IV SA/Wr 336/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Gabriel Węgrzyn (sprawozdawca), Sędziowie: Asesor WSA Aneta Brzezińska, Sędzia WSA Katarzyna Radom, Protokolant: Starszy referent Przemysław Pawłowski, po rozpoznaniu w dniu 23 stycznia 2025 r. na rozprawie w Wydziale IV sprawy ze skargi W. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Jeleniej Górze z dnia 30 kwietnia 2024 r. nr SKO.DA/41/11/24 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oddala skargę w całości. Decyzją z 30 IV 2024 r. (SKO.DA/41/11/24) Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Jeleniej Górze (dalej "SKO") - po rozpatrzeniu odwołania W. M. (dalej "skarżący") – utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Leśnej z 1 III 2024 r. (nr 00001/FA/3A/2023) odmawiającą umorzenia należności w kwocie 41400 zł z tytułu wypłaconych na rzecz osób uprawnionych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Jak wynika z uzasadnienia decyzji odwoławczej, SKO podzieliło stanowisko organu I instancji stwierdzające, że w przypadku skarżącego brak jest podstaw do umorzenia należności na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 IX 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2023 r., poz. 1993) – dalej "UoPA". Przewiduje on bowiem możliwość odroczenia terminu płatności, rozłożenia na raty lub umorzenia w całości lub w części należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami, przy uwzględnieniu sytuacji dochodowej i rodzinnej. Przedstawiając stan faktyczny SKO wyjaśniło, że skarżący zwrócił się do organu I instancji wnioskiem z 6 XII 2023 r. o umorzenie w całości należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami. Ustalono przy tym, że skarżący aktualnie ma 64 lata, jest zarejestrowany w urzędzie pracy jako bezrobotny, bez prawa do zasiłku. Gospodaruje wspólnie z 93 - letnią matką i nie ma na utrzymaniu innych osób. Skarżący utrzymuje się wraz matką z jej świadczenia emerytalnego w wysokości 3033,40 zł. Stałe wydatki rodziny związane utrzymaniem to opłaty miesięczne z tytułu czynszu - 472,65 zł; opłaty eksploatacyjne (energia eteryczna, gaz, woda, węgiel) - 557,99 zł; koszty związane z leczeniem - 209,76 zł. Łącznie daje to kwotę 1240,40 zł, tak więc do dyspozycji rodziny pozostaje kwota 1793 zł. Skarżący cierpi na dolegliwości związane z urazem głowy po wypadku samochodowym w 1991 r. tj. atrofię mózgu i móżdżku, zespół móżdżkowy. Był trzykrotnie hospitalizowany (1990/1991) i ma osłabienie siły mięśniowej kończyn dolnych, zaburzenia równowagi, porusza się przy pomocy kul ortopedycznych. Nadto cierpi na zwyrodnienie kręgosłupa, stłuszczenie wątroby oraz nadciśnienie. Jest pod stałą kontrolą neurologa. Skarżący aktualnie legitymuje się orzeczeniem z 22 VII 2022 r. zaliczającym skarżącego do lekkiego stopnia niepełnosprawności (symbol niepełnosprawności "10-N") na czas określony do 31 VII 2027 r. Wedle orzeczenia, skarżący może podjąć pracę lekką. Niepełnosprawność istnieje od 1990 r., zaś ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 2011 r. W ocenie SKO w okolicznościach sprawy nie było podstaw do udzielenia skarżącemu wnioskowanej ulgi w postaci umorzenia należności w kwocie 41400 zł. Dłużnik alimentacyjny, wobec którego egzekucja okazała się bezskuteczną, co do zasady nie uzyskuje dochodów wystarczających na pokrycie zasądzonych przez sąd bądź ustalonych w ramach ugody alimentów. Zatem uzyskiwanie niskich dochodów bądź też nieuzyskiwanie dochodów nie jest okolicznością wyjątkową i szczególną na tle sytuacji innych dłużników alimentacyjnych. SKO podzieliło stanowisko organu I instancji stwierdzające, że aktualna trudna sytuacja skarżącego nie ma charakteru trwałego i nieodwracalnego, wykluczającego możliwość dokonania w przyszłości uregulowania istniejącej zaległości. Trudna sytuacja skarżącego związana z brakiem zatrudnienia oraz pewnymi dolegliwościami zdrowotnymi (które jednak nie eliminują go z rynku pracy) nie jest wyjątkowa na tle sytuacji życiowych innych dłużników alimentacyjnych i nie uzasadnia całkowitego umorzenia należności alimentacyjnych. SKO zaznaczyło, że wedle orzeczenia o stopniu niepełnosprawności skarżący może podjąć pracę lekką. Zatem nie jest niezdolny do pracy, a sama niepełnosprawność w stopniu lekkim nie została orzeczona na stałe. Nadto w świetle akt sprawy jest to kolejne orzeczenie, które zalicza skarżącego do lekkiego stopnia niepełnosprawności (pierwsze wydane w 2011 r.). Zatem stan jego zdrowia nie uległ nagłemu pogorszeniu co wiązałoby się z nowymi trudnościami. Co więcej, posiadane orzeczenie o stopniu niepełnosprawności czyni skarżącego wręcz atrakcyjnym kandydatem na pracownika dla wielu pracodawców, którzy z uwagi na charakter pracy preferują zatrudnianie osób niepełnosprawnych (m.in. z uwagi na dotacje z PFRON). Skarżący dysponuje stałym dochodem, wprawdzie nie swoim lecz prowadzi on wspólne gospodarstwo domowe z matką, a pozostała do dyspozycji kwota pozwala w ocenie SKO na zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych. Nadto skarżący jeszcze w tym roku osiągnie powszechny wiek emerytalny, co z kolei co do zasady otwiera możliwość ubiegania się o emeryturę. SKO zwróciło również uwagę, że obowiązek alimentacyjny skarżącego względem A. M. i A. M. (nazwisko rodowe M.) ustał, podstawowa kwota zadłużenia nie rośnie, zatem egzekucja zadłużenia stopniowo i konsekwentnie byłaby obniżana. W skardze na powyższą decyzję skarżący wniósł o jej uchylenie wraz z utrzymaną w mocy decyzją organu I instancji oraz zasądzenie kosztów postępowania. Zarzucono przy tym naruszenie: 1) art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 kpa, wyrażające się w uchybieniu obowiązku wszechstronnego i wyczerpującego rozpatrzenia całości materiału zgromadzonego w sprawie oraz poczynienie przez organy dowolnej, a nie swobodnej oceny materiału dowodowego, albowiem - jak wynika z decyzji - organy w istocie nie odniosły się do materiału dowodowego oferowanego przez skarżącego, w tym do dokumentów medycznych i urzędowych, które - mając już jedynie na względzie zasady doświadczenia życiowego, logicznego rozumowania oraz całokształtu przedstawianego przez skarżącego materiału dowodowego - wskazują, że długoletni zły stan zdrowia skarżącego nie rokuje już poprawie, pracodawcy nie są zainteresowani zatrudnieniem skarżącego, wobec czego nie jest dla nich atrakcyjnym kandydatem na pracownika, a nadto sytuacja rodzinna i bytowa skarżącego wskazuje, że znajduje się on, wraz z utrzymującą go matką, na poziomie minimum egzystencji, a tym samym uzasadniały i uzasadniają umorzenie należności wobec funduszu alimentacyjnego w całości; 2) art. 30 ust. 2 UoPA, poprzez przyjęcie, że w przypadku skarżącego nie zachodzą szczególnie uzasadnione przesłanki do umorzenia zadłużenia z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, podczas gdy okoliczności uzasadniające umorzenie należności z tytułu wypłaconych alimentów mają w przypadku strony charakter wyjątkowy, są niezależne od dłużnika alimentacyjnego, a trudności uniemożliwiające spłatę zadłużenia mają charakter długoletni oraz trwały, bez szans na poprawę - z którymi to okolicznościami uzasadniającymi udzielenie ulgi w postaci umorzenia w/w zadłużenia mamy właśnie do czynienia po stronie skarżącego; 3) art. 30 ust. 2 UoPA, poprzez nieprawidłowe przyjęcie, by po poniesieniu kosztów związanych utrzymaniem mieszkania 93-letniej matki skarżącego, do dyspozycji rodziny skarżącego pozostawała kwota 1.793,00 zł, a w związku z tym by sytuacja finansowa i zdrowotna skarżącego nie uzasadniała umorzenia zadłużenia z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego (również wypłacanych bezpodstawnie wobec wygaśnięcia obowiązku alimentacyjnego stwierdzonego prawomocnym wyrokiem Sądu Rejonowego w Lubaniu z 15 X 2019 r., III RC 111/18), podczas gdy jest to kwota, która w ogóle nie pozostaje w dyspozycji skarżącego, lecz jego 93-letniej matki, i która w dodatku stanowi jedyne środki pieniężne służące zaspokojeniu podstawowych potrzeb życiowych oraz utrzymania skarżącego i jego matki przez cały miesiąc, co w oczywisty sposób wyklucza możliwość przeznaczania jej na cele inne niż podstawowe utrzymanie, a nadto odpowiada ona aktualnemu poziomowi (a w przypadku uwzględnienia aktualnej inflacji zapewne jest ona nawet niższa) minimum egzystencji. W uzasadnieniu skargi podkreślono, że trudna sytuacja skarżącego ma charakter trwały (trwa przeszło 27 lat), bez szans na poprawę. Środki finansowe, jakimi dysponuje skarżący i jego matka nie pozwalają na zaspokojenie podstawowych potrzeb, zwłaszcza uwzględniając koszty życia we W. Kwota 1793 zł (która pozostaje po opłaceniu rachunków i kosztów leczenia) w ogóle nie pozostaje w dyspozycji skarżącego, lecz jego 93-letniej matki, i stanowi jedyne środki do zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych oraz utrzymania skarżącego i jego matki przez cały miesiąc. Nie można wymagać od 93-letniej matki skarżącego, by z pozostałych jej do utrzymania we W. dwóch osób, tj. siebie oraz 64-letniego syna, środków w kwocie ok. 1.793 zł, pochodzących z jej emerytury, w tym przeznaczanych na żywność, środki czystości i higieny etc. (która to kwota pozwala aktualnie zaledwie na życie na poziomie minimalnej egzystencji), miała ona jeszcze spłacać zaległości skarżącego wobec funduszu alimentacyjnego, których on sam nie ma możliwości - z przyczyny podawanych również powyżej - spłacania. Taka sytuacja strony wprost potwierdza tylko, że jego sytuacja finansowa i zdrowotna, jako bardzo zła i wyjątkowa, uzasadnia umorzenie zaległości. W odpowiedzi na skargę SKO podtrzymało swoje stanowisko, wnosząc o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje: Zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa. Jak wynika z art. 30 ust. 2 UoPA, organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Przepis powyższy upoważnia organ właściwy wierzyciela do udzielenia dłużnikowi alimentacyjnemu ulgi w spłacie należności z tytułu wypłaconych osobie uprawnionej świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami. Ulga może być udzielona wyłącznie na wniosek dłużnika i może polegać na odroczeniu terminu płatności, rozłożenia płatności na raty, a nawet na umorzeniu należności łącznie z odsetkami w całości lub w części. Zastosowanie ulgi jest dopuszczalne, jeżeli przemawia za tym "sytuacja dochodowa i rodzinna" dłużnika. Przy stosowaniu normy z art. 30 ust. 2 UoPA należy pamiętać, że nie stanowi ona dla dłużnika alimentacyjnego podstawy do żądania przyznania mu ulgi. Przewiduje ona jedynie taką możliwość, a decyzja w tym zakresie podejmowana jest na zasadzie uznania administracyjnego przez organ właściwy wierzyciela. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażane jest trafne stanowisko, że umorzenie świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego na podstawie art. 30 ust. 2 UoPA zapada w ramach uznania administracyjnego. To oznacza, że nawet w przypadku spełnienia przesłanek do zastosowania ulgi, organ może, ale nie musi, ulgę taką przyznać. Kontrola sądu w odniesieniu do elementu uznania administracyjnego nie obejmuje kryterium celowości, zasadniczego w przypadku uznania, lecz koncentruje się na badaniu, czy uznanie organu nie ma charakteru arbitralnego, czy zostało należycie uzasadnione rzeczowymi argumentami (wyrok NSA z 22 X 2024 r., I OSK 2568/23 – publ. CBOSA). W świetle powyższego, kontrola sądowa zaskarżonej decyzji ograniczyć musiała się do weryfikacji podstaw dowodowych rozstrzygnięcia oraz prawidłowości przyjętej przez organy wykładni przepisów mających zastosowanie w sprawie. W pierwszej kwestii, postępowanie organów nie budzi istotnych zastrzeżeń. Organ I instancji przeprowadził wyczerpujące postępowanie dowodowe na okoliczność sytuacji rodzinnej, dochodowej i zdrowotnej skarżącego. Należy zwrócić uwagę, że ustalenia organów w tym zakresie pokrywają się z okolicznościami powoływanymi przez skarżącego. Organy nie kwestionują, że skarżący jest osobą schorowaną o lekkim stopniu niepełnosprawności (ze wskazaniami do pracy lekkiej). Potwierdzają, że skarżący od kilkunastu lat jest bezrobotny i nie uzyskuje stałych dochodów, zaś utrzymuje się ze świadczeń emerytalnych matki (93 lata), z którą prowadzi wspólne gospodarstwo domowe. Nie jest kwestionowana kwota miesięcznych dochodów (3 033,40 zł), z których skarżący utrzymuje się wraz z matką oraz fakt posiadania przez skarżącego nieruchomości budynkowej (objętej postępowaniem egzekucyjnym). Organy ustaliły również, że świadczenia na rzecz osób uprawnionych (A. M. i A. M.) wypłacane były w latach 2005 r. – 2017 r., należności z tytułu wypłaconych zaliczek wyniosły 41 400 zł, zaś skarżący nie dokonał w tym czasie żadnej wpłaty. Powyższe ustalenia dają wystarczające podstawy faktyczne do rozstrzygnięcia wniosku skarżącego biorąc pod uwagę, że normatywną podstawą udzielenia ulgi jest sytuacja "dochodowa i rodzinna" strony. Odnośnie do przeprowadzonej przez organy wykładni art. 30 ust. 2 UoPA, to zgodzić się należy za stanowiskiem decyzji odwoławczej wskazującej, że trudna sytuacja dochodowa nie przesądza o wystąpieniu przesłanki do udzielenia ulgi. W orzecznictwie zwraca się uwagę, że samo uzyskiwanie niskich dochodów, bądź też nieuzyskiwanie dochodów nie jest okolicznością wyjątkową i szczególną na tle sytuacji innych dłużników alimentacyjnych. Zła sytuacja jest bowiem cechą większości zobowiązanych, za których Fundusz Alimentacyjny wypłacał należności i umarzanie należności z tej tylko przyczyny czyniłoby praktycznie martwą normę prawną statuującą obowiązek zwrotu organowi równowartości wypłaconych z funduszu świadczeń. A zatem, sytuacja dochodowa dłużnika w postępowaniu dotyczącym umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń powinna być analizowana przy uwzględnieniu faktu, że dłużnik alimentacyjny co do zasady jest osobą borykającą się z trudnościami finansowymi. Sytuacja rodzinna i dochodowa dłużnika ubiegającego się o umorzenie należności musi go więc wyróżniać spośród innych dłużników alimentacyjnych (zob. np. wyrok NSA z 22 X 2024 r., I OSK 2247/22 – publ. CBOSA). W konsekwencji trafnie organy przyjęły, że sytuacja skarżącego nie jawi się jako wyjątkowa na tle sytuacji innych dłużników alimentacyjnych, którzy z reguły nie osiągają własnych dochodów, nie wywiązując się tym samym ze swoich zobowiązań alimentacyjnych, co z kolei implikuje uruchamianie pomocy publicznej. Sąd zwraca uwagę na preambułę UoPA, z której jednoznacznie wynika, że dostarczanie środków utrzymania osobom, które nie są w stanie samodzielnie zaspokoić swoich potrzeb, a w szczególności dzieciom, jest w pierwszej kolejności obowiązkiem wskazanych w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym członków ich rodziny, zaś wspieranie osób znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej z powodu niemożności wyegzekwowania alimentów należy "łączyć z działaniami zmierzającymi do zwiększenia odpowiedzialności osób zobowiązanych do alimentacji". Podnoszona więc w skardze okoliczność utrzymywania się przez skarżącego z dochodów matki, czy rzeczywista skala zadłużenia skarżącego (wyższa od wskazanej przez organy) nie może przesądzać o wystąpieniu podstaw do zastosowania ulgi, a w szczególności zwolnienia skarżącego ze zobowiązań względem funduszu alimentacyjnego. Nie jest także szczególną sytuacją lekki stopień niepełnosprawności skarżącego. Nie wyłącza on bowiem skarżącego z ryku pracy, a jedynie ogranicza możliwość zarobkowania do pracy lekkiej. Oczywiście w ostateczności to od inicjatywy i aktywności skarżącego zależy, czy podejmie się takiej pracy czy też nie, jednak z całą pewnością stan faktyczny nie dawał podstaw do apriorycznego przyjęcia, że sytuacja zdrowotna wyklucza możliwość podjęcia przez skarżącego jakiejkolwiek pracy w przyszłości. Trafnie także organy obu instancji zwróciły uwagę, że skarżący (64 lata) osiągnie niedługo wiek emerytalny i związane z tym uprawnienia do świadczeń emerytalnych, co może wpłynąć na możliwość wyegzekwowania przynajmniej części zobowiązań wobec funduszu alimentacyjnego. Biorąc powyższe pod uwagę Sąd stwierdził, że stanowisko zajęte w zaskarżonej decyzji, odmawiające skarżącemu umorzenia w całości należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami, nie wykracza poza granice uznania administracyjnego. Ustalenia faktyczne mają oparcie w zgromadzonym materiale dowodowym, zaś przyjęta przez organy ocena prawna nie koliduje z obowiązującymi przepisami prawa. Interes społeczny chroniony zaskarżoną decyzją wyrażony został w art. 27 ust. 1 UoPA, według którego dłużnik alimentacyjny jest obowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. W konsekwencji Sąd orzekł na zasadzie art. 151 ppsa. .