie wystarcza nawet na opłaty. Dodała, że prosi o rozpatrzenie jej wniosku, zawartego w skardze, mówiącego o ciężkiej sytuacji rodzinnej, który jest przedmiotem odrębnego postępowania. W piśmie z dnia 12 marca 2015 r. nazwanym również skargą do Sądu wniosła o pomoc w spłacie zobowiązania z tytułu nienależnie pobranych świadczeń. Do pisma tego dołączyła kserokopię opłat związanych z utrzymaniem oraz umowy zlecenie z dnia 1 września 2013 r. zawartej pomiędzy G. P., a Przedsiębiorstwem A Sp. z o. o. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie z powodów zawartych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Ponadto dodało, że w orzecznictwie przyjmuje się, że przepis art. 30 ust. 2 pkt 4 ustawy przewiduje oczywisty skutek w razie wystąpienia wskazanej w nim przesłanki (wyeliminowanie decyzji przyznającej świadczenia rodzinne w trybie wznowienia), a decyzja zapadła w okolicznościach w nim opisanych ma niejako charakter związany. Oznacza to, że każde świadczenie wypłacone w warunkach w nim opisanych należy traktować jako świadczenie pobrane nienależnie (por. wyrok NSA z dnia 18 kwietnia 2013 r., sygn. akt I OSK 1773/12). Ponadto Kolegium wskazało, że pierwsze zdanie skargi może wskazywać, że intencją skarżącej było złożenie wniosku o umorzenie świadczeń nienależnie pobranych. W zaskarżonej zaś decyzji skarżąca została pouczona o treści art. 30 ust. 9 ustawy oraz że wniosek w tym przedmiocie powinna złożyć do organu I instancji, czego skarżąca nie uczyniła. Na rozprawie w dniu 23 września 2015 r. pełnomocnik skarżącej oświadczył, że intencją skarżącej jest umorzenie należności i w tym zakresie tydzień temu złożyła do organu I instancji stosowny wniosek. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Z przepisu art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270, dalej: p.p.s.a.) wynika, że sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Kontrola ta obejmuje m. in. skargi na decyzje administracyjne (art. 3 § 2 pkt 1 p.p.s.a.). W podstawie materialnoprawnej zaskarżonej decyzji powołano przepis art. 30 ust. 2 pkt 4 ustawy, z którego wynika, że za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się: świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego. W myśl zaś art. 30 ust. 1 ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Zobowiązanie do zwrotu pobranych świadczeń rodzinnych powstaje, gdy świadczenie to ma charakter świadczenia pobranego nienależnie, o którym mowa w art. 30 ust. 2 ustawy. W rozpoznawanej sprawie w obrocie prawnym istnieje ostateczna decyzja wydana przez organ I instancji dnia [...] nr [...], o której mowa w art. 30 ust. 2 pkt 4 powołanej ustawy, uchylająca decyzję z dnia [...] przyznającą skarżącej prawo do świadczeń rodzinnych i odmawiająca jej prawa do świadczenia w formie zasiłku rodzinnego na dzieci, na okres od 1 marca 2014 r. do 31 sierpnia 2014 r. oraz prawa do dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego. Decyzja ta stała się ostateczna, gdyż skarżąca jej nie kwestionowała w drodze odwołania. Funkcjonowanie w obrocie prawnym ostatecznej decyzji uchylającej decyzję przyznającą skarżącej prawo do świadczeń rodzinnych i jednocześnie odmawiającej prawa do tych świadczeń oznacza, że świadczenia te stały się świadczeniami pobranymi nienależnie, o których mowa w art. 30 ust. 2 pkt 4 ustawy. Argumenty skargi są na obecnym etapie postępowania spóźnione i tym samym nie mogą zmienić oceny, że skarżąca jest zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Ponadto z treści skargi i z odpowiedzi na skargę wynika, że intencją skarżącej było umorzenie nienależnie pobranych świadczeń, uregulowane w art. 30 ust. 9 ustawy, co dodatkowo potwierdza oświadczenie pełnomocnika skarżącej złożone na rozprawie, że skarżąca złożyła już taki wniosek w organie I instancji. Wniosek w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń zostanie zaś rozpoznany przez organ administracji w odrębnym postępowaniu. Okoliczność ta przemawiała też za tym, że w niniejszej sprawie skład orzekający Sądu nie kierował się dotychczasową praktyką w tego rodzaju sprawach. Wynika z niej, że odrębnie należy rozstrzygnąć w kwestii nienależnie pobranego świadczenia i odrębnie w kwestii jego zwrotu (por. wyrok NSA z dnia 18 kwietnia 2013 r. sygn. akt II OSK 1773/12 i zawarte w nim orzecznictwo sądowoadministracyjne). Można zauważyć jednocześnie, że rozstrzygnięcia decyzji obu organów w tym przedmiocie nie są wyraźnie określone. Zwraca uwagę, że organ I instancji "uznaje świadczenie z tytułu świadczeń rodzinnych wypłacone za okres od 1 marca 2014 r. do 31 sierpnia 2014 r. w łącznej kwocie 1860 zł za nienależnie pobrane, podlegające zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami (rok 2014 – 1860 zł)". Z uzasadnienia tej decyzji wynika, że wszczęto postępowanie w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych za okres od 1 marca 2014 r. do 31 sierpnia 2014 r., dalej zacytowano przepis art. 30 ust. 1 ustawy, a w końcowym zdaniu stwierdzono, że "w rozpatrywanej sprawie mamy do czynienia z nienależnie pobranymi świadczeniami, o których mowa w art. 30 ust. 2 pkt 4 ustawy, ponieważ wypłata świadczeń w okresie od 1 marca do 31 sierpnia 2014 r. nastąpiła na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczeń rodzinnych ..." W uzasadnieniu decyzji ostatecznej natomiast skarżąca została szczegółowo poinformowana, że na podstawie art. 30 ust. 9 ustawy istnieje możliwość umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczenia terminu płatności albo rozłożenia na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Wskazano, że dokonuje tego organ, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Skarżąca może złożyć zatem stosowny wniosek, który będzie przedmiotem odrębnego postępowania, w toku którego będzie ocenione, czy zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny uzasadniające zastosowanie ulgi. W skardze wszczynającej postępowanie sądowe skarżąca wprawdzie podnosi okoliczność, że syn jej nigdzie nie był zatrudniony i nigdzie nie pracował; od września 2013 r. dostawał stypendium szkolne – do 30 czerwca 2014 r. w formie zlecenia przez firmę elektroniczną [...], "ale to nie praca, a nagroda syna". Zarzut ten jednak nie może być podnoszony w tym postępowaniu, mógł zostać wysunięty gdy toczyło się postępowanie weryfikujące decyzję z dnia [...] o przyznaniu świadczeń skarżącej (postępowanie to zakończyło się wspomnianą decyzją z dnia [...]). Można na marginesie dodać, że z oświadczenia syna skarżącej G. wynika, że wspomniana umowa zlecenia z firmy [...] obowiązywała do czerwca 2014 r. Za 2013 r. z tej umowy rozliczył się z urzędem skarbowym. 30 czerwca umowa przestała obowiązywać i "nie jest kontynuowana". Jednak niezależnie od tego z pism skarżącej wniesionych do Sądu (5 marca 2015 r. – skarga, 12 marca 2015 r. – skarga, 24 kwietnia 2015 r. i 10 maja 2015 r. – pisma procesowe) wynika, że sytuacja rodzinna, zdrowotna i materialna uniemożliwiałaby spłatę tych należności wobec czego wprost wnosi o "umorzenie sprawy". Na rozprawie jak już wcześniej wskazano pełnomocnik skarżącej również stwierdził, że intencją skarżącej jest umorzenie należności wobec czego złożyła do organu stosowny wniosek. Okoliczności te przekonują Sąd, że rozstrzygnięcie decyzji ostatecznej jak i poprzedzającej jest zasadne. Nie naruszają one przepisów prawa powszechnie obowiązującego wobec czego, Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w pkt I sentencji wyroku. Rozstrzygnięcie w przedmiocie przyznanego pełnomocnikowi z urzędu wynagrodzenia za zastępstwo prawne przyznane na zasadzie prawa pomocy, zawarte w pkt II sentencji, znajduje oparcie w art. 250 p.p.s.a. oraz § 18 ust. 1 pkt 1 lit "c" w związku z § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 roku w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. nr 163, poz. 1348 ze zm.).