IV SA/Wr 323/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Katarzyna Radom, Sędziowie: Sędzia WSA Daria Gawlak-Nowakowska, Sędzia WSA Gabriel Węgrzyn (sprawozdawca), Protokolant: Referent Kamila Ostrowska, po rozpoznaniu w dniu 9 stycznia 2025 r. na rozprawie w Wydziale IV sprawy ze skargi K. Ł. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 9 maja 2024 r., nr 010070/680/3384772/2022 w przedmiocie zmiany okresu świadczenia wychowawczego oddala skargę w całości. Decyzją z 9 V 2024 r. (010070/680/3384772/2022) Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej "PrZUS"), po rozpatrzeniu odwołania K. Ł. (dalej "skarżąca"), utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej "ZUS") z 28 XII 2022 r. (010070/680/3384772/2022) zmieniającą okres przysługiwania skarżącej świadczenia wychowawczego na dziecko M. Ł. na okres od 1 VI 2022 r. do 31 VII 2022 r. W motywach decyzji odwoławczej PrZUS wyjaśnił, że ZUS po rozpatrzeniu wniosku skarżącej, informacją z 5 IV 2022 r. powiadomił skarżącą o przyznaniu świadczenia wychowawczego na dziecko M. Ł. na okres od 1 VI 2022 r. do 31 V 2023 r. Wnioskiem z 25 VIII 2022 r. o świadczenie wychowawcze na to samo dziecko zwrócił się A. Ł. W toku postępowania przedłożył on postanowienie Sądu Rejonowego w Wałbrzychu z dnia 19 VII 2022 r., sygn. akt IV Nsm 1048/22, w którym zmieniono pkt II wyroku rozwodowego, wydanego przez Sąd Okręgowy w Świdnicy w dniu 5 X 2017 r., sygn. I C 459/17, ustalając miejsce pobytu małoletniego M. Ł. w każdorazowym miejscu zamieszkania A. Ł., z jednoczesnym udzieleniem zabezpieczenia w ten sposób, że do czasu prawomocnego zakończenia postępowania w sprawie ustalono, że miejscem pobytu małoletniego dziecka będzie każdorazowe miejsce zamieszkania A. Ł. W takich okolicznościach sprawy ZUS decyzją z dnia 28 XII 2022 r. (010070/680/9329325/2022) przyznał A. Ł. świadczenie wychowawcze na dziecko M. Ł. na okres od 1 VIII 2022 r. do 31 V 2023 r. W ocenie PrZUS w opisanych powyżej okolicznościach sprawy należało zmienić okres przysługiwania skarżącej świadczenia wychowawczego na wskazane dziecko, ograniczając go do okresu od 1 VI 2022 r. do 31 VII 2023 r. PrZUS podzielił w tym względzie stanowisko wyrażone w decyzji ZUS z 28 XII 2022 r. (010070/680/3384772/2022) zmieniającej okres przysługiwania skarżącej świadczenia wychowawczego. PrZUS wyjaśnił, że wobec faktu, że w sprawie jest postanowienie sądu, zmieniające dotychczasowe ustalenia w sprawie rozwodowej, w którym sąd wprost określił zasady sprawowania opieki nad dzieckiem, ZUS przy rozpatrywaniu wniosku o świadczenia zobowiązany jest uwzględnić treść postanowienia sądu. Zgodnie z przepisami prawo do świadczenia wychowawczego przysługuje od pierwszego dnia miesiąca następującego po miesiącu, w którym sąd odpowiednio wydał orzeczenie albo orzeczenie uprawomocniło się. Jednocześnie PrZUS nadmienił, że wypłacone skarżącej świadczenie wychowawcze za okres od 1 VIII 2022 r. do 31 I 2023 r. stanowi nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze. Nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze skarżąca zobowiązana jest wpłacić na rachunek bankowy Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z którego środki zostały wypłacone. W konsekwencji PrZUS utrzymał w mocy zakwestionowaną odwołaniem decyzję ZUS powołując się na art. 138 § 1 pkt 1 kpa i art. 28 ust. 1 ustawy z 11 II 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz.U. z 2024 r., poz. 1576) – dalej "UoPWD". W skardze na powyższą decyzję skarżąca wniosła o zmianę decyzji i przyznanie uprawnienia do świadczenia wychowawczego dziecko M. Ł. na okres od 1 VI 2022 r. do 31 V 2023 r., a zarazem stwierdzenie, że pobrane już świadczenia nie mają charakteru nienależnego. Nadto skarżąca wniosła o dopuszczenie dowodów z załączonych do skargi dokumentów na okoliczność przekazania ojcu dziecka świadczenia wychowawczego w okresie od VIII do XII 2022 r. i za I 2023 r. oraz z przesłuchania jej na tę okoliczność. W uzasadnieniu skargi skarżąca podkreśliła, że nie wystąpiła po jej stronie zła wola, gdyż przekazywała świadczenia ojcu dziecka. Organ ZUS w pewnym okresie wypłacał świadczenia obojgu rodzicom przyczyniając się tym samym do zaistniałej sytuacji, zamiast w odpowiednim terminie powiadomić skarżącą o złożeniu wniosku przez A. Ł. i wygasić świadczenie wypłacane skarżącej. W skardze powołano się na orzecznictwo sądów powszechnych oraz Sądu Najwyższego w sprawach emerytalno-rentowych podkreślając, że świadczenie można uznać za nienależnie pobrane wyłącznie w przypadku wykazania, że osoba zobowiązana była należycie pouczona i świadoma okoliczności braku podstaw do pobierania świadczenia. Błędy po stornie organów nie mogą zaś stanowić podstawy do obciążenia strony obowiązkiem zwrotu świadczenia jako nienależnego. W odpowiedzi na skargę PrZUS wniósł o jej oddalenie. Wyjaśnił, że sprawa nie dotyczy ustalenia wysokości świadczenia nienależnie pobranego, a nadto powołane w skardze orzecznictwo nie dotyczy problematyki regulowanej przepisami UoPWD. Zaznaczył, że w okresie od 1 VIII 2022 r. do 31 V 2023 r. opiekę nad dzieckiem sprawuje ojciec, co znajduje potwierdzenie w postanowieniu Sądu Rejonowego w Wałbrzychu z 19 VII 2022 r., sygn. akt IV Nsm 1048/22. W konsekwencji za ten okres nie należy się skarżącej prawo do świadczenia wychowawczego. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje: Zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa w stopniu uzasadniającym jej uchylenie. Jak wynika z art. 1 ust. 3 UoPWD, świadczenie wychowawcze przysługuje, o ile wnioskodawca zamieszkuje z dziećmi na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez okres, w jakim ma otrzymywać świadczenie wychowawcze. Świadczenie wychowawcze przysługuje ex lege osobie, która wystąpiła ze stosownym wnioskiem i spełnia ustawowe przesłanki. Jak bowiem wynika z art. 13a ust. 1 UoPWD, przyznanie świadczenia wychowawczego nie wymaga wydania decyzji. Jedynie w przypadku ustalenia przez organ, że ustawowe przesłanki nie zostały spełnione i świadczenie nie należy się w ogóle lub też nie należy się w całym okresie świadczeniowym albo nie należy się w pełnej wysokości, wówczas wydawana jest decyzja administracyjna w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia, ewentualnie w przedmiocie zmiany lub uchylenia prawa do świadczenia (zob. art. 13a ust. 4 UoPWD). Należy podkreślić, że decyzja tego rodzaju nie jest decyzją zmieniającą "inną decyzję" ale decyzją zmieniającą lub uchylającą "prawo" w okresie świadczeniowym objętym konkretnym wnioskiem. Nie ma tu podstaw do poszukiwania analogii do decyzji z art. 155 kpa, czy z art. 32 ust. 1 ustawy z 28 XI 2003 r. o świadczeniach rodzinnych. W sytuacji braku dobrowolnego zwrotu świadczenia nienależnie pobranego, wydawana jest też decyzja w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia (zob. art. 13a ust. 4 UoPWD). Trzeba zaznaczyć, że kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego podlegają zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na rachunek bankowy wskazany przez ZUS. Odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczenia wychowawczego do dnia spłaty (art. 25 ust. 9 UoPWD). Nie będzie jednak podstaw do naliczania odsetek, jeśli przyznanie świadczenia wychowawczego było następstwem błędu ZUS (art. 25 ust. 3 UoPWD). W okolicznościach niniejszej sprawy jest bezsporne, że skarżąca złożyła wniosek o świadczenie wychowawcze na syna M. Ł., zaś informacją z 5 IV 2022 r. ZUS powiadomił skarżącą o przyznaniu świadczenia wychowawczego na dziecko na okres od 1 VI 2022 r. do 31 V 2023 r., a więc na cały okres świadczeniowy. Jest również bezsporne, że postanowieniem Sądu Rejonowego w Wałbrzychu z 19 VII 2022 r., sygn. akt IV Nsm 1048/22 zmieniono pkt II wyroku rozwodowego (wydanego przez Sąd Okręgowy w Świdnicy dnia 5 X 2017 r., sygn. I C 459/17), ustalając miejsce pobytu małoletniego M. Ł. w każdorazowym miejscu zamieszkania A. Ł., z jednoczesnym udzieleniem zabezpieczenia w ten sposób, że do czasu prawomocnego zakończenia postępowania w sprawie ustalono, że miejscem pobytu małoletniego dziecka będzie każdorazowe miejsce zamieszkania A. Ł. Powyższa okoliczność miała istotne znaczenie, gdyż w świetle art. 4 ust. 2 pkt 1 UoPWD, świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca. Dodać należy, że A. Ł. w dniu 25 VIII 2022 r. zawnioskował o świadczenie wychowawcze na małoletniego M. Ł. Skoro więc ustalono, że skarżąca sprawowała pieczę nad małoletnim tylko do VII 2022 r., bowiem na mocy powołanego postanowienia opiekę przejął A. Ł., to wystąpiły podstawy do zmiany przysługującego skarżącej prawa do świadczenia wychowawczego, co też organy uczyniły. Skarżąca zresztą nie kwestionuje powyższego, zaś podnosi nieprawidłowości działania ZUS w zakresie dokonywanych na jej rzecz wypłat. Podkreśla, że ZUS w okresie od 1 VIII 2022 r. do 31 I 2023 r. wypłacał jej nadal świadczenia, mimo że miał już świadomość zmienionego stanu faktycznego, czym przyczynił się do powstania odpowiedzialności z tytułu nienależnego świadczenia. Skarżąca podkreśliła, że nigdy nie była wzbogacona nienależnym świadczeniem, gdyż otrzymane świadczenia za okres od VIII 2022 r. do I 2023 r. przekazywała A. Ł., na dowód czego załączyła do skargi wydruki potwierdzające dokonane przelewy. Sąd zwraca uwagę, że zaskarżona decyzja wydana została w przedmiocie "zmiany okresu świadczenia wychowawczego na okres świadczeniowy 2022/2023" w oparciu o art. 13a ust. 4 w zw. z art. 27 UoPWD. Jakkolwiek decyzja ta zawiera w uzasadnieniu m.in. informację dotyczącą obowiązku zwrotu świadczeń wypłaconych nienależnie, to władcze rozstrzygnięcie tej kwestii nastąpić może wyłącznie w ramach decyzji z art. 25 UoPWD. Z tych też względów Sąd m.in. nie uwzględnił wniosków dowodowych skargi na okoliczność przekazywania otrzymanych świadczeń na rachunek A. Ł. Okoliczność ta nie ma bowiem wpływu na okres przysługującego skarżącej prawa do świadczenia wychowawczego. Tylko w sprawie z art. 25 UoPWD można podnosić szczególne okoliczności wskazujące na zasadność odstąpienia od żądania zwrotu wypłaconych świadczeń. Jak wynika z art. 25 ust. 10 zdanie 1 UoPWD, ZUS może odstąpić od żądania zwrotu kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Jak zaś wynika z art. 25 ust. 3 UoPWD, błąd organu w przyznaniu świadczenia wychowawczego wyklucza możliwość żądania odsetek od kwot nienależnie pobranego świadczenia. Mając powyższe na względzie, Sąd skargę oddalił na zasadzie art. 151 ppsa.