IV SA/Wr 314/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Małgorzata Masternak-Kubiak, Sędziowie Sędzia NSA Tadeusz Kuczyński, Sędzia WSA Lidia Serwiniowska (spr.), Protokolant Krzysztof Caliński, po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 17 października 2007 r. sprawy ze skargi J. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w L. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy udzielenia zasiłku celowego oddala skargę. Decyzją z dnia [...] Nr [...] Zastępca Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w L., na podstawie art. 11 ust. 1 i 2 w związku z art. 39, art. 2 ust. 1, art. 3 ust. 1, 3 i 4, art. 4, art. 6 pkt 6, art. 8 ust. 1, art.17 ust. 1 pkt 5, art. 106 ust. 1, ust. 3a i 3c ustawy o pomocy społecznej z dnia 12 marca 2004r. (Dz.U. z 2004r. Nr 64, poz. 593 ze zm.) oraz art. 104 i art. 108 kpa, odmówił J. G. udzielenia pomocy w formie zasiłku celowego z przeznaczeniem na zakup kurtki zimowej, bielizny, środków czystości, swetra, spodni, kapci, obuwia wiosennego, leków, żywności: obiadów, śniadań i kolacji, spłatę zaległości czynszu mieszkaniowego i bieżące opłaty mieszkaniowe w łącznej wysokości 3656 zł. W uzasadnieniu swej decyzji organ I instancji wskazał, że odmowa pomocy jest wynikiem braku współpracy z pracownikiem socjalnym w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej, w tym odmową zawarcia kontraktu socjalnego, a także marnotrawieniem własnych zasobów finansowych i przyznawanych świadczeń. Zgodnie z art. 11 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej brak współdziałania osoby lub rodziny z pracownikiem socjalnym w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej, odmowa zawarcia kontraktu socjalnego, niedotrzymanie jego postanowień, nieuzasadniona odmowa podjęcia pracy przez osobę bezrobotną lub wykonywania prac społecznie użytecznych, o których mowa w przepisach o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, lub nieuzasadniona odmowa podjęcia leczenia odwykowego w zakładzie lecznictwa odwykowego przez osobę uzależnioną mogą stanowić podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej. Współpraca między klientem, a pracownikiem socjalnym realizowana jest w postaci kontraktu socjalnego stanowiącego pisemną umowę zawartą z osobą ubiegającą się o pomoc, określająca uprawnienia i zobowiązania stron umowy, w ramach wspólnie podejmowanych działań zmierzających do przezwyciężenia trudnej sytuacji życiowej osoby lub rodziny (art. 6 pkt 6 ustawy o pomocy społecznej). Dnia 22 sierpnia, w trakcie przeprowadzania wywiadu środowiskowego, pracownik socjalny zaproponował stronie zawarcie kontraktu socjalnego, mającego pomóc jej w walce z nałogiem nikotynowym. Strona jednak odmówiła zawarcia kontraktu, a także zapoznania się z materiałami dotyczącymi szkodliwości palenia papierosów. J. G. był wielokrotnie zachęcany przez pracowników socjalnych do podjęcia walki z nałogiem nikotynowym, jednakże za każdym razem odmawiał współpracy, wskazując, iż nie zrezygnuje z palenia. Realizowanie działań zawartych w kontrakcie socjalnym w przyszłości mogłoby doprowadzić do podjęcia odpowiedniego leczenia, racjonalnego gospodarowania posiadanymi środkami finansowymi, zaprzestania marnotrawienia własnych zasobów finansowych i poprawy funkcjonowania w środowisku. Zgodnie z art. 2 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej, pomoc społeczna ma na celu umożliwienie osobom/rodzinom przezwyciężenie trudnych sytuacji życiowych ale tylko, gdy osoby/rodziny nie są w stanie ich pokonać przy pełnym wykorzystaniu własnych uprawnień, zasobów i możliwości, przy czym osoby te i rodziny mają ustawowy obowiązek współdziałać przy pokonywaniu tych trudności (art. 4 cytowanej ustawy). Natomiast strona ustawicznie rezygnuje z wykorzystania własnych możliwości zmierzających do pokonania trudnej sytuacji życiowej. Zakup papierosów nie jest niezbędną potrzebą życiową, w myśl ustawy o pomocy społecznej, a ich nadużywanie jest nie tylko przyczyną problemów zdrowotnych, ale prowadzi również do pogłębiania ubóstwa, o czym strona była wielokrotnie informowana. Brak myślenia o zmianie postawy, brak chęci zerwania z nałogiem jest traktowane nie tylko jako niewykorzystanie własnych możliwości i zasobów do pokonania trudnej życiowej, ale także jako marnotrawienie środków finansowych. Zgodnie z art. 11 ust. 1 cytowanej ustawy w przypadku stwierdzenia przez pracownika socjalnego marnotrawienia przyznanych świadczeń, ich celowego niszczenia lub korzystania w sposób niezgodny z przeznaczeniem bądź marnotrawienia własnych zasobów finansowych może nastąpić ograniczenie świadczeń, odmowa ich przyznania albo przyznanie pomocy w formie świadczenia niepieniężnego. W złożonym przez siebie wniosku o pomoc J. G. prosił między innymi o przyznanie zasiłku celowego na pokrycie kosztów zadłużenia mieszkaniowego. Kwotę zadłużenia mieszkaniowego określił na 2400 zł. Powstały dług jest wynikiem zaszłości, podczas gdy potrzeba bytowa o charakterze niezbędnym, łączy się z sytuacją życiową bieżącą. Zatem należy uznać, że zaległości w ponoszeniu opłat czynszu za zajmowany lokal mieszkalny nie mieszczą się w pojęciu "niezbędnej potrzeby" w rozumieniu ustawy o pomocy społecznej. Zadłużenie czynszu narastało bowiem w dłuższym okresie. J. G. zaś, nie poczynił starań zmierzających do zmniejszenia zadłużenia, rozłożenia na raty jego spłaty. Jednocześnie poinformowano wnioskodawcę, że organ orzekający nie ma obowiązku spełniania wszystkich jego oczekiwań i żądań. Wskazano, iż pozostaje on na całkowitym utrzymaniu MOPS, gdyż źródłem jego dochodu jest zasiłek stały i zasiłek pielęgnacyjny. W sytuacji, gdy zamiast przeznaczać pieniądze na zakup żywności i inne potrzeby, strona zakupuje papierosy, Ośrodek nie ma obowiązku udzielania dodatkowego wsparcia. Podkreślono również, że strona ma stale możliwość skorzystania z 1 gorącego posiłku dziennie w jadłodajni, co nie wymaga wydania decyzji administracyjnej, a jedynie pisemnego skierowania przez Ośrodek. W odwołaniu od powyższej decyzji J. G. podniósł, iż jej uzasadnienie jest błędne i nie odnosi się do meritum sprawy. Po przeczytaniu i przeanalizowaniu tego uzasadnienia, zdaniem odwołującego się, można stwierdzić świadome podawanie nieprawdziwych informacji po to, aby nie mógł otrzymać pomocy celowej na zakup obiadów, śniadań, kolacji lub opłatę czynszu. W związku z tym, wniósł o uchylenie decyzji pierwszoinstancyjnej. Po rozpatrzeniu odwołania, decyzją z dnia [...] Nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w L., w oparciu o art. 138 § 1 pkt 1 kpa, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W motywach rozstrzygnięcia organ odwoławczy wskazał, że podaniami z dnia 8 stycznia 2007r., 1 lutego 2007r. oraz 1 marca 2007r. J. G. zwrócił się do MOPS w L. o przyznanie pomocy społecznej. W toku wywiadu środowiskowego z dnia 5 marca 2007r. J. G. sprecyzował, że oczekuje przyznania pomocy społecznej w postaci zasiłku celowego z przeznaczeniem na zakup kurtki zimowej, bielizny, środków czystości, swetra, spodni, kapci, obuwia wiosennego, leków, żywności: obiadów, śniadań i kolacji, spłatę zaległości czynszu mieszkaniowego i bieżące opłaty mieszkaniowe w łącznej wysokości 3656 zł. Zgodnie z art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 12 marca 2004r. o pomocy społecznej (Dz.U. Nr 64, poz. 593 ze zm.) brak współdziałania osoby lub rodziny z pracownikiem socjalnym w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej, odmowa zawarcia kontraktu socjalnego, niedotrzymywanie jego postanowień, nieuzasadniona odmowa podjęcia zatrudnienia, innej pracy zarobkowej przez osobę bezrobotną lub wykonywania prac społecznie użytecznych, o których mowa w przepisach o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, lub nieuzasadniona odmowa podjęcia leczenia odwykowego w zakładzie lecznictwa odwykowego przez osobę uzależnioną mogą stanowić podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej. Z kolei według art. 108 ust. 1 ustawy w celu określenia sposobu współdziałania w rozwiązywaniu problemów osoby lub rodziny znajdującej się w trudnej sytuacji życiowej pracownik socjalny ośrodka może zawrzeć kontrakt socjalny z tą osobą lub rodziną. Przepis art. 2 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej stanowi natomiast, że pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej państwa mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. Z powyższych przepisów wynika, iż osoby korzystające z pomocy społecznej lub ubiegające się o taką pomoc zobowiązane są do współudziału w przezwyciężaniu trudnych sytuacji życiowych, w jakich się znalazły. Warunkiem uruchomienia pomocy społecznej jest także uprzednie skorzystanie z własnych możliwości i środków w celu poprawy sytuacji życiowych. Zatem osoba ubiegająca się o pomoc nie może jedynie w sposób bierny oczekiwać regularnej wypłaty środków finansowych z pomocy społecznej, ale w miarę swoich możliwości powinna czynnie uczestniczyć w celu polepszenia swojego bytu. Jak wynika z akt sprawy J. G. prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe i zamieszkuje samotnie. Utrzymuje się wyłącznie z pomocy społecznej - pobiera zasiłek stały oraz zasiłek pielęgnacyjny. Łącznie świadczenia te wynoszą 477 zł. Kwotę tą pomniejszają jednak alimenty w wysokości 194,40 zł świadczone na rzecz innych osób. Strona jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym - na stałe (porusza się za pomocą kuli), uzależnioną od nikotyny, pali jedną paczkę papierosów dziennie. Wnioskodawca nie był u lekarza w miesiącach lutym i marcu 2007r. i nie przedstawił żadnych recept. W trakcie wywiadu środowiskowego, zapoznano go z treścią art. 11 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej. Pracownik socjalny sporządził projekt kontraktu socjalnego, z którego wynika, w jaki sposób J. G. mógłby przezwyciężyć nałóg i jakie korzyści z tego tytułu mógłby osiągnąć (np. poprawa stanu zdrowia i odciążenie budżetu domowego, którego część jest obecnie wydatkowana na zakup papierosów). Pomimo tych słusznych wskazówek i propozycji pracownika socjalnego odwołujący się w ogóle nie zainteresował się zaproponowanym programem twierdząc, że będzie palił dalej - nie chciał zapoznać się z treścią kontraktu ani nie podał przyczyn tej odmowy pomimo, iż był uprzedzony o brzmieniu art. 11 ustawy o pomocy społecznej. Zdaniem Kolegium taka postawa skarżącego może stanowić przyczynę odmowy przyznania zasiłku celowego w oparciu o art. 11 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej, który jak już wspomniano, także jest zobowiązany do współdziałania w przezwyciężaniu swojej trudnej sytuacji, wszelkimi dostępnymi mu środkami. J. G. nie może więc oczekiwać, iż każde jego podanie o pomoc będzie rozpatrywane pozytywnie w sytuacji, gdy on sam, nie czyni ze swojej strony nic, co mogłoby chociażby w minimalnym stopniu poprawić jego sytuację. W skardze na tę decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu J. G. podniósł, iż jej uzasadnienie jest błędne, oparte na fałszywych dowodach "pisanych" przez pracowników socjalnych MOPS w L. Skarżący twierdzi, że MOPS w L. pozoruje pomoc socjalną i robi wszystko, aby tej pomocy mu nie udzielić. Wobec powyższego wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w L. wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Odpowiadając zaś na zarzut skargi dotyczący oparcia rozstrzygnięcia na fałszywych dowodach sporządzonych przez pracowników MOPS w L. Kolegium wskazało, że skarżący w żaden sposób nie uzasadnił swoich zastrzeżeń co do sposobu załatwienia jego sprawy, nie sprecyzował zarzutów, a skarga sformułowana jest w sposób lakoniczny, co świadczy o tym, że jego twierdzenia są nieprawdziwe i gołosłowne. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Według art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269) sąd sprawuje wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Ocenie Sądu podlega zgodność wydanych aktów (w tym wypadku decyzji administracyjnej) zarówno z przepisami prawa materialnego, jak i procesowego. Rozpatrując skargę, Sąd nie stwierdził, aby zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem prawa, o jakim mowa wyżej. Skarga zatem nie mogła zostać uwzględniona. Podstawę materialnoprawną rozstrzygnięcia zaskarżonej decyzji stanowią przepisy ustawy z dnia 12 marca 2004r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2004r. Nr 64, poz. 593 ze zm.), (dalej: ustawa). Zgodnie z jej art. 39 ust. 1 i 2 pomoc społeczna może mieć formę zasiłku celowego. Według powyższego przepisu prawa w celu zaspokojenia niezbędnej potrzeby bytowej może być przyznany zasiłek celowy. Zasiłek ten może być przyznany w szczególności na pokrycie części lub całości kosztów zakupu żywności, leków i leczenia, opału, odzieży, niezbędnych przedmiotów użytku domowego, drobnych remontów i napraw w mieszkaniu, a także kosztów pogrzebu. Jest to wyliczenie przykładowe, co oznacza, że nie ma ono charakteru zamkniętego. W myśl art. 2 ust. 1 ustawy pomoc społeczna jest instytucją polityki państwa, mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, w których się znalazły i nie są w stanie ich pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. Z art. 4 ustawy zaś wynika, że osoby korzystające ze świadczeń są obowiązane do współdziałania w rozwiązywaniu ich trudnej sytuacji życiowej. Z kolei, w celu określenia sposobu współdziałania w rozwiązywaniu problemów osoby lub rodziny znajdującej się w trudnej sytuacji życiowej pracownik socjalny ośrodka może zawrzeć kontrakt socjalny z tą osobą lub rodziną (art. 108 ust. 1 ustawy). Natomiast brak współdziałania osoby lub rodziny z pracownikiem socjalnym w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej, odmowa zawarcia kontraktu socjalnego, niedotrzymywanie jego postanowień, nieuzasadniona odmowa podjęcia pracy przez osobę bezrobotną lub nieuzasadniona odmowa podjęcia leczenia odwykowego w zakładzie lecznictwa odwykowego przez osobę uzależnioną, mogą stanowić podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej (art. 11 ust. 2). Z dokonanej przez Sąd analizy akt sprawy wynika, iż współpraca pomiędzy skarżącym, a pracownikiem socjalnym, która miałaby być realizowana w postaci kontraktu socjalnego, stanowiącego pisemną umowę z nim zawartą, określającą uprawnienia i zobowiązania stron tej umowy, w ramach wspólnie podejmowanych działań zmierzających do przezwyciężenia trudnej sytuacji życiowej skarżącego, jest niemożliwa. J. G. odrzucił propozycję pracownika socjalnego, zgłoszoną dnia 5 marca 2007r. podczas przeprowadzania wywiadu środowiskowego, dotyczącą zawarcia kontraktu, który mógłby mu dopomóc w walce z nałogiem nikotynowym. Mimo wykazania przez pracownika socjalnego szczególnej staranności w pouczeniu skarżącego o szkodliwości tego nałogu oraz fakcie marnotrawienia na ten cel zasobów finansowych, pochodzących zresztą z pomocy społecznej, a także o korzyściach wynikających z zawarcia tego rodzaju kontraktu, skarżący stanowczo odmówił jego zawarcia. Rozpatrując niniejszą sprawę trzeba mieć na względzie, co wcześniej już powiedziano, że osoby i rodziny powinny przezwyciężać trudne sytuacje życiowe wykorzystując własne środki, możliwości i uprawnienia. Dopiero niemożność pokonania w ten sposób trudnych sytuacji życiowych stanowi przesłankę włączania się instytucji państwa. Pomoc społeczna ma zatem charakter uzupełniający. Zakres tej pomocy uzależniony jest przy tym od możliwości organu administracyjnego i osobistej aktywności zainteresowanego. Przesłanką odmowy udzielenia J. G. zasiłku celowego jest odmowa zawarcia kontraktu socjalnego, a to, po myśli art. 11 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej, stanowi samodzielną podstawę do odmowy udzielenia wnioskowanej pomocy. Prezentowana przez skarżącego postawa, niewątpliwie oznacza też brak chęci współdziałania z organami pomocy społecznej w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej, w jakiej się znalazł oraz marnotrawienie środków otrzymywanych z pomocy społecznej na zakup papierosów. Reasumując wskazać również trzeba, że organ pomocy społecznej nie ma obowiązku spełniania wszelkich oczekiwań i żądań skarżącego. Dlatego też, nie otrzymał on pomocy w związku z długiem powstałym z tytułu opłat mieszkaniowych. Tego rodzaju dług jest bez wątpienia wynikiem długofalowego działania, któremu jak wynika z akt sprawy, skarżący nie starał się zaradzić. Z tej przyczyny nie otrzymał również pomocy w pozostałym zakresie, gdyż zgłoszona potrzeba zakupu butów, kurtki, bielizny itd. "porządnej jakości", podczas gdy pracownik socjalny stwierdził, iż posiada on zarówno kurtkę, obuwie i inną odzież, która nadaje się do użytku oraz medykamentów, zakupu których skarżący także nie udowodnił, nie mogą zostać zrealizowane tylko dlatego, że wyraził on chęć ich posiadania. W kwestii zaś pomocy na zakupienie żywności organ wyraźnie poinformował skarżącego, iż bez wydawania w tym względzie decyzji administracyjnej może on skorzystać, we wskazanej jadłodajni, z jednego, gorącego posiłku dziennie. Zarzuty odnoszące się do uzasadnienia decyzji, także nie zasługują na uwzględnienie. Zaskarżona decyzja zawiera zarówno uzasadnienie faktyczne, jak i uzasadnienie prawne. Wskazuje bowiem fakty, które Samorządowe Kolegium Odwoławcze uznało za udowodnione i na których opiera rozstrzygnięcie oraz przyczyny odmowy wiarygodności oświadczeniom skarżącego. Wyjaśnia też podstawę prawną rozstrzygnięcia z przytoczeniem przepisów prawa. Organy decyzyjne nie przekroczyły również granic uznania administracyjnego, gdyż podjęto wszelkie niezbędne kroki do wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy. Podzielić także należy stanowisko organu odwoławczego, iż zarzut skarżącego, dotyczący rzekomego oparcia przez organy orzekające rozstrzygnięcia na fałszywych dowodach, sporządzonych przez pracowników Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w L. jest gołosłowny. Skarżący nie wykazał też wpływu "fałszywych dowodów" na wynik sprawy. W takiej sytuacji, stosownie do art. 151 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzeczono jak na wstępie.