IV SA/Wr 319/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Tomasz Świetlikowski, Sędziowie: Asesor WSA Aneta Brzezińska, Sędzia WSA Marta Pająkiewicz-Kremis (sprawozdawca), Protokolant: Referent Przemysław Pawłowski, po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 9 maja 2024 r. sprawy ze skargi A. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Wałbrzychu z dnia 27 marca 2023 r. nr SKO 4102/6/2023 w przedmiocie uchylenia decyzji dotyczącej przyznania zasiłku okresowego oddala skargę w całości. Przedmiotem skargi A. M. (dalej: strona, wnioskodawca, skarżący) jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Wałbrzychu (dalej: SKO, organ drugiej instancji) z dnia 27 marca 2023 r. (nr SKO 4102/6/2023), mocą której organ ten działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 2268, dalej: k.p.a.) utrzymał w mocy decyzję Prezydenta Miasta Wałbrzycha z dnia 20 stycznia 2023 r. (nr MOPS/4062/000475/2023) wydaną w sprawie uchylenia z dniem 1 listopada 2022 r. decyzji z dnia 12 października 2022 r. (nr MOPS/4062/003746/2022) decyzji o przyznaniu stronie zasiłku okresowego z powodu niepełnosprawności. Jak wynika z akt sprawy, decyzją z dnia 12 października 2022 r., wydaną po rozpatrzeniu wniosku strony z dnia 5 października 2022 r., Prezydent Miasta Wałbrzycha (dalej: organ pierwszej instancji) działając na podstawie art. 38 ust. 1-5 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2021 r. poz. 2268, dalej: u.p.s.) przyznał stronie od dnia 1 października 2022 r. do dnia 28 lutego 2023 r. zasiłek okresowy z powodu niepełnosprawności w kwocie 28,50 zł. Zgodnie z ustalonym w tej decyzji stanem faktycznym, na podstawie wywiadu środowiskowego ustalono, że wnioskodawca mieszka z matką, lecz prowadzi osobne gospodarstwo domowe, jest osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym. Dochód strony stanowi zasiłek stały w kwocie 719,00 zł. Decyzją z dnia 20 stycznia 2023 r., wydaną na podstawie art. 4, art. 8 ust. 1, art. 11 ust. 2, art. 38 ust. 1-5 oraz art. 106 ust. 1 i 5 i art. 107 ust. 4 u.p.s., organ pierwszej instancji uchylił z dniem 1 listopada 2022 r. wspomnianą decyzję z dnia 12 października 2022 r. z uwagi na brak poinformowania organu o aktualnym miejscu zamieszkania oraz z uwagi na brak współpracy wnioskodawcy z pracownikiem socjalnym. Powołaną na wstępie decyzją z dnia 27 marca 2023 r. SKO utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji stwierdzając zasadność uchylenia stronie prawa do zasiłku okresowego z dniem 1 listopada 2022 r. W uzasadnieniu swojego stanowiska organ drugiej instancji wskazał, że w decyzji z dnia 12 października 2022 r. dotyczącej przyznania stronie zasiłku okresowego strona została pouczona o obowiązku poinformowania organu, który przyznał świadczenie o każdej zmianie sytuacji osobistej, dochodowej, majątkowej, która wiąże się z podstawa do przyznania świadczeń. W nawiązaniu do powyższego odnotował, że z uzyskanych przez organ pierwszej instancji w toku pobierania przez stronę świadczenia informacji wynikało, że w związku z prowadzonym dochodzeniem w sprawie pobicia I. M. (matka strony), w stosunku do strony zastosowano środek zapobiegawczy w postaci nakazu opuszczenia mieszkania zajmowanego wspólnie z matką. Środek ten zastosowano na okres trzech miesięcy. Termin jego zastosowania upływał w dniu 14 stycznia 2023 r. W dniu 13 października 2022 r. pracownik socjalny udał się do dotychczasowego miejsca zamieszkania strony i uzyskał od I. M. informację, że nie wie, gdzie syn przebywa. Podczas kolejnych wizyt pracownika socjalnego w dotychczasowym miejscu zamieszkania wnioskodawcy matka strony podtrzymała twierdzenia odnośnie do tego, że syn z nią nie mieszka. W piśmie z dnia 27 grudnia 2022 r., skierowanym do organu pierwszej instancji, strona zwróciła się o wypłatę wstrzymanych od listopada 2022 r. świadczeń. Podczas wizyty tego dnia w Ośrodku i rozmowy z pracownikiem socjalnym wnioskodawca wskazał, że o wstrzymaniu wypłaty środków z MOPS zorientował się dopiero po dwóch miesiącach, ponieważ złamała się mu karta do bankomatu i nie mógł z niej korzystać. Twierdził, że utrzymywał się z pożyczonych pieniędzy. W trakcie przesłuchania w dniu 3 stycznia 2023 r. strona podała, że nie wymieniła złamanej karty, ponieważ dalej mogła dokonywać płatności, pod placówką Banku. Z protokołu przesłuchania strony i jej matki wnika, że strona w okresie od 15 października do 21 grudnia 2022 r. nocowała u matki tylko raz. Zgodnie z tym co zeznała strona, w tym czasie mieszkała w aucie syna, zaparkowanym przy ul. [...], altanie mamy, u znajomych. Utrzymywała się za pieniądze pożyczone od znajomych (odmawiając podania organowi ich danych personalnych). Jak dalej argumentował organ drugiej instancji, strona mimo wielokrotnych prób podejmowanych przez pracowników organu nie udzieliła wiarygodnych informacji na temat tego, gdzie mieszka po opuszczeniu mieszkania matki, z czego utrzymywała się w tym czasie, mimo że przez dwa miesiące nie otrzymywała przyznanych świadczeń (co zauważył dopiero po dwóch miesiącach). Następnie organ przytoczył treść art. 107 ust. 4a u.p.s. stwierdzając w podsumowaniu zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego że strona swoim agresywnym zachowaniem w stosunku do pracowników socjalnych organu, unikaniem rzetelnego przedstawienia swej sytuacji dochodowej, udzielaniem wymijających odpowiedzi, nie wskazaniem miejsca zamieszkania, uniemożliwił pracownikom socjalnym przeprowadzenie wywiadu środowiskowego i ustalenie swojej aktualnej sytuacji materialnej i osobistej stanowiącej podstawę do udzielenia świadczeń z pomocy społecznej, co stanowiło przesłankę do uchylenia decyzji przyznającej stronie zasiłek okresowy. W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu skarżący wniósł o uchylenie w całości decyzji SKO jako wydanej z naruszeniem przepisów prawa, zasad współżycia społecznego oraz opartej na błędnych (bo dowolnych) ustaleniach faktycznych. W treści skargi skarżący podniósł, że nie unikał przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, czego dowodzi przeprowadzona aktualizacja wywiadu środowiskowego, poprzedzona wydaniem decyzji z dnia 12 października 2022 r. przyznającej stronie prawo do zasiłku. Zaznaczył, że nie odmawiał kontaktu ani współpracy z pracownikiem socjalnymi, albowiem nie leżało to w jego interesie. Podniósł, że nieprawdą jest, iż swoim zachowaniem uniemożliwił ustalenie aktualnej sytuacji materialnej, dochodowej i osobistej, albowiem w oświadczeniu z dnia 27 grudnia 2022 r. (znajdującym się aktach sprawy) skarżący opisał swoją sytuację (materialną, dochodową i osobistą). W treści skargi skarżący nawiązał do argumentacji przedstawionej w decyzji organu pierwszej instancji (z dnia 20 stycznia 2023 r.) podnosząc, że nie spodziewał się, że pracownik socjalny będzie chciał przeprowadzić z nim wywiad środowiskowy w listopadzie 2022 r., skoro w miesiącu poprzednim została przeprowadzona aktualizacja wywiadu środowiskowego. Zwrócił uwagę, że nigdy wcześniej nie spotkał się z praktyką aktualizacji wywiadu w okresie na który zostały przyznane już świadczenia. Niezależnie od tej argumentacji podniósł, że pracownik socjalny który wizytował w listopadzie 2022 r. miejsce zamieszkania strony nie pozostawił żadnego wezwania, ani nie prosił matki o przekazanie informacji o konieczności skontaktowania się syna z pracownikiem socjalnym (na dowód tych twierdzeń strona powołała się w skardze na oświadczenie matki z dnia 27 grudnia 2022 r.). Dodał, że także podczas osobistego kontaktu ze skarżącym w dniu 21 grudnia 2022 r. pracownik socjalny "nie zażądał od skarżącego żadnych działań, jak również nie pytał o nic", choć pismem z dnia 24 listopada 2022 r. (doręczonym 27 grudnia 2022 r.) wezwał stronę do osobistego kontaktu i stawiennictwa MOPS w Wałbrzychu. W dalszej części skargi skarżący zaprzeczył prawdziwości notatek służbowych pracowników socjalnych z dnia 3 i 4 stycznia 2023 r. w których odnotowano, że skarżący zachowywał się wobec tych pracowników w sposób agresywny, podnosił głos, a nadto, unikał odpowiedzi na zadawane pytania lub odpowiadał wymijająco. O tym, że skarżący wykazywał chęć współpracy świadczy (znajdujące się w aktach sprawy) jego oświadczenie z dnia 4 stycznia 2023 r., w którym wyjaśnił gdzie nocował w okresie od 15 października 2022 r. do 4 stycznia 2023 r. Skarżący zaprzeczył również jakoby odmawiał podania żądanych danych, w tym, danych personalnych, adresów, numerów telefonów osób trzecich, a jedynie – co wynika z jego pisma z dnia 10 stycznia 2023 r. – "poprosił o sprecyzowanie rodzaju informacji i podstawy prawnej ich żądania, aby móc zebrać takie informacje i je przedłożyć". Końcowo skarżący odnotował, że okoliczności sprawy mogą dowodzić złej woli pracownika socjalnego MOPS lub też szukania oszczędności z powodu dużego zadłużenia miasta W. W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje: Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie albowiem zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa w stopniu uzasadniającym jej uchylenie. Zgodnie z art. 149 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634, dalej: p.p.s.a.) sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie: 1) uchyla decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi: a) naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, b) naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, c) inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W ocenie Sądu, żadna z powyższych przesłanek nie wystąpiła w sprawie. Istota sporu w sprawie sprowadza się do oceny, czy istniały podstawy do uchylenia (z dniem 1 listopada 2022 r.) decyzji przyznającej stronie zasiłek okresowy. Jak wynika z akt sprawy, decyzją z dnia decyzją z dnia 12 października 2022 r., organ pierwszej instancji przyznał stronie od dnia 1 października 2022 r. do dnia 28 lutego 2023 r. zasiłek okresowy z powodu niepełnosprawności w kwocie 28,50 zł. Podstawę przyznania stronie rzeczonego świadczenia stanowiły ustalenia faktyczne poczynione w trakcie aktualizacji wywiadu środowiskowego i wskazujące na to, że wnioskodawca jest osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowany, jego dochód stanowi zasiłek stały w kwocie 719 zł, wnioskodawca mieszka z matką, lecz prowadzi osobne gospodarstwo domowe. Jako okoliczność pozostającą poza sporem uznać należy fakt, że wraz z tą decyzją skarżący został pouczony o obowiązku poinformowania organu, który przyznał świadczenie o każdej zmianie sytuacji osobistej, dochodowej, majątkowej, która wiąże się z podstawą do przyznania świadczeń. Niespornie również, w związku z orzeczonym wobec strony środkiem zapobiegawczym polegającym na czasowym nakazie opuszczenia lokalu zajmowanego wspólnie z matką (pokrzywdzoną na skutek pobicia) wystąpiła zmiana danych zawartych w wywiadzie. Zgodnie z art. 107 ust. 4 u.p.s. zdanie pierwsze, w przypadku ubiegania się o przyznanie świadczenia z pomocy społecznej po raz kolejny, a także gdy nastąpiła zmiana danych zawartych w wywiadzie, sporządza się aktualizację wywiadu. W myśl art. 107 ust. 4a u.p.s., niewyrażenie zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego przez osoby lub rodziny ubiegające się o świadczenia z pomocy społecznej lub na jego aktualizację przez osoby lub rodziny korzystające ze świadczeń z pomocy społecznej stanowi podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej. W realiach kontrolowanej sprawy niewątpliwie strona nie może ponosić negatywnych konsekwencji wynikających z braku reakcji na pismo organu z dnia 24 listopada 2022 r., wzywające ją do osobistego skontaktowania się z pracownikiem socjalnym w celu ustalenia terminu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego i rozpoznania aktualnej sytuacji materialno-bytowej. Pismo to zostało bowiem skierowane do strony w czasie, kiedy obowiązywał ją środek zapobiegawczy w postaci nakazu opuszczenia lokalu zajmowanego wspólnie z matką, tj. lokalu przy ul. [...] w W. Strona nie miała zatem prawa przebywać w dotychczasowym miejscu zamieszkania, zaś ówczesne stosunki z matką (z uwagi na prowadzone dochodzenie w sprawie jej pobicia przez skarżącego) nie dawały rękojmii, że wezwanie organu dotrze do strony. O tym, że zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji w sumie odpowiadają prawu, przesądza natomiast postawa skarżącego, ujawniona po tym, jak pracownikom socjalnym MOPS-u w Wałbrzychu udało się nawiązać kontakt ze skarżącym. W tym miejscu wypada przypomnieć, że zgodnie z przepisami ustawy o pomocy społecznej, pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej państwa, mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężenia trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. Zadaniem pomocy społecznej jest zapobieganie wskazanym sytuacjom przez podejmowanie działań zmierzających do życiowego usamodzielnienia osób i rodzin oraz ich integracji ze środowiskiem (art. 3 ust. 2 u.p.s.). Stosownie do treści art. 4 u.p.s. osoby i rodziny korzystające z pomocy społecznej są obowiązane do współdziałania w rozwiązywaniu ich trudnej sytuacji życiowej. Nie ulega zatem wątpliwości, że pomoc społeczna ma na celu jedynie wspieranie osób i rodzin w ich wysiłkach do zaspokojenia niezbędnych potrzeb, do życiowego usamodzielnienia i integracji społecznej, udzielane zaś świadczenia mają być adekwatne do sytuacji korzystających z pomocy, od których z kolei wymaga się współdziałania w rozwiązywaniu ich trudnej sytuacji życiowej. Obowiązek współdziałania świadczeniobiorców z jednostkami i pracownikami pomocy społecznej został wielokrotnie zaakcentowany w ustawie, niemniej jednak przepisy dokładnie nie wskazują sposobu jego realizacji, co przesądza o pozostawieniu kwestii oceny postawy wnioskodawców w tym zakresie organom pomocowym. Nie ulega kwestii, że przywiązywanie szczególnej uwagi do realizacji obowiązku współdziałania uznać należy w sprawach z zakresu pomocy społecznej za przesłankę istotną, a to z tego powodu, że pomoc społeczna nie może sprowadzać się do prostego rozdawnictwa świadczeń. Z art. 11 u.p.s. wynika bezsprzecznie, że organy pomocowe zobligowane są do wszechstronnej analizy i oceny postawy beneficjenta pomocy społecznej pod kątem istnienia woli współdziałania w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej. Brak woli współdziałania beneficjenta z organem pomocy społecznej, w tym bierna bądź roszczeniowa postawa podmiotu ubiegającego się o pomoc społeczną może spowodować odmowę przyznania świadczenia bądź wstrzymanie wypłaty świadczenia, o czym mowa m.in. art. 11 ust. 2 u.p.s. Nadto również, w określonych stanach faktycznych, może to stanowić podstawę do uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia pomocowego dotychczasowemu beneficjentowi pomocy społecznej. W nawiązaniu do zebranego w sprawie materiału dowodowego podnieść należy, że z niespornych ustaleń faktycznych wynika, że w związku z orzeczonym środkiem zapobiegawczym, skarżący w okresie od 15 października 2022 r. poza jednym przypadkiem nie nocował w mieszkaniu matki, o czym nie poinformował organu pomocy społecznej. W tym czasie, zgodnie z jego oświadczeniem zawartym w piśmie z dnia 4 stycznia 2023 r., nocował on w pożyczonym samochodzie, w altance na ogródku, u znajomego. Pytany w toku przesłuchania w dniu 3 stycznia 2022 r. o to, skąd miał środki na utrzymanie, w tym, na tankowanie auta (skoro w listopadzie 2022 r. wstrzymano mu wypłatę środków z pomocy społecznej – przypis Sądu) skarżący wskazał, iż w tym czasie utrzymywał się z pieniędzy pożyczonych od znajomych. Co ważne, w toku przesłuchania w siedzibie organu skarżący odmówił podania danych osobowych tych osób. W świetle podnoszonej przez organ okoliczności, jaka jest fakt wstrzymania stronie wypłaty środków z pomocy społecznej od 1 listopada 2022 r. oraz powiązanym z tym faktem zarzutem, że skarżący zorientował się o wstrzymaniu mu wypłaty rzeczonych środków dopiero z końcem grudnia 2022 r. (pismo skarżącego z 27 grudnia 2022 r.) jako uzasadnioną ocenić należy argumentację organu drugiej instancji, iż fakt odnotowania przez stronę faktu wstrzymania wypłaty jej świadczeń z pomocy społecznej dopiero po dwóch miesiącach może świadczyć o tym, że strona posiada dodatkowe, nieujawnione źródło dochodu i jest w stanie utrzymywać się bez środków pieniężnych z pomocy społecznej. By to wykluczyć, koniecznym było zweryfikowanie jej stanowiska z którego wynikało, że pieniądze na utrzymanie pożyczyła od znajomych. Odmawiając podania danych personalnych tych osób, skarżący wykazał brak woli współdziałania w rozumieniu art. 11 ust. 2 u.p.s., co uzasadniało uchylenie wydanej mu uprzednio decyzji o przyznaniu świadczenia. Na marginesie należy dostrzec pewną niespójność w wyjaśnieniach strony, która początkowy brak wiedzy o wstrzymaniu środków pieniężnych przez MOPS raz tłumaczyła tym, że złamała się jej karta, innym zaś razem, pytana o to, dlaczego nie wyrobiła sobie nowej karty do bankomatu twierdziła, że nie było takiej potrzeby bo mogła wypłacać pieniądze z banku. Co niewątpliwe, na beneficjencie świadczeń z pomocy społecznej spoczywa obowiązek umożliwienia organowi dokonania ustaleń faktycznych, zgodnie z art. 4, art. 107 ust. 1 i ust. 4a, mających zasadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Obowiązek współdziałania jest aktualny zarówno na etapie ubiegania się o świadczenia z pomocy społecznej, jak i w razie potrzeby zweryfikowania ustaleń faktycznych mających wpływ na prawo do tych świadczeń. Nie można zapominać, że udzielana - w ramach pomocy społecznej - pomoc ze środków publicznych ma być adekwatna do sytuacji korzystających z pomocy. W ocenie Sądu, całokształt ujawnionych w sprawie okoliczności uzasadnia przyjęcie, że uchylenie decyzji z dnia 12 października 2022 r. z uwagi na postawę skarżącego znajduje swoje uzasadnienie prawne (art. 11 ust. 2 u.p.s. powołany w podstawie prawnej decyzji organu pierwszej instancji) i faktyczne, co odzwierciedla zebrany w sprawie materiał dowodowy. Odnosząc się końcowo do powołanego w zaskarżonej decyzji art. 107 ust.4a u.p.s. to trzeba wyraźnie zaakcentować, o czym była już mowa, że brak reakcji strony na wystosowane do strony wezwanie z dnia 24 listopada 2022 r., z uwagi na orzeczony przez Prokuraturę nakaz opuszczenia mieszkania matki na trzy miesiące, nie mogło skutkować negatywnymi konsekwencjami dla strony. Z tych względów, akcentowanie przez organ pierwszej instancji braku reakcji strony na wezwanie z dnia 24 listopada 2022 r. nie było argumentacja trafną. Niemniej, utrzymując tę decyzję w mocy organ drugiej instancji nie naruszył przepisów prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynika sprawy ani przepisów postępowania, które mogły mieć wpływ na wynik sprawy, jako że, o czym także była już mowa, postawa skarżącego w toku przesłuchania w dniu 3 stycznia 2022 r. niewątpliwie wskazuje na brak chęci współdziałania strony z pracownikami socjalnymi, co wyczerpuje normę z art. 11 ust. 2 u.p.s., dającej organowi prawo do uchylenia decyzji przyznającej świadczenie. Nie można również pominąć, że wizyta pracowników socjalnych w mieszkaniu matki strony w dniu 3 stycznia 2022 r. oraz przeprowadzony w tym dniu dowód z zeznania strony w istocie służyło tym samym celom co przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, w tym, że nastąpiło to w procesowej formie przesłuchania. Udzielanie przez stronę wymijających odpowiedzi, odmowa wskazania danych personalnych osób, którzy, wedle twierdzeń strony, pożyczali jej pieniądze na utrzymanie w okresie – listopad i grudzień 2022 r. niewątpliwie wpisują się w przesłankę z art. 11 ust 2 i art. 107 ust. 4a u.p.s. Postawę skarżącego potwierdza treść jego psim, jakie w toku postępowania kierował do organu. Deklarowana przez stronę (pisemnie) chęć udziału w przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego przeczy sposobowi udzielania odpowiedzi na pytania zadane stronie w toku przesłuchania w dniu 3 stycznia 2022 r. Odnosząc się końcowo o podania w protokole przesłuchania błędnego okresu, w jakim skarżący pozostawał poza domem matki, wskazać trzeba, że z treści protokołu z dnia 3 stycznia 2022 r. wynika, że wskazana omyłkowo data 21 października 2022 r. została poprawiona przez pracownika Ośrodka na 21 grudnia 2022 r. W sprawie organ nie kwestionował twierdzeń strony, że z uwagi na stan zdrowia matki, od 21 grudnia 2022 r. przebywa u niej w domu. Kierując się przedstawioną argumentacją, Sąd działając na podstawie art. 151 p.p.s. a. oddalił skargę w całości.