IV SA/Wr 312/20

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Bogumiła Kalinowska (sprawozdawca) Sędziowie: Sędzia WSA Ewa Kamieniecka Sędzia WSA Wanda Wiatkowska – Ilków po rozpoznaniu w Wydziale IV na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 8 września 2020 r. sprawy ze skargi M. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...], nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji; Postępowanie administracyjne w sprawie wszczęte zostało wnioskiem M. W. (dalej: strona, skarżąca) z dnia [....] stycznia 2020 r., o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką skarżącej. Do wniosku strona dołączyła wydane na stałe orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności matki, z którego wynika, że nie da się ustalić daty powstania niepełnosprawności. Decyzją z dnia [....] marca 2020 r. nr [....], wydaną z powołaniem się na przepisy m.in. art. 17 ust. 5 pkt 1 , art. 20 , art.23 ust.1-4,ust.4aa ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (tj. Dz.U. z 2020 r. poz. 111; dalej: u.ś.r.) , działający z upoważnienia Burmistrza Miasta [....] Dyrektor Ośrodka Pomocy Społecznej odmówił stronie przyznania wnioskowanego świadczenia z tym uzasadnieniem, że pobiera ona rentę, co stanowi negatywną przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Strona odwołała się od powyższej decyzji, przedstawiając swoją sytuację i stan zdrowia matki oraz trudności i konieczność ich pokonywania, związane z opieką. Zaskarżoną decyzją z dnia [....] kwietnia 2020 r. nr [....], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego w związku art. 17 u.ś.r. - Samorządowe Kolegium Odwoławcze w W. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W motywach decyzji ostatecznej organ II instancji przytoczył brzmienie w art. 17 ust. 1 u.ś.r. określającego krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego oraz przepis art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r., wedle którego świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego lub świadczenia przedemerytalnego. Jako niesporny w rozpatrywanej sprawie uznał organ odwoławczy fakt, że strona ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, która nadal pobiera, ale Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 26 czerwca 2019 r. sygn. SK 2/17 uznał, że art. 17 ust. 5 pkt 1 lit.a w zakresie w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, za niezgodny z art. 71 ust.1 zdanie drugie w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP – z dniem 9 stycznia 2020 r. Organ swą argumentację wsparł powołaniem się na tezę wyroku tut. WSA we Wrocławiu z 6 lutego 2018 r. sygn. IV SA/Wr 808/17.Zdaniem Kolegium, w świetle wyroku Trybunału, nie może stanowić podstawy do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego samo prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, ale przeszkodą taką jest pobieranie tej renty. Ta decyzja ostateczna stała się przedmiotem skargi wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu ,w której skarżąca, podniosła zarzut naruszenia art. 190 ust. Konstytucji RP oraz błędną wykładnię wyroku Trybunału Konstytucyjnego SK 2/17. Wniosła tym samym o uchylenie wydanych decyzji w całości. Organ w odpowiedzi wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu, zważył co następuje: Skarga jest zasadna. Kwestią zasadniczą w niniejszej sprawie, na tle niespornych okoliczności niniejszej sprawy, jest przesądzenie, czy na tle obowiązujących rozwiązań prawnych zasadnie organy uznały, że pobieranie przez skarżącą renty z tytułu jej częściowej niezdolności do pracy wyklucza otrzymywanie w tym samym czasie świadczenia pielęgnacyjnego z powodu konieczności sprawowania ciągłej opieki nad matką, posiadającą orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności z jednoczesnym wskazaniem stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy osoby drugiej. Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Przewidziane w cytowanym art. 17 ust. 1 u.r.ś. świadczenie pielęgnacyjne, przysługuje zatem w dwóch odrębnych sytuacjach, a mianowicie osobie, która nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności bądź takiej, która rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z analizowanego przepisu wynika, że podstawową przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne, należąca do kręgu osób zobowiązanych do alimentacji jest rezygnacja z pracy zarobkowej bądź jej niepodejmowanie spowodowane koniecznością sprawowania opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności. W istocie bowiem celem świadczenia pielęgnacyjnego jest udzielenie materialnego wsparcia osobom, które rezygnują z aktywności zawodowej, by opiekować się osobą niepełnosprawną. Świadczenie pielęgnacyjne ma zatem zastąpić dochód wynikający ze świadczenia pracy, której nie może podjąć osoba pielęgnująca. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest więc częściowe zrekompensowanie opiekunowi niepełnosprawnego strat finansowych spowodowanych niemożnością podjęcia pracy lub rezygnacją z niej w związku z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną. Z kolei w art. 17 ust. 5 u.ś.r. ustawodawca wskazał na zamknięty katalog negatywnych przesłanek, których zaistnienie wyklucza przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, przy czym mogą to być okoliczności związane z sytuacją prawną i faktyczną zarówno osoby sprawującej opiekę, jak i osoby wymagającej opieki. Stosownie do art. 17 ust. 5 pkt 1 lit.a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym. Z brzmienia cytowanego przepisu art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. wynika, że sam fakt posiadania przez osobę sprawującą opiekę prawa do renty wyklucza przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. W kontrolowanej sprawie organy obu instancji zastosowały wykładnię językową tegoż przepisu, poprzestając wyłącznie na jego literalnym brzmieniu. Orzecznictwo sądowoadministracyjne na tle omawianej regulacji było w zasadzie jednolite, akceptujące taka literalną wykładnię art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., zaprezentowaną przez organy orzekające w niniejszej sprawie oraz przez tutejszy Sąd np. w wyroku z dnia 6 lutego 2018 r. sygn. akt IV SA/Wr 808/17. Począwszy od 2019 r. ukształtował się jednak drugi z nurtów orzeczniczych, w którym sądy administracyjne uznały, że językowa jedynie wykładnia przepisu art. 17 ust. 5 pkt 1 lit.a u.ś.r. nie prowadzi do rezultatu zgodnego z zasadami określonymi w przepisach Konstytucji RP. Zmianę dotychczasowej linii orzeczniczej - w kierunku pozytywnym dla opiekunów - zapoczątkował wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 20 lutego 2019 r. o sygnaturze akt II SA/Go 833/18 , w którym sformułowano tezę, wedle której "(...) zastosowanie dyrektyw wykładni systemowej oraz dyrektyw wykładni funkcjonalnej i celowościowej prowadzi do takiego rozumienia tego przepisu, że wyłącza on prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osoby mającej ustalone prawo do emerytury nie w całości, ale do wysokości tej emerytury" . Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie orzekającym w niniejszej sprawie w całej rozciągłości aprobuje prezentowany tamże pogląd i zasadniczy tok rozważań zawartych w motywach powołanego wyroku. W ślad za powyższym wyrokiem powtórzyć więc należy, że "(... ) chociaż proces wykładni zaczyna się zawsze od dyrektyw językowych, to nie może się do nich ograniczać. Dyrektywy wykładni językowej, systemowej i funkcjonalnej mają równorzędny charakter i nie można zakładać prymatu określonych reguł nad innymi. Nawet zatem jeżeli rezultat wykładni językowej wydaje się jasny, należy po pierwsze, kontynuować wykładnię i po drugie, w razie konfliktu dać pierwszeństwo rezultatowi otrzymanemu wedle dyrektyw funkcjonalnych, jeśli rezultat językowy burzy podstawowe założenia o racjonalności prawodawcy, zwłaszcza o jego spójnym systemie wartości, co wiąże się z dopuszczeniem w tej sytuacji wykładni rozszerzającej albo zwężającej (por. M. Zieliński: Wybrane zagadnienia wykładni prawa. PiP 2009 nr 6 s. 6 i nast., M. Zieliński: Wykładnia prawa. Zasady, reguły, wskazówki. W-wa 2012, s. 212 i nast.). Pogląd, że dyrektywy funkcjonalne i systemowe mogą prowadzić do odrzucenia rezultatów wykładni językowej nawet w tych sytuacjach, gdy wykładnia językowa prowadzi do rezultatów jednoznacznych jest obecnie dominujący w nauce prawa i orzecznictwie (por. np. uchwała NSA (7) z 10 grudnia 2009 r., I OPS 8/09, M. Zirk-Sadowski: Wykładnia w prawie administracyjnym, System Prawa Administracyjnego. Tom 4 s. 204 i nast., M. Gutowski, P. Kardas: Wykładnia i stosowanie prawa w procesie opartym na Konstytucji. W-wa 2017 s. 275 i nast. i powołana w tych publikacjach literatura i orzecznictwo). Jasność przepisów może zależeć od wielu czynników i zmieniać się w czasie, a przepis jasny może okazać się wątpliwy w związku z wprowadzeniem nowych przepisów czy istotnej zmiany sytuacji społecznej czy ekonomicznej, mimo że jego brzmienie nie uległo żadnej zmianie (L. Morawski: Wykładnia prawa w orzecznictwie sądów. Komentarz. Toruń 2002 s. 65). W rozpatrywanej sprawie istotna zmiana sytuacji spowodowała konieczność weryfikacji jasnych wydawałoby się rezultatów wykładni językowej art. 17 ust. 5 pkt 1 lit.a w oparciu o reguły wykładni systemowej oraz celowościowej i funkcjonalnej. Wynikało to ze zmiany relacji między wysokością świadczenia pielęgnacyjnego a wysokością świadczeń, których pobieranie wyłącza prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Kiedy ustawodawca uchwalając w 2003 r. ustawę o świadczeniach rodzinnych wyłączył możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego opiekunom, którzy mają prawo do określonych świadczeń, określił wysokość świadczenia pielęgnacyjnego na 420 zł miesięcznie i była to kwota niższa niż ówczesna wysokość najniższej emerytury (renty) i innych świadczeń wyłączających prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Taka relacja utrzymywała się aż do 1 maja 2014 r. kiedy to świadczenie pielęgnacyjne wzrosło do 800 zł i stało się nieznacznie wyższe od najniższej emerytury, a następnie było waloryzowane i obecnie jest już znacznie wyższe od otrzymywanej przez skarżącą renty (wysokość świadczenia pielęgnacyjnego - 1583 zł (....). Niewątpliwie zatem intencją ustawodawcy wprowadzającego to wyłączenie było, aby uprawniony opiekun nie pobierał świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy otrzymuje świadczenie wyższe. Jednak odczytanie przepisu art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. w obecnych realiach jako pozbawiającego w całości świadczenia pielęgnacyjnego także opiekuna otrzymującego świadczenie znacznie niższe wymagałoby jednoznacznego potwierdzenia przez dyrektywy wykładni systemowej oraz funkcjonalnej i celowościowej". Jak trafnie dalej wywiódł WSA w Gorzowie Wielkopolskim w cytowanym wyroku, narusza zasadę równości taka wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 1 lit.a u.ś.r., która pozbawia w całości prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osoby mające ustalone prawo do emerytury (odpowiednio renty) w wysokości niższej niż to świadczenie. W tym zakresie Sąd nie podzielił stanowiska wyrażanego w dotychczasowym orzecznictwie sądów administracyjnych (vide wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego : z dnia 10 lipca 2018 sygn. I OSK 134/18, z dnia 6 kwietnia 2017 r. sygn.. I OSK 2950/15, z dnia 10 marca 2017 r. sygn. I OSK 2573/15, z dnia 19 stycznia 2017 r. sygn. I OSK 1831/15). Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie orzekającym w niniejszej sprawie w szczególności nie aprobuje zawartego w uzasadnieniu wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 lipca 2018 sygn. I OSK 134/18 zapatrywania, wedle którego osoba, której przysługuje prawo do emerytury (odpowiednio renty) ma zapewnioną częściową rekompensatę z tytułu rezygnacji przez nią z aktywności zawodowej i w związku z tym przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego spowodowałoby, że miałaby dwa świadczenia z tego samego tytułu i znajdowałaby się w korzystniejszej sytuacji niż osoby, które nie mają możliwości przejścia na emeryturę (lub odpowiednio uzyskania renty). Teza ta byłaby uprawniona wyłącznie w takiej sytuacji , w której osoba mająca prawo do emerytury (odpowiednio renty), otrzymywałaby świadczenie pielęgnacyjne w pełnej wysokości. Natomiast gdyby otrzymywała świadczenie pielęgnacyjne w wysokości różnicy pomiędzy jego wysokością a wysokością otrzymywanej emeryturą (rentą), to nie znajdowałaby się ani w korzystniejszej sytuacji niż osoby, które nie mają prawa do renty, ani też w mniej korzystnej sytuacji, w jakiej się znajduje, kiedy tak jak skarżąca, otrzymuje wyłącznie rentę znacznie niższą od świadczenia pielęgnacyjnego. Osoba taka będzie potraktowana także sprawiedliwie, gdyż w lepszej sytuacji znalazłby się opiekun, który nie podjąłby nigdy pracy zarobkowej w swoim życiu. W tym miejscu przypomnieć należy na czym polega istota zasady równości, do której wielokrotnie w orzecznictwie odwoływał się Trybunał Konstytucyjny, wskazując, że polega ona na tym, że wszystkie podmioty prawa (adresaci norm prawnych), charakteryzujące się daną cechą istotną (relewantną) w równym stopniu, mają być traktowane równo, a więc według jednakowej miary, bez różnicowań zarówno dyskryminujących, jak i faworyzujących. Jeżeli zatem prawodawca różnicuje podmioty prawa, które charakteryzują się wspólną cechą istotną, to wprowadza odstępstwo od zasady równości (vide wyroki Trybunału Konstytucyjnego : z dnia 9 marca 1988 r. sygn. U 7/87, z dnia 6 maja 1998 r. sygn. 37/97, z dnia 20 października 1998 r. sygn.. K 7/98, z dnia 17 maja 1999 r. sygn. P 6/98, z dnia 4 stycznia 2000 r. sygn. K 18/99, z dnia 18 grudnia 2000 r. sygn. K 10/00 , z dnia 21 maja 2002 r. sygn. K 30/01, z dnia 28 maja 2002 r. sygn. P 10/01, z dnia 18 marca 2014 r. sygn.SK 53/12). W takim też kontekście należy odczytywać przepis art. 17 ust.1 u.ś.r., w świetle którego istotną cechą osób, którym przysługuje świadczenie pielęgnacyjne jest sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i związana z tym rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Sytuacja osób, których istotną cechą wspólną jest rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny została zróżnicowana w ten sposób, że tych którzy mają prawo do świadczeń wymienionych w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. pozbawiono świadczenia pielęgnacyjnego, tym którzy mają prawo do świadczeń wymienionych w art. 27 ust. 5 u.ś.r. pozwolono wybrać świadczenie pielęgnacyjne i wreszcie przyznano prawo do świadczenia pielęgnacyjnego bez ograniczeń tym, którzy otrzymują inne dochody niż wymienione w tych dwóch przepisach. W związku z takim zróżnicowaniem należy stwierdzić, że wszelkie odstępstwa od nakazu równego traktowania podmiotów podobnych muszą zawsze znajdować podstawę w odpowiednio przekonywujących argumentach . Na zróżnicowanie poziomu świadczeń pielęgnacyjnych dla opiekunów osób niepełnosprawnych zwrócił uwagę Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2015 r. sygn. K 38/13, w którym wskazał, że ustawodawca jest obowiązany precyzyjnie ustalić racjonalne przesłanki, od których uzależni zróżnicowany poziom świadczenia, przyjmując za punkt wyjścia jednakowe traktowanie takich opiekunów. W realiach analizowanej sprawy Sąd nie znalazł racjonalnych argumentów uzasadniających zróżnicowanie sytuacji opiekunów osób niepełnosprawnych polegających na wyłączeniu w całości prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tych opiekunów, którzy mają ustalone prawo do jednego ze świadczeń wymienionych w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. w sytuacji, gdy to świadczenie jest niższe niż świadczenie pielęgnacyjne. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 8 stycznia 2020r. sygn. I OSK 2392/19 , LEX nr 27677685, "proces wykładni art. 17 ust. 5 pkt 1 lit.a u.ś.r. musi prowadzić do takiego zdekodowania jego treści, który nie jest sprzeczny nie tylko z zasadą równości wobec prawa (art. 32 ust.1 Konstytucji), ale także z zasadami sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji), czy udzielania szczególnej pomocy rodzinom znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 71 ust. 1 zdanie drugie Konstytucji) i osobom niepełnosprawnym (art. 69 Konstytucji). Egzegeza tego przepisu musi być bowiem zgodna z innymi normami systemu prawa. Ustalenie jego znaczenia musi także uwzględniać jego cel i rolę społeczną, którą winien on pełnić. Wyłączenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla osób mających ustalone do renty w chwili wejścia w życie u.ś.r. było uzasadnione, gdyż ówczesna wysokość tego świadczenia była niższa od najniższej renty. Tym samym osoba pobierająca nie ponosiła straty finansowej pobierając rentę. Odwrócenie – jak w analizowanym przypadku - relacji ekonomicznych świadczenia pielęgnacyjnego i renty musi wiązać się z realizacją celu tego przepisu i nie może stawiać osoby pobierającej rentę w sytuacji ekonomicznie gorszej niż byłaby wówczas, gdyby nie posiadała ustalonego prawa do emerytury". Wobec tego stwierdzić należy, że przy uwzględnieniu kontekstu historycznego pojawienia się przepisu art. 17 ust.5 pkt 1 lit.a u.ś.r., zdekodowanie w obecnych realiach znaczenia tegoż przepisu jako pozbawiającego w całości świadczenia pielęgnacyjnego opiekuna otrzymującego świadczenie rentowe znacznie niższe, pozostaje w sprzeczności z wynikami wykładni systemowej, funkcjonalnej oraz wykładni prokonstytucyjnej. Jak to sformułował Naczelny Sąd Administracyjny w powołanym wyżej wyroku z dnia 8 stycznia 2020r. sygn. I OSK 2392/19 : "( ...) narusza fundamenty aksjologiczne wyrażone w zasadach Konstytucji RP taka wykładnia art.17 ust.1 pkt 5 lit.a u.ś.r., która pozbawia w całości prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osoby mającej ustalone prawo do emerytury (renty) w wysokości niższej niż to świadczenie". Analogiczną, prokonstytucyjną wykładnię art. 17 ust.1 pkt 5 lit.a u.ś.r. przedstawił Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 28 czerwca 2019r. sygn. I OSK 757/19 oraz zaprezentowały ja również wojewódzkie sądy administracyjne : w Gliwicach w wyrokach - z dnia 6 listopada 2019r. sygn. II SA/Gl 950/19 , LEX nr 2741508 , z dnia 27 listopada 2019r. sygn. II SA/Gl 1035/19 , LEX nr 2751701 i z dnia 13 grudnia 2019r. sygn. II SA/Gl 1234/19 , LEX nr 2759214, w Krakowie w wyroku z dnia 11 kwietnia 2019r. sygn. III SA/Kr 137/19 , w Łodzi w wyroku z dnia 11 grudnia 2019r. sygn. II SA/Łd 653/19, LEX nr 2759894, w Gorzowie Wielkopolskim w wyrokach z dnia 16 października 2019r. sygn. II SA/Go 521/19 , nr LEX 2733923 i z dnia 19 grudnia 2019r. sygn. II SA/Go 774/19, LEX nr 2759823 , w Olsztynie w wyroku z dnia 5 listopada 2019r. sygn. II SA/ Ol 714/19 LEX nr 2743741, w Poznaniu w wyroku z dnia 24 października 2019r. sygn. Po 810/19 , LEX nr 2748313 , w Rzeszowie w wyroku z dnia 16 października 2019r. sygn. II SA / Rz 828/19, LEX nr 27424445). Można zatem przyjąć, że ukształtowała się już pozytywna dla opiekunów osób niepełnosprawnych lina orzecznicza, odwołująca się do zasady równości i zasady sprawiedliwości społecznej. Przedstawioną argumentację dodatkowo wzmacniają tezy wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r. sygn. SK 2/17 (Dz.U. z 2019 r. poz. 1257, OTK-A 2019/36), według których: "I. Art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (...) w zakresie, w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, jest niezgodny z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. II Przepis wymieniony w części I, w zakresie tam wskazanym, traci moc obowiązującą po upływie 6 (sześciu) miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej." Wskazano w tym orzeczeniu, że : "(...) wyłączenie przez ustawodawcę możliwości uzyskania przez opiekuna-rencistę świadczenia pielęgnacyjnego, a przez to również obarczenie rodziny osoby niepełnosprawnej kosztami związanymi z opieką nad osobą niepełnosprawną oraz pozbawienie w tym zakresie niepełnosprawnego członka rodziny pomocy socjalnej, stanowi nieproporcjonalne i nieuzasadnione różnicowanie. Brak jest podstaw do wykluczenia z pobierania świadczenia osób, które nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną z tego tylko względu, że mają one przyznane prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, (...)". W przytoczonym orzeczeniu Trybunał Konstytucyjny wywodził, iż różnicowanie sytuacji prawnej osób rezygnujących z pracy w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w oparciu o przyjęte przez ustawodawcę kryterium posiadania przez takie osoby prawa do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy jest niedopuszczalne. W przekonaniu Sądu, w realiach analizowanej sprawy nie może odnieść zamierzonego skutku prawnego okoliczność dotycząca wskazanej przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 26 czerwca 2019 r. utraty mocy komentowanego przepisu dopiero z dniem 9 stycznia 2020 r. Po pierwsze, należy odróżnić relację pomiędzy utratą mocy przepisu uznanego za niekonstytucyjny, czyli jego derogacją z porządku prawnego, a jego stosowalnością i po drugie, czy rzeczona niestosowalność może mieć skutek retroaktywny (ex tunc). Konstytucja RP w art. 190 ust. 1 stanowi, że orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Użyte przez ustrojodawcę określenie "moc powszechnie obowiązującą" przybliża walor wyroków Trybunału do źródeł prawa powszechnie obowiązującego z art. 87 ust. 1 Konstytucji RP, w zakresie dotyczącym kręgu adresatów, którzy winni zapadłe judykaty respektować i dokonywać ich wdrożenia (implementacji). Nie ma żadnej wątpliwości, że orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego wiążą sądy administracyjne i mają dla ich orzecznictwa nierzadko charakter prawotwórczy (por. R. Hauser, J. Trzciński, "Prawotwórcze znaczenie orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego", Warszawa 2008, s. 11). Z kolei powszechne związanie orzeczeniami Trybunału Konstytucyjnego powoduje, że sądy administracyjne zobowiązane są do ich respektowania jako elementów kształtujących stan prawny oceniany przez sąd. Oznacza to, że sąd administracyjny, dokonując kontroli zgodności z prawem działalności organów administracji publicznej, zobowiązany jest do uwzględniania tych orzeczeń na równi z aktami normatywnymi wymienionymi w art.87 ust. 1 Konstytucji RP (vide wyrok NSA z dnia 17 czerwca 2009 r. sygn. akt II OSK 1750/07, Lex nr 563544). Nadto wypada podnieść, że stosownie do art. 190 ust. 4 Konstytucji RP orzeczenie Trybunału o niezgodności z Konstytucją, umową międzynarodową lub ustawą aktu normatywnego, na podstawie którego zostało wydane prawomocne orzeczenie sądowe, ostateczna decyzja administracyjna lub rozstrzygnięcie w innych sprawach stanowi podstawę do wznowienia postępowania, uchylenia decyzji lub innego rozstrzygnięcia na zasadach i w trybie określonym w przepisach właściwych dla danego postępowania. Jak wynika z postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 14 kwietnia 2004 r., sygn. akt SK 32/01 ( OTK-A 2004/4/35) pojęcie "wznowienia postępowania", o którym mowa w cytowanym wyżej art. 190 ust. 4 Konstytucji RP, ma szersze znaczenie niż pojęcie "wznowienia" w sensie technicznym, przewidziane w odpowiednich procedurach regulowanych w ustawach i obejmuje wszelkie instrumenty proceduralne stojące do dyspozycji stron i sądów, wykorzystanie których umożliwia przywrócenie stanu konstytucyjności orzeczeń wydanych na podstawie aktu normatywnego uznanego późniejszym orzeczeniem Trybunału za niezgodny z Konstytucją. Również w wyroku z dnia 2 marca 2004 r., sygn. SK 53/03, Trybunał Konstytucyjny przyjął, że "wznowienie postępowania" w rozumieniu z art. 190 ust. 4 Konstytucji jest pojęciem autonomicznym, konstytucyjnym, nie mającym tak technicznego charakteru (z uwagi na brak regulacji przesłanek na szczeblu konstytucyjnym) jak pojęcie "wznowienia", jakim posługują się poszczególne procedury regulowane ustawami zwykłymi. Innymi słowy –"wznowienie", którego dotyczy art. 190 ust. 4 Konstytucji, dotyczy en bloc postępowania sanacyjnego, zmierzającego do przywrócenia stanu konstytucyjności poprzez wzruszenie rozstrzygnięcia leżącego u podstaw skutecznej (stwierdzenie niekonstytucyjności prawnej podstawy orzekania) skargi konstytucyjnej. Przepis ten odsyła do ustaw zwykłych, nakazując im regulację trybu wspomnianej sanacji. Analizowany przepis Konstytucji przesądza zatem o samym fakcie sanacji, wskazując cel "wznowienia", o jakim mowa w art. 190 ust. 4 Konstytucji. Osiągnięcie tego konstytucyjnego celu co do środków do niego prowadzących jest pozostawione ustawom zwykłym, regulującym tryb, przesłanki i zasady sanacji konstytucyjności w poszczególnych procedurach. Chodzi zatem o wszelkie środki prawne, dzięki którym można osiągnąć efekt w postaci ponownego rozstrzygnięcia sprawy, według stanu prawnego po wyeliminowaniu niekonstytucyjnych przepisów (vide wyroki TK: z dnia 11 czerwca 2002 r., sygn. SK 5/02, publ. OTK ZU nr 4/A/2002, poz. 41; z dnia 9 czerwca 2003 r., sygn. SK 12/03, publ. OTK ZU nr 6/A/2003, poz. 51; z dnia 27 października 2004 r., sygn. SK 1/04, publ. OTK ZU nr 9/A/2004, poz. 96). Tak więc komentowany przepis art. 190 ust. 4 Konstytucji konstrukcyjnie obejmuje sobą określenie celu na poziomie Konstytucji, natomiast ustawodawcy zwykłemu i sądom orzekającym pozostawia, na podstawie procedur ukształtowanych w ustawach zwykłych, orzekanie o sanacji następstw stwierdzenia niekonstytucyjności przez Trybunał Konstytucyjny. Niezgodność określonej regulacji prawnej z Konstytucją jest bowiem stanem niezależnym od chwili orzekania w tym przedmiocie przez Trybunał. Nie można przyjmować, że przed opublikowaniem wyroku Trybunału Konstytucyjnego akt prawny był zgodny z Konstytucją, a dopiero ocena dokonana przez Trybunał pozbawia przepis przymiotu zgodności z ustawą zasadniczą, albowiem w takim przypadku ocena obowiązywania aktu normatywnego z punktu widzenia zgodności danego aktu z Konstytucją uzależniona byłaby od chwili wydania orzeczenia przez Trybunał. Tylko ze względu na pewność i porządek obrotu prawnego oraz poszanowanie, jakiego wymagają decyzje ostateczne i prawomocne orzeczenia, ich wzruszenie z powodu wydania na podstawie przepisu pozbawionego mocy obowiązującej orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego może nastąpić w trybie wznowienia postępowania lub stwierdzenia nieważności decyzji ostatecznej. W orzecznictwie Trybunału przyjmuje się, że akt normatywny uchylony (w całości lub w części) na skutek orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, niezależnie od odroczenia utraty jego mocy obowiązującej, traci cechę domniemania konstytucyjności. Wzruszenie tego domniemania następuje już z momentem ogłoszenia wyroku Trybunału na sali rozpraw (wyroki Trybunału Konstytucyjnego: z dnia 27 kwietnia 2005 r. sygn. akt P 1/05, OTK-A z 2005 r. Nr 4, poz. 42; z dnia 13 marca 2007 r. sygn. akt K 8/07, OTK-A z 2007 r. Nr 3, poz. 26; z dnia 11 maja 2007 r. sygn. akt K 2/07, OTK-A z 2007 r. Nr 5, poz. 48). Z tą też chwilą nie ma już żadnych wątpliwości, że taki akt nie spełnia standardów konstytucyjnych. Zmiana w stanie prawnym wynikająca z orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego uzasadnia konieczność przełamania zasady tempus regit actum i w konsekwencji rodzi potrzebę ponownego rozpoznania sprawy z pominięciem niekonstytucyjnej regulacji - mimo że regulacja taka była objęta domniemaniem konstytucyjności w dniu wydania decyzji (wyrok NSA z dnia 2 kwietnia 2014 r., I OSK 2296/12, dostępny na CBOSA). Zaakcentował to Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 6 sierpnia 2013 r. sygn. akt II UK 6/13 stwierdzając, że skutkiem uznania za niekonstytucyjne przepisów w określonym zakresie jest obowiązek zapewnienia przez wszystkie sądy, które orzekały na podstawie niekonstytucyjnych przepisów prawa, stanu zgodnego z Konstytucją w zakresie wiążąco rozstrzygniętym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego. Skoro uznane za niezgodne z Konstytucją przepisy prawa naruszały ustawę zasadniczą już od dnia ich wejścia w życie (ex tunc), to nie mogą być legalną podstawą orzekania przez sądy (por. uchwała SN z dnia 23 stycznia 2001 r., III ZP 30/00, OSNAPiUS z 2001 r. Nr 23, poz. 685 i wyroki SN: z dnia 5 września 2001 r., II UKN 542/00, OSNAPiUS z 2004 r. Nr 2, poz. 36, z dnia 12 czerwca 2002 r., II UKN 419/01, OSNAPiUS z 2002 r. Nr 23, poz. 58, z dnia 18 maja 2010 r., III UK 2/10, OSNP 2011 r. nr 21-22, poz. 278 i z dnia 8 października 2013 r., III UK 123/12). W orzecznictwie Sądu Najwyższego dominujący jest pogląd o skuteczności ex tunc wyroków Trybunału Konstytucyjnego (vide uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 7 grudnia 2006 r., III CZP 99/06, OSNC 2007, Nr 6, poz. 79, uchwała SN z dnia 23 czerwca 2005 r., III CZP 35/05, OSNC 2006, Nr 5, poz. 81 oraz z dnia 19 maja 2006 r. III CZP 26/06, OSNC 2007, Nr 3, poz. 39) . Analogiczny pogląd prezentowany jest również w orzecznictwie sadowoadministracyjnym, w którym podkreśla się, że skoro orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności przepisu z Konstytucją mają, co zasady, skutek wsteczny (ex tunc), to oznacza, że przepis jest niekonstytucyjny od chwili jego wejścia w życie (postanowienie NSA z dnia 9 października 2007 r., I FSK 1261/07, Lex nr 440637; wyrok NSA z dnia 9 marca 2010 r., I FSK 105/09, Lex nr 606334), Zatem w zakresie stosowania prawa wyrok Trybunału odnosi skutek retroaktywny, wpływając na ocenę prawną stanów faktycznych powstałych w okresie poprzedzającym wejście w życie orzeczeń Trybunału. Fakt wydania przez Trybunał Konstytucyjny wyroku orzekającego o niekonstytucyjności aktu normatywnego, na podstawie którego zostały wydane kontrolowane w sprawie decyzje, nie pozostaje zatem bez znaczenia dla oceny ich legalności. Sąd powinien bowiem bezpośrednio zastosować art. 190 ust. 1 i 4 Konstytucji RP i uwzględnić wyrok Trybunału Konstytucyjnego w celu przywrócenia stanu zgodności z Konstytucją RP kontrolowanych rozstrzygnięć (uchwała składu 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 grudnia 2009 r. sygn. akt I OPS 9/09, ONSAiWSA z 2010 r. Nr 2, poz. 16 i wyrok NSA z dnia 12 października 2016 r., II OSK 3334/14). Wreszcie ostatnim zagadnieniem wymagającym rozważenia jest przesądzenie, czy skutek wyroku Trybunału o niekonstytucyjności przepisu może być uzależniony od odroczenia mocy obowiązującej tego przepisu. W tej kwestii Wojewódzki Sąd Administracyjny wyraża pogląd, że odroczenie utraty mocy obowiązującej przepisu, w zakresie wskazanym orzeczeniem trybunalskim, po upływie sześciu miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku nie uzasadnia dalszego stosowania takiego przepisu. Przepis ten bowiem utracił domniemanie konstytucyjności już z chwilą wydania wyroku przez Trybunał Konstytucyjny. Twierdzenie, że niezgodny z Konstytucją przepis nadal choć jedynie przez wskazany w wyroku okres obowiązuje i powinien być stosowany jest nieracjonalne z uwagi na procedurę wznowienia postępowania. Skoro można wznowić postępowanie z uwagi na wyrok Trybunału Konstytucyjnego uznający dany przepis za niekonstytucyjny, który to przepis stanowił podstawę wydania decyzji (art.145a § 1 k.p.a.), to tymczasowe kończenie postępowania w oparciu o niekonstytucyjny, aczkolwiek nadal obowiązujący przepis byłoby niecelowe. A zatem za niestosowaniem niekonstytucyjnego przepisu przemawia również zasada ekonomii procesowej (wyrok NSA z dnia 4 listopada 2016r. sygn. akt II OSK 219/15 LEX nr 2177594). Rekapitulując ten wątek rozważań należy stwierdzić, że odroczenie wejścia w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego stwierdzającego niekonstytucyjność danego przepisu nie stanowi przeszkody do uznania przez sąd, że przepis ten był sprzeczny z Konstytucja od chwili jego uchwalenia. Norma prawna uznana przez Trybunał Konstytucyjny za niekonstytucyjną stanowi wadliwą podstawę prawną, zaś decyzja administracyjna wydana na takiej podstawie prawnej musi być również uznana za wadliwą. Wobec tego, w sytuacji gdy obie decyzje w sprawie wydane zostały po wydaniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego, jak w badanym przypadku, Sąd dokonujący oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji, powinien uznać ,że decyzja wydana na podstawie niekonstytucyjnego przepisu narusza prawo w stopniu dającym podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego . W powyższym świetle, jak wynika z przytoczonych wyżej motywów, skład orzekający Sądu nie podzielił zapatrywania wyrażonego w swym wyroku o sygn. IV SA/Wr 808/17 z 6 lutego 2018 r., przywołanym w treści uzasadnienia zaskarżonej decyzji. Z podanych powodów, a także uznając, że organy obu instancji dokonały niewłaściwej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 1 lit.a u.ś.r. Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. wyeliminował z obrotu prawnego zaskarżoną decyzję oraz poprzedzające ją rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy powinny zastosować się do oceny prawnej wyrażonej w niniejszym orzeczeniu. Po dokonaniu kompletnych ustaleń faktycznych organy powinny dokonać prokonstytucyjnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 1 lit.a u.ś.r. pozwalającej na realizację zasad: równości wobec prawa (art. 32 ust. 1 Konstytucji), sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji) obowiązku udzielania szczególnej pomocy rodzinom znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 71 ust. 1 zdanie drugie Konstytucji) i osobom niepełnosprawnym (art. 69 Konstytucji). W tym kontekście należy ocenić spełnienie przez skarżącą przesłanek otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego w wysokości pomniejszonej o kwotę otrzymywanej renty. Organy powinny mieć na uwadze, że prawidłowo zinterpretowany przepis art. 17 ust. 5 pkt 1 lit.a u.ś.r. znajduje zastosowanie do przypadku skarżącej w ten sposób, że pozbawia ją przysługującego z mocy art. 17 ust. 1 u.ś.r. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tylko do wysokości otrzymywanej renty. Innymi słowy, organ przyjmie, że posiadanie przez skarżącą uprawnienia do renty nie stanowi przeszkody do ustalenia jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, a jedynie uzasadnia przyznanie go w wysokości pomniejszonej o kwotę przysługującej renty.