IV SA/Wr 277/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Anetta Makowska-Hrycyk, Sędziowie: Sędzia WSA Ewa Kamieniecka (sprawozdawca), Sędzia WSA Gabriel Węgrzyn, Protokolant: Referent Aleksandra Bartczak po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 23 października 2024 r. sprawy ze skargi M. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we Wrocławiu z dnia 27 marca 2024 r. nr SKO 4532.133.2024 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę w całości. Decyzją z 27 III 2024 r. (nr 4532.133.2024), Samorządowe Kolegium Odwoławcze we Wrocławiu (dalej jako "SKO"), po rozpatrzeniu odwołania M. K. (dalej "skarżący"), utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Wrocławia z dnia 15 II 2024 r. (DZSW/SP/002488/2024) odmawiającą skarżącemu przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania osobistej opieki nad matką W. K. Powyższą decyzję wydano w następujących okolicznościach sprawy: W dniu 31 VIII 2023 r. skarżący złożył wniosek o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką – W. K. Organ I instancji przeprowadził postępowanie dowodowe, w tym wywiad środowiskowy, w wyniku którego ustalono, że matka skarżącego została na mocy orzeczenia Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności we Wrocławiu z dnia 16 III 2017 r. uznana za osobę niepełnosprawną w stopniu znacznym od dnia 23 I 2017 r. Wedle treści tego orzeczenia nie można wskazać, od kiedy powstała sama niepełnosprawność u W. K. Jednocześnie ustalono, że W. K. ma męża (obywatel R.), z którym - zgodnie z oświadczeniem skarżącego - nie utrzymuje ona kontaktu od 25 lat. Decyzją z 20 X 2023 r. (DZSW/SP/011442/2023) organ I instancji odmówił skarżącemu K. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, uzasadniając rozstrzygnięcie tym, że nie spełniono warunku dotyczącego daty powstania niepełnosprawności u W. K. oraz faktem, że ma ona męża. Powyższa decyzja, na skutek odwołania skarżącego, została uchylona przez SKO decyzją z 28 XI 2023 r. (SKO 4532.418.2023) z przekazaniem sprawy do ponownego rozpatrzenia. SKO stwierdziło, że w sprawie warunek daty powstania niepełnosprawności należy uznać za spełniony, jednak istnieje potrzeba kontynuowania postępowania dowodowego w zakresie ustaleń dotyczących męża W. K. SKO stwierdziło, że organ I instancji ponownie rozpatrując sprawę, powinien pouczyć M. K. o znaczeniu w sprawie okoliczności posiadania przez matkę męża oraz dążyć do ustalenia, jaka jest jego sytuacja, w szczególności, czy legitymuje się on orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a także zbadać i ustalić, czy rzeczywiście zakres potrzeb W. K. uzasadnia stwierdzenie, że skarżący nie może z powodu sprawowanej opieki podjąć zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. W ponownym postępowaniu dowodowym przeprowadzono kolejny wywiad środowiskowy i poinformowano skarżącego, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeśli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Skarżący oświadczeniem z dnia 7 II 2024 r. wyjaśnił, że mąż matki od ponad 23 lat nie przebywa na terenie Polski i nie utrzymuje z matką żadnego kontaktu. Decyzją z 15 II 2024 r. (DZSW/SP/002488/2024) organ I instancji odmówił skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego uzasadniając rozstrzygnięcie tym, że matka skarżącego ma męża, który nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Po rozpatrzeniu odwołania skarżącego, SKO decyzją z 27 III 2024 r. (nr 4532.133.2024) utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. SKO zgodziło się z powołaną przez organ I instancji podstawą odmowy przyznania świadczenia. Powołując się na uchwałę Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 XI 2022 r. (I OPS 2/22) zaznaczono, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Skarżący nie spełnia więc – zdaniem SKO - wymaganej przesłanki uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, bowiem wymagająca opieki matka skarżącego pozostaje w związku małżeńskim z osobą, która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W skardze na powyższą decyzję skarżący podniósł, że matka "nie pozostaje w związku małżeńskim od 23 lat, kiedy były mąż otrzymał zakaz wjazdu do Polski w 2001 r.". Wtedy też została wniesiona pierwsza sprawa o rozwód. Skarżący podkreślił, że po 23 latach nieobecności "byłego męża" matki nie jest w stanie stwierdzić, czy ma on orzeczenie o niepełnosprawności. W odpowiedzi na skargę SKO podtrzymało swoje stanowisko, wnosząc o jej oddalenie. SKO zwróciło uwagę, że matka skarżącego jest niezmiennie mężatką. W toku postępowania odwoławczego skarżący bowiem wyjaśniał, że podjęta w 2001 r. próba rozwiązania małżeństwa zakończyła się niepowodzeniem z powodu nieopłacenia kosztów sądowych, zaś w 2024 r. ma zostać podjęta kolejna próba przeprowadzenia postępowania rozwodowego. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje: Zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa. Jak wynika z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 XI 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (według stanu prawnego z Dz.U. z 2023 r., poz. 390, w zw. z art. 63 ust. 1 ustawy z 7 VII 2023 r. o świadczeniu wspierającym – Dz.U. z 2023 r., poz. 1429) – dalej "UoŚR", świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 VI 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 II 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Stosownie do art. 17 ust. 1a UoŚR, osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W okolicznościach sprawy kluczowe znaczenie ma jednak art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a UoŚR, według którego świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przepis powyższy expressis verbis wyklucza możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w przypadku, gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim z osobą, która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jak wynika z akt administracyjnych, matka skarżącego pozostaje w związku małżeńskim. Skarżący w piśmie z 11 III 2024 r. wyjaśnił, że sprawa rozwodowa rozpocznie się dopiero po złożeniu wniosku w kwietniu 2024 r. Skarżący, mimo wezwania, nie przedłożył również ewentualnego orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności męża matki. W takich warunkach organy obu instancji zobligowane były zastosować art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a UoŚR, przewidujący negatywną przesłankę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Należy przy tym podkreślić, że obowiązywanie w postępowaniu administracyjnym zasady dochodzenia prawdy obiektywnej, w świetle której to na organie administracji prowadzącym postępowanie spoczywa, co do zasady, obowiązek wszechstronnego oraz rzetelnego ustalenia stanu faktycznego sprawy (art. 7 kpa), nie oznacza, że organ ma obowiązek poszukiwania dowodów mających wykazać zaistnienie okoliczności, których wykazanie leży w interesie strony, w sytuacji jej pasywnej postawy w tym zakresie. Z treści przepisów kpa normujących postępowanie dowodowe nie można bowiem wyprowadzić konkluzji, że organy administracji zobowiązane są do poszukiwania środków dowodowych służących poparciu twierdzeń strony w sytuacji, gdy ona środków takich nie przedstawia. Nałożenie na organy prowadzące postępowanie administracyjne obowiązku wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego nie zwalnia bowiem strony postępowania od współudziału w realizacji tego obowiązku. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, gdy nieudowodnienie określonych okoliczności faktycznych może prowadzić do rezultatów niekorzystnych dla strony (wyrok NSA z 3 VII 2024 r., I OSK 503/23 – publ. CBOSA). Kierunek interpretacji art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a UoŚR został wyznaczony uchwałą Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 XI 2022 r. (I OPS 2/22), w której stwierdzono, że warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 UoŚR, z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 UoŚR, innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a UoŚR). Nie można przy tym uwzględnić argumentacji skargi odwołującej się do realiów stanu faktycznego. Okoliczność, że mąż W. K. przebywa poza granicami Polski (najprawdopodobniej w F.) i nie utrzymuje z nią kontaktu nie daje podstaw do przyznania skarżącemu świadczenia z pominięciem negatywnej przesłanki z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a UoŚR. Sąd zwraca uwagę, że w motywach powołanej uchwały wyraźnie wskazano, że w przypadku świadczenia pielęgnacyjnego zasady dostępu do niego zostały określone z uwzględnieniem pierwszeństwa małżonka osoby wymagającej opieki, jako zobowiązanego do alimentacji w pierwszej kolejności oraz pierwszeństwa określonego w art. 17 ust. 1a UoŚR. W przypadku sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim, warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobom wymienionym w art. 17 ust. pkt 4 UoŚR, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przy tym limitowanie dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o kryterium zobiektywizowane nie może zostać uznane za rażące naruszenie zasad równości i sprawiedliwości społecznej. Kryterium to zapewnia dostęp do świadczenia wszystkim osobom będącym w takiej samej sytuacji faktycznej, nie ma ono także charakteru dyskryminującego i nie jest niemożliwe do spełnienia. Udzielanie świadczenia nie jest oparte w konsekwencji o uznanie organu. Regulując kryteria przyznawania świadczenia pieniężnego ze środków publicznych w trybie administracyjnym ustawodawca był uprawniony do takiego skonstruowania przesłanek, które zapewniają ich konkretność i ograniczają sferę uznaniowości organu, co sprzyja zachowaniu równości i transparentności w udzielaniu świadczeń ze środków publicznych. Stopień orzeczonej niepełnosprawności osoby uprawnionej do świadczenia w pierwszej kolejności, jako kryterium "przesunięcia" uprawnienia do świadczenia na osoby uprawnione w kolejności dalszej, stanowi kryterium zobiektywizowane, a jednocześnie w sposób rzeczowy związane jest z możliwością sprawowania osobistej opieki nad osobą tego wymagającą. Mając powyższe na względzie, Sąd orzekł na zasadzie art. 151 ppsa.