IV SA/Wr 330/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Kamieniecka (sprawozdawca) Sędziowie Asesor WSA Marta Pająkiewicz-Kremis Sędzia WSA Katarzyna Radom po rozpoznaniu w Wydziale IV na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 9 listopada 2022 r. sprawy ze skargi A. N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w L. z dnia 17 marca 2022 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wysokości odpłatności wniesionej zastępczo przez gminę za pobyt w domu pomocy społecznej oddala skargę w całości. Przedmiotem skargi jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w L. z dnia 17 marca 2022 r. nr [...], utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy J. z dnia 18 stycznia 2022 r. nr [...] w sprawie ustalenia wysokości odpłatności wniesionej zastępczo przez Gminę J. za pobyt ojca A. N. – M. P. w Domu Pomocy Społecznej "[...]" w G. za okres od 1 lutego 2020 r. do 31 grudnia 2021 r. w kwocie 19.151,38 zł. Organ pierwszej instancji wyjaśnił w uzasadnieniu decyzji, że Wójt Gminy J. decyzją z dnia 7 września 2021 r. nr [...] zmienił decyzję z dnia 31 października 2019 r. nr [...] i ustalił odpłatność strony za pobyt ojca w DPS w kwocie 789,77 zł miesięcznie od 1 lutego 2020 r. do 31 marca 2020 r., w kwocie 777,04 zł miesięcznie od 1 kwietnia 2020 r. do 31 stycznia 2021 r. oraz w kwocie 891,04 zł miesięcznie od 1 lutego 2021 r. W wyniku przeprowadzonych czynności, organ ustalił, że strona nie uregulowała należności za pobyt ojca w DPS za okres od lutego 2020 r. do grudnia 2021 r. w łącznej kwocie 19.151,38 zł, co spowodowało zastępcze wniesienie opłaty przez Gminę. Strona zobowiązana jest więc do zwrotu zastępczo wniesionej przez Gminę odpłatności za pobyt ojca strony w DPS. W odwołaniu sporządzonym przez fachowego pełnomocnika strona wniosła o uchylenie decyzji organu pierwszej instancji i całkowite zwolnienie strony z obowiązku ponoszenia opłat za pobyt ojca w DPS z uwagi na naruszenie interesu prawnego strony i występowanie szczególnie uzasadnionych okoliczności sprawy. Decyzji zarzucono naruszenie art. 7, art. 7a oraz art. 8 k.p.a. przez ich niezastosowanie oraz naruszenie art. 77 k.p.a. przez brak rozpatrzenia w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego, wskazującego na sprzeczną z zasadami współżycia społecznego postawę ojca strony wobec rodziny oraz pominięcie, że strona pozostaje w nieformalnej separacji z mężem. Uzasadniając odwołanie, strona wskazała, że organ pominął rażąco naganną postawę ojca wobec swojej córki oraz jej trudną sytuację życiową. Ojciec strony nadużywał alkoholu, nie interesował się losem żony i dzieci, znęcał się psychicznie i fizycznie nad żoną i dziećmi, wszczynał awantury, kończące się interwencją Policji. W 1986 r. opuścił dom, porzucając żonę i trójkę małoletnich dzieci, całkowicie zaniechał wszelkich kontaktów z rodziną i nie łożył na utrzymanie dzieci. Cały ciężar utrzymania i wychowania dzieci obarczał matkę strony. Nałożenie na stronę obowiązku uiszczania opłat za pobyt ojca w DPS i brak zwolnienia z wnoszenia tych opłat na podstawie art. 64 i art. 64a ustawy o pomocy społecznej jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego i słusznym interesem strony. Zdaniem strony szczególną uwagę należy zwrócić na art. 64 pkt 2 ustawy umożliwiający zwolnienie z opłat, jeżeli występują uzasadnione okoliczności. Według strony, także przepis art. 104 ust. 4 ustawy wyraża w stosunku do zobowiązanego możliwość uniknięcia konieczności wnoszenia opłat, które zostały określone w decyzji w sprawie zwrotu należności. Artykuł 104 ust. 4 zawiera otwarty katalog przesłanek umożliwiających odstąpienie od żądania zwrotu i wskazuje jedynie przykładowe okoliczności. W sprawie z całą pewnością została spełniona przesłanka zwolnienia, bowiem żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenia stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie, a ponadto przypadkiem szczególnie uzasadnionym jest również postawa ojca strony, który nie interesował się losem swoich dzieci, w tym strony. GOPS nie uwzględnił szczególnego przypadku podczas orzekania o nałożeniu obowiązku uiszczania opłaty przez stronę oraz o zobowiązaniu do zwrotu odpłatności wniesionej przez Gminę. Nieprawidłowość skarżonej decyzji ma swoje źródło w błędnym założeniu, że w odniesieniu do strony nie występują podstawy do zwolnienia jej od obowiązku uiszczania opłat za pobyt ojca w DPS. Nie uwzględniono również, że strona pozostaje w nieformalnej separacji z mężem i prowadzi gospodarstwo domowe tylko z dziećmi. Wydana decyzja, nieuwzględniająca trudnej sytuacji finansowej strony oraz rażąco niewłaściwej postawy ojca, który porzucił rodzinę jawi się jako szczególnie usprawiedliwiona. Strona zauważyła również, że do konsultacji społecznej trafił projekt nowelizacji ustawy o pomocy społecznej, który jako przesłankę zwolnienia z odpłatności wskazuje rażące naruszenie przez rodzica obowiązku alimentacyjnego względem dziecka lub innych obowiązków rodzinnych, np. obowiązku opieki, wychowania, utrzymania, dbałości o rozwój (art. 64 pkt 7 ustawy). Wątpliwości organu w zakresie możliwości zwolnienia strony z odpłatności nie zostały rozpatrzone na korzyść strony zgodnie z art. 7a k.p.a. Po rozpatrzeniu odwołania, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w decyzji z dnia 17 marca 2022 r. nr [...] zauważyło, że organ pierwszej instancji skonkretyzował i zindywidualizował obciążający ją ustawowy obowiązek do ponoszenia opłat w decyzji z dnia 7 września 2021 r. SKO nadmieniło, że strona zwracała się z wnioskiem o całkowite zwolnienie jej z odpłatności za pobyt ojca w DPS, jednak organ pierwszej instancji odmówił całkowitego zwolnienia strony z ponoszenia tej odpłatności. Decyzja ta została utrzymana w mocy decyzją SKO z dnia 14 grudnia 2020 r., a następnie WSA we Wrocławiu oddalił skargę strony. Zatem strona zobligowana jest do ponoszenia odpłatności za pobyt ojca w DPS w wysokości wynikającej z decyzji ustalającej odpłatność. Wobec braku wpłat z jej strony istniały podstawy do wydania decyzji o zwrocie opłat zastępczo wniesionych przez Gminę w trybie art. 104 ust. 3 ustawy o pomocy społecznej. Z uwagi na charakter decyzji z art. 104 ust. 3 w związku z art. 61 ust. 3 nie podlegają badaniu zasadność ponoszenia opłat, osoba zobowiązana oraz wysokość opłaty. Argumentacja podnoszona w odwołaniu pozostaje bez jakiegokolwiek związku z niniejszą sprawą. W niniejszym postępowaniu nie mogą też być rozważane kwestie dotyczące możliwości spłaty przez stronę należności wniesionych przez Gminę. Zgodnie z art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej, odstąpić od żądania zwrotu może organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności. Przepis ten może być stosowany wówczas, gdy w obrocie prawnym istnieje decyzja w sprawie zwrotu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji SKO w całości i zwolnienie strony z ponoszenia opłat z uwagi na naruszenie interesu prawnego strony i występowanie szczególnie uzasadnionych okoliczności, ewentualnie o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, zarzucając naruszenie art. 7, art. 7a, art. 8 przez ich niezastosowanie oraz art. 77 k.p.a. przez brak rozpatrzenia w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego, wskazującego na sprzeczną z zasadami współżycia społecznego postawę ojca strony wobec rodziny. Strona podniosła, że organ pominął rażąco naganną postawę ojca wobec córki. GOPS nie wziął pod uwagę szczególnego przypadku, uzasadniającego zwolnienie strony od obowiązku uiszczania opłat za pobyt ojca w DPS. To błędne stanowisko zostało podtrzymane przez SKO w zaskarżonej decyzji. Tymczasem względem skarżącej z całą pewnością zachodzą przesłanki, uzasadniające zwolnienie jej od ponoszenia opłat. Ojciec strony nadużywał alkoholu, nie interesował się losem żony i dzieci, znęcał się psychicznie i fizycznie nad żoną i dziećmi, wszczynał awantury, kończące się interwencją Policji. W 1986 r. opuścił dom, porzucając żonę i trójkę małoletnich dzieci, całkowicie zaniechał wszelkich kontaktów z rodziną i nie łożył na utrzymanie dzieci, nawet alimentów w wysokości 10 zł miesięcznie po denominacji. Cały ciężar utrzymania i wychowania dzieci obarczał matkę strony, a alimenty wypłacane były z funduszu alimentacyjnego. Małżeństwo rodziców strony zostało rozwiązane w 2017 r. przez rozwód z wyłącznej winy męża matki. Skarżąca w chwili popełniania przez ojca przestępstw z użyciem przemocy wobec rodziny była małoletnia i nie miała możliwości złożenia zawiadomienia o podejrzeniu popełnieni przestępstwa, a od roku 1986 nie miała z ojcem żadnego kontaktu. Skarżąca winna być zwolniona z odpłatności na podstawie art. 64 pkt 7 ustawy o pomocy społecznej, dodany ustawą o zmianie ustawy o pomocy społecznej z dnia 17 listopada 2021 r., która weszła w życie dnia 27 stycznia 2022 r. Dorosłe dzieci rodziców, którzy względem nich w sposób rażący zaniedbywali obowiązki rodzicielskie, doprowadzając tym do ustania więzi rodzinnych, a także w sposób rażący nie spełniali na rzecz dzieci obowiązku alimentacyjnego, mogą zostać zwolnione z opłaty bez względu na ich sytuację materialną. Wobec tego w świetle aktualnie obowiązującego stanu prawnego i brzmienia art. 64 ustawy brak jest podstaw do nakładania na skarżącą obowiązku ponoszenia opłaty za pobyt jej ojca w DPS. Również w świetle wcześniejszego stanu prawnego istniała możliwość zwolnienia skarżącej z obowiązku ponoszenia opłat ze względu na wyjątkowe okoliczności, co wynikało z doktryny i orzecznictwa. Organ pominął też trudną sytuację życiową i finansową strony. Strona od stycznia 2021 r. pozostaje w nieformalnej separacji z mężem i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wyłącznie z dziećmi. Również ta okoliczność uzasadnia zwolnienie skarżącej z ponoszenia opłat. Strona zwróciła też uwagę, że wątpliwości organu w zakresie możliwości zwolnienia strony z odpłatności nie zostały rozpatrzone na korzyść strony zgodnie z art. 7a k.p.a. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t. j. Dz. U. z 2021 r., poz. 137 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W myśl art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2022 r., poz. 329, dalej p.p.s.a.), uwzględnienie skargi następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy. Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Przede wszystkim należy wyjaśnić, że przedmiotem skargi jest decyzja ustalająca wysokość odpłatności wniesionej zastępczo przez Gminę za pobyt ojca skarżącej w DPS za okres od 1 lutego 2020 r. do 31 grudnia 2021 r. w kwocie 19.151,38 zł i zobowiązująca skarżącą do zwrotu tej kwoty. Podstawę prawną wydanej decyzji stanowił art. 61 ust. 3 oraz art. 104 ust. 3 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2021 r., poz. 2268 ze zm.), dalej u.p.s. Zgodnie z art. 61 ust. 3 u.p.s. w przypadku niewywiązywania się m. in. zstępnych osoby przebywającej w domu pomocy społecznej z obowiązku opłaty za pobyt mieszkańca domu, ustalonego w decyzji lub umowie, opłaty te zastępczo wnosi gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej. Wydatki gminy podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Przepis art. 104 ust. 3 – 8 stosuje się odpowiednio. Stosownie do art. 104 ust. 3 u.p.s. wysokość należności, podlegających zwrotowi oraz terminy ich zwrotu ustala się w drodze decyzji administracyjnej. Nie jest sporne w sprawie, że skarżąca nie wywiązywała się z nałożonego na nią na mocy decyzji obowiązku uiszczania opłat za pobyt ojca w DPS. Organy orzekające w sprawie prawidłowo ustaliły, że Gmina poniosła zastępczo za skarżącą, zobowiązaną do ponoszenia opłat za pobyt ojca w DPS, odpłatność z tego tytułu w łącznej wysokości 19.151,38 zł za okres od 1 lutego 2020 r. do 31 grudnia 2021 r. Obecnie skarżąca na podstawie art. 61 ust. 3 w związku z art. 104 ust. 3 u.p.s. zobowiązana jest do zwrotu na rachunek Gminy opłat zastępczo poniesionych przez Gminę z tytułu pobytu ojca skarżącej w DPS. W postępowaniu dotyczącym zwrotu opłat zastępczo wniesionych przez gminę z tytułu pobytu w DPS zastosowanie znajduje art. 104 ust. 4 u.p.s., zgodnie z którym w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków z tytułu opłat w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, na wniosek osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu. Jeżeli więc skarżąca zamierza skorzystać z możliwości odstąpienia przez organ od żądania zwrotu wniesionej zastępczo odpłatności za pobyt w DPS, winna złożyć w tym celu stosowny wniosek do organu pierwszej instancji, wykazując wystąpienie szczególnie uzasadnionego przypadku. Jednakże skarżąca nie złożyła takowego wniosku do organu pierwszej instancji, a więc organ nie miał możliwości ustalenia, czy sytuacja skarżącej stanowi szczególnie uzasadniony przypadek, o którym stanowi art. 104 ust. 4 u.p.s. W odwołaniu od decyzji skierowanym do organu odwoławczego fachowy pełnomocnik skarżącej na stronach 6 – 7 wskazuje, że "art. 104 ust. 4 u.p.s. wyraża w stosunku do zobowiązanego możliwość uniknięcia konieczności wnoszenia opłat, które zostały określone w decyzji w sprawie zwrotu należności", następnie omawia prawidłowe rozumienie i cel wprowadzenia tego przepisu oraz stwierdza, że spełniona została przesłanka nadmiernego obciążenia i wystąpił szczególnie uzasadniony przypadek. Z odwołania sporządzonego przez pełnomocnika strony nie wynika jednak, aby strona złożyła na podstawie art. 104 ust. 4 u.p.s. wniosek do organu pierwszej instancji z uzasadnieniem wystąpienia szczególnie uzasadnionego przypadku w jej sprawie oraz z żądaniem odstąpienia od nałożenia na nią obowiązku zwrotu kwot zastępczo wniesionych przez Gminę. Pełnomocnik skarżącej nie postawił również w odwołaniu zarzutu (s. 2 odwołania) pominięcia złożonego przez skarżącą wniosku o odstąpienie od żądania zwrotu i naruszenia art. 104 ust. 4 u.p.s. Z powyższych względów, rozważań fachowego pełnomocnika skarżącej odnośnie ewentualnego zastosowania w sprawie art. 104 ust. 4 u.p.s. nie można uznać za złożenie wniosku skierowanego do organu pierwszej instancji odnośnie odstąpienia przez ten organ od żądania zwrotu zastępczo wniesionych opłat przez Gminę. Nie złożenie przez skarżącą wniosku o odstąpienie żądania zwrotu nie pozbawia stronę możliwości złożenia takowego wniosku do organu pierwszej instancji na obecnym etapie postępowania. Należy również zauważyć, że skarżąca mylnie zarzuca na obecnym etapie postępowania nieprawidłowe obciążenie ją opłatą za pobyt ojca w DPS i odmowę zwolnienia skarżącej z obowiązku wnoszenia opłat na podstawie art. 64 pkt 2 i pkt 7 u.p.s. Obecnie prowadzone postępowanie nie dotyczyło bowiem ustalenia skarżącej wysokości miesięcznej opłaty za pobyt ojca w domu pomocy społecznej na podstawie art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s. Odpłatność ta została bowiem ustalona decyzją Wójta Gminy J. z dnia 7 września 2021 r. nr [...], w której Wójt zmienił decyzję z dnia 31 października 2019 r. nr [...] i ustalił odpłatność strony za pobyt ojca w DPS w kwocie 789,77 zł miesięcznie od 1 lutego 2020 r. do 31 marca 2020 r., w kwocie 777,04 zł miesięcznie od 1 kwietnia 2020 r. do 31 stycznia 2021 r. oraz w kwocie 891,04 zł miesięcznie od 1 lutego 2021 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w L. decyzją z dnia 12 listopada 2021 r. nr [...] utrzymało w mocy powyższą decyzję organu pierwszej instancji. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu oddalił w całości skargę na powyższą decyzję SKO w wyroku z dnia 21 czerwca 2022 r., sygn. akt IV SA/Wr 39/22. Decyzja w sprawie ustalenia wysokości opłaty wnoszonej przez skarżącą z tytułu pobytu ojca w DPS jest prawomocna. W obecnie prowadzonym postępowaniu, dotyczącym ustalenia wysokości odpłatności wniesionej zastępczo przez Gminę za pobyt ojca skarżącej w DPS nie znajduje zastosowania art. 64 pkt 2 i 7 u.p.s. Przepis ten umożliwia ewentualne zwolnienie osoby zobowiązanej z obowiązku wnoszenia opłat za pobyt mieszkańca w DPS, natomiast nie dotyczy zwolnienia strony z obowiązku zwrotu gminie odpłatności wniesionej zastępczo przez gminę za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej. Nadmienić należy, że skarżąca złożyła w dniu 3 kwietnia 2020 r. wniosek o zwolnienie z wnoszenia opłat za pobyt ojca w DPS, a Wójt Gminy J. decyzją z dnia 19 października 2020 r. nr [...] odmówił całkowitego zwolnienia strony z ponoszenia odpłatności za pobyt ojca w DPS na podstawie obowiązującego wówczas brzmienia art. 64 u.p.s. Decyzja ta została utrzymana w mocy decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w L. z dnia 14 grudnia 2019 r. nr [...], od której Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu oddalił skargę w wyroku z dnia 25 maja 2021 r. sygn. akt IV SA/Wr 192/21. Wobec powyższego, nieuzasadnione są zarzuty skargo odnośnie naruszenia art. 7 i art. 8 k.p.a przez ich niezastosowanie oraz art. 77 k.p.a. przez brak rozpatrzenia w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego, pominięcie sprzecznej z zasadami współżycia społecznego postawy ojca strony wobec rodziny, rażącego naruszenia przez ojca obowiązku alimentacyjnego i innych obowiązków rodzinnych, zerwania przez ojca wszelkich kontaktów ze skarżącą i braku zainteresowania losem skarżącej. Nie jest również trafny zarzut naruszenia art. 7a k.p.a., ponieważ w sprawie nie występowały wątpliwości co do treści normy prawnej, tj. art. 64 u.p.s. W tym stanie rzeczy na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji wyroku.