IV SA/Wr 346/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Gabriel Węgrzyn po rozpoznaniu w dniu 15 października 2018 r. na posiedzeniu niejawnym w Wydziale IV sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego z dnia 25 września 2018 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu oraz umorzenia postępowania wszczętego wnioskiem o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Z. R. na decyzję Prezydenta Wrocławia z dnia [...] 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania dodatku mieszkaniowego postanawia: utrzymać zaskarżone postanowienie w mocy. Postanowieniem z 3 września 2018 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu odrzucił skargę Z. R. (dalej: skarżący) oraz odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym z uwagi na oczywistą bezzasadność skargi. W uzasadnieniu postanowienia Sąd przywołał treść art. 239 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302, dalej: p.p.s.a.), zgodnie z którym nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej. Pismem z 24 września 2018 r. skarżący wniósł o uzupełnienie tego postanowienia w zakresie wymierzenia organowi grzywny, jednocześnie wnioskując o ustanowienie adwokata wskazując, że ze względu na stan rodzinny, bytowy i materialny nie ma możliwości ustanowić pełnomocnika z wyboru. Pozbawiony jest drugiej instancji w postępowaniu sądowym. Domaga się ustanowienia adwokata, gdyż pozbawienie go dodatku mieszkaniowego zagraża jego życiu i bezpieczeństwu. Do pisma dołączył złożony na urzędowym formularzu z wniosek o przyznanie prawa pomocy z 24 września 2018 r., w którym wskazał, że wnosi o zwolnienie z kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W rubryce nr 3 obejmującej informacje o przedmiocie zaskarżenia wskazał wymienione postanowienie Sądu z 3 września 2018 r. W uzasadnieniu wniosku Skarżący podał, że domaga się ustanowienia adwokata w celu sporządzenia środka zaskarżenia do Sądu II instancji od postanowienia Sądu odrzucającego skargę. Ponownie podał, że domaga się ustanowienia adwokata, ponieważ ze względu na stan rodzinny, bytowy i materialny nie ma możliwości ustanowienia pełnomocnika z wyboru. Z informacji ujętych we wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że skarżący prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, posiada mieszkanie kwaterunkowe o powierzchni 25,30 m2 i nie posiada innych nieruchomości, oszczędności, przedmiotów i papierów wartościowych. Jest osobą bezrobotną od 3 czerwca 1997 r. i nie ma żadnych dochodów i nie otrzymuje renty, alimentów, stypendiów. Nie pracuje dorywczo ani na podstawie umowy zlecenie. Jest przewlekle chory i posiada III grupę inwalidzką. Nie opłaca czynszu za mieszkanie, który wynosi 520 zł i nie opłaca rachunków za prąd i gaz, a MOPS odmawia mu dodatku mieszkaniowego i zasiłków. Urząd pracy pozbawił go statusu osoby bezrobotnej oraz dostępu do opieki medycznej. Jest zmuszony korzystać z pomocy Caritasu, gdzie otrzymuje chleb w dni powszednie i musi głodować. Jest ponadto szykanowany przez obecnie totalitarne, faszystowskie państwo. Postanowieniem z dnia 25 września 2018 r. referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu oraz umorzył postępowanie wszczęte wnioskiem w zakresie zwolnienia skarżącego od kosztów sądowych. W oparciu o liczbę wnoszonych skarg, z których niemal wszystkie zostały odrzucone lub oddalone, a także uwzględniając ilość składanych wniosków o przyznanie prawa pomocy, referendarz sądowy ocenił postawę skarżącego jako nadużycie prawa do sądu, a tym samym nadużycie prawa do przyznania mu prawa pomocy. Odnosząc się do wniosku w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych referendarz podkreślił, że skarżący jest zwolniony z obowiązku ponoszenia wszelkich kosztów sądowych na podstawie art. 239 § 1 pkt 1 lit. h p .p. s. a., z którego wynika, że nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie lub bezczynność organu albo przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach dotyczących dodatków mieszkaniowych. W sprzeciwie od ww. postanowienia skarżący domaga się stwierdzenia niezgodności z prawem postanowienia referendarza sądowego, uchylenia tego postanowienia oraz przekazania wniosku sądowi I instancji. Skarżący w uzasadnieniu wskazał, że w sprawie zachodzi nieważność postępowania, a zatem orzeczenie jest niezgodne z prawem, gdyż o wniosku rozstrzygnął jako pierwszy referendarz, gdy postępowanie w sprawie zostało już zakończone, zaś wniosek skarżącego dotyczy ustanowienia adwokata do postępowania międzyinstancyjnego. W ocenie skarżącego odmowa przyznania prawa pomocy po zakończeniu postępowania merytorycznego, jeżeli wniosek dotyczy przyznania prawa pomocy do postępowania zażaleniowego lub kasacyjnego, jest bezpodstawne. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje. W pierwszej kolejności, z uwagi na treść sprzeciwu, zasadnym wydaje się przywołanie przepisów regulujących tryb postępowania z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy, albowiem skarżący podważa słuszność wydania rozstrzygnięcia przez referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu, gdy wniosek o ustanowienie adwokata dotyczy wniesienia skargi kasacyjnej od postanowienia tutejszego Sądu odrzucającego skargę. Zgodnie z art. 254 § 1 p.p.s.a. wniosek o przyznanie prawa pomocy oraz wniosek o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej składa się do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego. W myśl art. 258 § 1 czynności w zakresie przyznania prawa pomocy wykonuje referendarz sądowy, zaś zgodnie z § 2 pkt 7 do czynności, o których mowa w § 1, należy wydawanie na posiedzeniu niejawnym postanowień o przyznaniu, cofnięciu, odmowie przyznania prawa pomocy albo umorzeniu postępowania w sprawie przyznania prawa pomocy. Ponadto, zgodnie z art. 260 § 1 p.p.s.a. rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Stosownie zaś do treści art. 260 § 2 p.p.s.a. w sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. W świetle powyższych regulacji, postanowienie referendarza sądowego zaskarżone sprzeciwem ocenić należy jako wydane z poszanowaniem przepisów proceduralnych. Nieuzasadniony jest bowiem pogląd reprezentowany przez skarżącego, wedle którego wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata celem wniesienia skargi kasacyjnej nie powinien być rozpoznany przez referendarza sądowego. Z treści uzasadnienia sprzeciwu, w którym skarżący wskazuje, że "o zasadności zażalenia, czy skargi kasacyjnej po zakończeniu postępowania pierwszoinstancyjnego nie może orzekać sąd, który wydał takie orzeczenie" wynikać może, że w ocenie skarżącego sprawa, również w zakresie postępowania wpadkowego w przedmiocie przyznania prawa pomocy, powinna zostać przekazana Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu. Jakkolwiek trudno jest Sądowi zrekonstruować pogląd skarżącego na właściwość podmiotu właściwego do rozpoznania wniosku o prawo pomocy, Sąd nie dopatrzył się naruszenia przepisów proceduralnych przez referendarza sądowego. Zgodnie z ww. przepisami wniosek o przyznanie prawa pomocy rozpoznaje wojewódzki sąd administracyjny, w którego strukturze czynności z zakresu rozpoznawania wniosku o przyznanie prawa pomocy należą co do zasady do referendarza sądowego. Jedynie w szczególnie uzasadnionych przypadkach czynności te podejmuje sąd (art. 258 § 2 p.p.s.a.). Stanowisko powyższe nie budzi wątpliwości w orzecznictwie. W postanowieniu z 18 stycznia 2012 r. Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie sygn. akt I FSK 1992/11 wprost wskazał, że właściwości wojewódzkiego sądu administracyjnego do rozpoznawania wniosków o przyznanie prawa pomocy nie zmienia ani to, że sprawa należy do właściwości Naczelnego Sądu Administracyjnego, ani to, że wniosek wpływa do sądu na etapie postępowania przed NSA. W takiej sytuacji sądem właściwym do rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy jest wojewódzki sąd administracyjny, przed którym toczyła się sprawa (zob. również postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 28 lutego 2011 r. sygn. akt II FZ 76/11). Jednocześnie tutejszy Sąd nie dopatrzył się nieprawidłowości w zakresie oceny dokonanej przez referendarza sądowego w kwestii odmowy ustanowienia adwokata. Zasadnie referendarz przywołał liczbę postępowań sądowoadminstracyjnych inicjowanych przez skarżącego, których liczba we wrześniu 2018 r. osiągnęła 830 spraw. Mając na uwadze fakt, iż w okresie 2009-2017 tylko jedna skarga na decyzję została uwzględniona oraz uwzględnione zostały dwa wnioski o wymierzenie organowi grzywny, w pełni uzasadniony jest pogląd referendarza o nadużyciu przez skarżącego prawa do sądu. Niewątpliwie prawo dostępu do sądu, będąc jednym z elementów konstytucyjnego prawa do sądu, stanowi podstawowe uprawnienie jednostki, którego respektowanie jest warunkiem funkcjonowania demokratycznego państwa prawa. Treść podmiotowego prawa do sądu obejmuje prawo dostępu do sądu, prawo do odpowiednio ukształtowanej procedury i prawo do uzyskania wiążącego rozstrzygnięcia sprawy. Instytucja prawa pomocy stanowi zaś formę realizacji prawa do sądu zapewniając możliwość obrony swoich praw przed sądem nawet niezamożnym stronom. Należy jednakże zgodzić się ze stwierdzeniem referendarza sądowego, iż prawo dostępu do sądu nie jest prawem absolutnym, które musi zostać w każdym jednostkowym przypadku zrealizowane za każdą cenę. Tutejszy Sąd w pełni aprobuje pogląd, wedle którego "przyznanie daleko idących uprawnień do korzystania z drogi sądowej stwarza możliwości zaistnienia sytuacji, w których prawo to może być wykorzystywane niezgodnie z jego celem, nie dla ochrony praw jednostki, lecz wyłącznie w celu szykanowania innej osoby, co stanowi nadużycie prawa" (zob. H. Dolecki, Sądownictwo administracyjne gwarantem wolności i praw obywatelskich 1980–2005. Nadużycie prawa do sądu, Warszawa 2005.). Nie ulega przy tym wątpliwości, że prawo pomocy stanowiące formę realizacji prawa do sądu, nie może być przyznane podmiotowi, który czyni z niego nienależyty użytek. Niedopuszczalne jest bowiem używanie uprawnień procesowych do celów innych od tych, które odpowiadają ich przeznaczeniu. W konsekwencji zachowanie, które jest formalnie zgodne z prawem, lecz sprzeciwia się jego sensowi nie może zasługiwać na ochronę. Tak zaś należy oceniać np. działania podmiotu, który inicjuje szereg postępowań sądowych nie w celu ochrony swoich realnych praw, ale dla którego inicjowanie tychże postępowań jest celem samym w sobie, co ma miejsce w rozważanym przypadku. Należy jednakże z całą stanowczością podkreślić, że samo wnoszenie dużej ilości skarg automatycznie nie oznacza, że strona nadużywa prawa do sądu, albowiem nie można przy dokonywaniu takiej oceny abstrahować od ich charakteru, przy czym nie chodzi o dokonywanie jakiejkolwiek oceny zasadności skarg, ale o rodzaj zaskarżonych orzeczeń. Tytułem przykładu strona, która ma rozległe interesy i ochronie tych interesów służy dochodzenie praw przed sądem, inicjując nawet znaczną ilość spraw nie narazi się na ocenę, że takim działaniem nadużywa swego prawa (post. WSA w Bydgoszczy z dnia 30 maja 2012 r., sygn. akt I SA/Bd 279/12). Z urzędu wiadomo Sądowi, że postępowania sądowe wszczęte skargami skarżącego wniesionymi na przestrzeni ostatnich lat zostały w dużej części spraw zakończone postanowieniami odrzucającymi skargę np. z powodu niewyczerpania trybu postępowania, niedopuszczalności drogi sądowej. Analiza charakteru zaskarżanych rozstrzygnięć lub bezczynności i przewlekłości postępowania pozwala na przyjęcie, że celem skarżącego nie jest faktyczna obrona swych praw w postępowaniu sądowo-administracyjnym, lecz inicjowanie postępowań sądowych, stanowiące cel sam w sobie. W świetle powyższych okoliczności uprawnione jest stwierdzenie, że domaganie się przez skarżącego prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu w tej sprawie stanowi nadużycie tego prawa. Natomiast prawo pomocy stanowi formę realizacji prawa do sądu i nie może być przyznane podmiotowi, który ze swojego prawa czyni nienależyty użytek. W tym stanie rzeczy, Sąd podzielając stanowisko i argumentację referendarza sądowego, utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie, o czym orzekł jak w sentencji, na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a.