IV SA/Wr 436/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Henryk Ożóg, po rozpoznaniu w dniu 27 kwietnia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu L. F. od postanowienia referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu z dnia 15 marca 2017 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu w sprawie ze skargi L. F. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we W. z dnia [...] lipca 2016 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania zasiłku celowego postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie referendarza sądowego. Postanowieniem referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu z dnia 15 marca 2017 r., sygn. akt IV SA/Wr 436/16 odmówiono L. F. przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia podano, że skarżący złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w celu sporządzenia skargi kasacyjnej. Pismem referendarza sądowego z dnia 20 lutego 2017 r. wezwano skarżącego do złożenia tego wniosku na urzędowym formularzu i jednocześnie wezwano skarżącego na podstawie art. 255 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - zgodnie z którym jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego - do nadesłania dokumentów źródłowych i wyjaśnień: tj. dowodów potwierdzających aktualną wysokość dochodów wnioskodawcy i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym (ostatni odcinek emerytury lub renty, zaświadczenie o wynagrodzeniu netto za ostatnie trzy miesiące z uwzględnieniem poszczególnych miesięcy, aktualna decyzja: ZUS, urzędu pracy lub opieki społecznej przyznająca świadczenia, umowa o pracę, zlecenie lub o dzieło, stypendia, honoraria i inne) i do nadesłania wyciągów ze wszystkich kont bankowych i lokat bankowych za ostatnie trzy miesiące wnioskodawcy i małżonka; zaświadczenia z Urzędu Pracy potwierdzającego, że wnioskodawca i osoby pozostające we wspólnym gospodarstwie domowym są zarejestrowane jako osoby bezrobotne z prawem do zasiłku lub bez tego prawa (poszukująca pracy); dowodów potwierdzających wysokość wydatków związanych z utrzymaniem rodziny (opłaty za gaz, energię elektryczną, wodę, telefon, leki, telewizja, podatek od nieruchomości, czynsz, raty kredytów i pożyczek i inne), zeznania podatkowego za 2015r., dokumenty potwierdzające ewentualne zajęcie komornicze, wysokość zadłużenia, wyjaśnienia z jakiego tytułu skarżący jest zgłoszony do ubezpieczenia zdrowotnego (należy nadesłać dokument potwierdzający te dane), wyjaśnienia z czego się utrzymuje, czy wykonuje prace dorywcze i w jakiej wysokości otrzymuje z tego tytułu miesięczne wynagrodzenie (należało nadesłać dokument potwierdzający te dane) i czy otrzymał dodatek mieszkaniowy i świadczenia z pomocy społecznej w okresie ostatnich sześciu miesięcy (należało nadesłać decyzje organów pomocy społecznej przyznające ten dodatek i świadczenia). W piśmie tym pouczono skarżącego, że dokumenty i wyjaśnienia należy nadesłać w terminie siedmiu dni od dnia otrzymania tego pisma. W przeciwnym wypadku wniosek zostanie rozpoznany na podstawie danych zawartych w formularzu i aktach sprawy. Pismo to skarżący odebrał w dniu 27 lutego 2017 r. W dniu 1 marca 2017 r. skarżący złożył na urzędowym formularzu wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata. Do formularza tego dołączył odrębne pisemne wyjaśnienia k- 22. W formularzu tym i w pisemnych wyjaśnieniach podał, że jest osobą samotną i prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Nie osiąga dochodów z tytułu zatrudnienia, renty, emerytury, umów cywilnych i najmu, stypendiów, honorariów. Nie posiada kont i lokat bankowych. Nie jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna lub poszukująca pracy. Wnosi o przyznanie prawa pomocy z powodu ubóstwa i w celu sporządzenia skargi kasacyjnej. Wskazał, że w lutym bieżącego roku uzyskał dochody w kwocie 215 zł "z myślenia, działania oraz cudu". Nie uzyskuje obecnie dodatku mieszkaniowego z powodu braku tytułu do lokalu mieszkalnego. Ostatni dodatek otrzymał za okres od czerwca do listopada 2016 r. w kwocie 203 zł miesięcznie. Nie rozumie pytania Sądu dotyczącego miesięcznego wynagrodzenia z tytułu prac dorywczych. Opłaty za mieszkanie wynoszą około 403 zł miesięcznie, których nie reguluje. Nie posiada zajęć komorniczych. Opłata za prąd wynosi 22 zł, a za telefon 30 zł, leki w postaci 40% alkoholu około 35 zł. Nie składał zeznania podatkowego. Od dwóch miesięcy nie uzyskuje żadnych zasiłków z pomocy społecznej. Podał, że posiada mieszkanie komunalne i nie posiada innych nieruchomości, oszczędności, przedmiotów i papierów wartościowych i wierzytelności. Nie posiada ubezpieczenia zdrowotnego, gdyż MOPS w dniu 16 listopada 2016 r. wydał decyzję odmawiającą potwierdzenia prawa do świadczeń z opieki zdrowotnej. Odnośnie danych dotyczących uzyskiwania świadczeń z pomocy społecznej w okresie ostatnich sześciu miesięcy udzielił odpowiedzi, że Sąd zna te dane, wskutek wyroków wydanych przez Sąd od 2004 r. W ocenie referendarza sądowego wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata nie zasługiwał na uwzględnienie mimo, że z formularza i z akt administracyjnych niniejszej sprawy, w tym wywiadu środowiskowego wynika, że jest on osobą samotną, prowadzącą jednoosobowe gospodarstwo domowe, mieszkającą w lokalu socjalnym. Nie ma rodziców ani rodzeństwa (dane z wywiadu środowiskowego z dnia 19 maja 2016 r.) Nie osiąga dochodów z tytułu zatrudnienia, renty, emerytury, umów cywilnych i najmu, stypendiów, honorariów. Nie posiada kont i lokat bankowych. Nie jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna lub poszukująca pracy. Referendarz wskazał, że w orzecznictwie sądowym przyjęto bowiem, że obowiązkiem ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy jest wykazanie faktu podjęcia starań o uzyskanie środków finansowych, niezależnie od efektów. To na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Zatem to wnioskodawca zobowiązany jest do dokładnego i zgodnego z prawdą przedstawienia własnej sytuacji majątkowej oraz wykazania, iż spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie (por. post. NSA z dnia 16 września 2014 r. sygn. akt II OZ 924/16, LEX nr 1530881) Wedle poczynionych przez referendarza sądowego ustaleń wynika, że skarżący z dniem 23 marca 2016 r. utracił status osoby bezrobotnej na okres 180 dni z powodu odmowy podjęcia odpowiedniego zatrudnienia w spółce z o. o. na terenie W., a więc w zakładzie pracy znajdującym się w miejscu zamieszkania skarżącego. W wywiadzie tym podano (rubryka nr III), że proponowane wynagrodzenie wynosiło od 3.000 do 4.000 zł brutto i że wynagrodzenie to znacznie przekraczało minimalne wynagrodzenie za pracę, które w 2016 r. wynosiło 1850 zł brutto. Z wywiadu tego wynika ponadto, że proponowana praca była w ocenie skarżącego poniżej jego oczekiwań finansowych, gdyż nie jest on osobą niepełnosprawną intelektualnie, aby wykonywać taką pracę. W wywiadzie tym skarżący podał, że powróci na rynek pracy, gdy znajdzie odpowiednią pracę obejmującą maksymalną dopłatę do wynagrodzenia osoby niepełnosprawnej intelektualnie, tj. 2400 zł miesięcznie. Istotne jest również, że w sprawie o sygn. akt IV SA/Wr 348/16 Sąd wyrokiem z dnia 17 stycznia 2017 r. oddalił skargę skarżącego na decyzję organu II instancji z dnia 9 czerwca 2016 r. utrzymującą w mocy decyzję organu I instancji, w wyniku której skarżący utracił z dniem 23 marca 2016 r. na okres 180 dni status osoby bezrobotnej, o którym mowa w powyższym wywiadzie środowiskowym. Skoro skarżący odmówił przyjęcia zatrudnienia proponowanego przez urząd pracy, z tytułu którego proponowane wynagrodzenie znacznie przekraczało minimalne wynagrodzenie za pracę i w związku tym utracił status osoby bezrobotnej, to nie można przyjąć, w ocenie referendarza, że skarżący podjął wszelkie starania o uzyskanie środków finansowych, niezależnie od efektów, które mógłby przeznaczyć na pokrycie kosztów postępowania sądowego, w tym kosztów ustanowienia fachowego pełnomocnika. Tym samym nie można również przyjąć, że uzyskanie tych środków było obiektywnie niemożliwe. Referendarz zwrócił uwagę, że w aktach administracyjnych tej sprawy znajduje się kopia podania skarżącego z dnia 12 kwietnia 2016 r. złożonego w powiatowym urzędzie pracy o skierowanie na szkolenie z żebrania w każdym miejscu na obszarze Unii Europejskiej, w którym ponadto skarżący podał, że posiada średnie wykształcenie, zawód wyuczony mechanik maszyn i urządzeń przemysłowych i prawo jazdy. Dane te również świadczą o tym, że skarżący dysponujący odpowiednim wykształceniem i wyuczonym zawodem, świadomie nie poszukuje zatrudnienia, co rzutuje na powyższą ocenę, iż nie wykazał on, że podjął wszelkie starania o uzyskanie środków finansowych, które mógłby przeznaczyć na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Według referendarza, w świetle powyższego utrata statusu osoby bezrobotnej, brak dochodów i tytułu do ubezpieczeń zdrowotnych, wydatki na utrzymanie i wydatki na leki (o zawartości alkoholu), nie uzasadniają przyznania skarżącemu prawa pomocy w niniejszej sprawie. Odmowę przyznania prawa pomocy uzasadnia również okoliczność, że skarżący nie wykazał w wyczerpujący sposób, czy w okresie ostatnich sześciu miesięcy otrzymał świadczenia z pomocy społecznej, które przysługują osobom znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej i spełniającym określone kryterium dochodowe. Oświadczenie skarżącego, że Sąd zna te dane z uzasadnień wyroków wydanych od 2004 r. w żaden sposób nie wyjaśnia tej kwestii zważywszy, że dane te miały na celu ustalenie, jak kształtuje się obecna sytuacja dochodowa skarżącego, tzn. czy znajduje się on w sytuacji uzasadniającej przyznanie świadczeń z pomocy społecznej. Dodano, że opisane pismo referendarza sądowego z dnia 20 lutego 2017 r. zostało sporządzone na podstawie art. 255 p.p.s.a, z którego wynika, że jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o prawo pomocy, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Konstrukcja przepisu art. 255 p.p.s.a. zakłada obowiązek współpracy wnioskodawcy z sądem. Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana wobec osób o bardzo trudnej sytuacji materialnej. Jednocześnie wykazanie, że strona rzeczywiście znajduje się w takiej trudnej sytuacji spoczywa na niej samej. Zatem w jej interesie jest zarówno jak najobszerniejszy opis stanu majątkowego, finansowego i rodzinnego oraz realnych możliwości płatniczych, a także jak najściślejsza współpraca z sądem, który dąży do tego, aby sytuację strony w pełni wyjaśnić. Współpracy tej, w kwestii prawa skarżącego do świadczeń z pomocy społecznej, w niniejszej sprawie zabrakło. W tej sytuacji referendarz sądowy przyjął, że skarżący nie wykazał, że spełnia przesłanki, o których mowa w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a warunkujące przyznanie prawa pomocy poprzez ustanowienie pełnomocnika z urzędu. W ocenie referendarza, to bowiem na stronie skarżącej spoczywa obowiązek wykazania, poprzez nadesłanie żądanych dokumentów i wyjaśnień, że spełnia przesłanki warunkujące przyznanie prawa pomocy. Skarżący w ustawowym terminie wniósł sprzeciw od powyższego postanowienia referendarza sądowego. W treści sprzeciwu zawarł polemikę z argumentacją referendarza przedstawioną w kwestionowanym postanowieniu. Podniósł, że lekarstwo w postaci alkoholu pozwala mu funkcjonować i odpowiadać na pytania Sądu. Do sprzeciwu dołączył wykaz preparatów, sporządzony przez Departament Polityki Lekowej i Farmacji w Ministerstwie Zdrowia, które w swym składzie zawierają substancję czynną – alkohol. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z przepisem art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz.U. z 2016 r. poz. 718, dalej: p.p.s.a.) w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. poz. 658), rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Na mocy art. 260 § 2 p.p.s.a, w sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). Stosownie do przepisu art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.) Według sądu, wykładnia ustawowego określenia "gdy wykaże" (art. 246 p.p.s.a.) prowadzi do przyjęcia, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania prawa pomocy. Zatem to wnioskodawca zobowiązany jest do dokładnego i zgodnego z prawdą przedstawienia własnej sytuacji majątkowej oraz wykazania, iż spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W rozpoznawanej sprawie przedmiotem oceny jest więc to, czy referendarz sądowy trafnie uznał, że skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W świetle przywołanych przepisów prawa trzeba jeszcze zauważyć, że celem ustanowienia instytucji prawa pomocy jest zapewnienie osobom fizycznym i jednostkom organizacyjnym znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej faktycznej realizacji konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP). Przyznanie prawa pomocy oznacza, że ciężar kosztów postępowania w zakresie objętym prawem pomocy poniesie zamiast strony budżet państwa, czyli faktycznie inni obywatele. Jak podkreśla się w orzecznictwie, udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Przyznanie prawa pomocy nie ma charakteru uznaniowego, ustawodawca zawarł bowiem w art. 246 § 1 p.p.s.a. przesłanki, których wykazanie przez stronę wnioskującą obliguje sąd do przyznania tego prawa w całości bądź w części. Odmowa przyznania prawa pomocy nie jest zaś odebraniem skarżącemu prawa do sądu, w sytuacji, gdy skarżący nie wykazuje, że spełnia przesłanki do przyznania mu prawa pomocy. Oceniając dane przedstawione przez skarżącego we wniosku o przyznanie prawa pomocy Sąd doszedł do przekonania, że zasadnie referendarz sądowy stwierdził, że skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Trzeba bowiem pamiętać, że w myśl art. 252 § 1 p.p.s.a. wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym. A na mocy art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W orzecznictwie sądowym przyjęto, że obowiązkiem ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy jest wykazanie faktu podjęcia starań o uzyskanie środków finansowych, niezależnie od efektów. To na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Zatem to wnioskodawca zobowiązany jest do dokładnego i zgodnego z prawdą przedstawienia własnej sytuacji majątkowej oraz wykazania, iż spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie (por. post. NSA z dnia 16 września 2014 r. sygn. akt II OZ 924/16, LEX nr 1530881) W świetle danych zawartych w aktach administracyjnych sprawy wynika, że skarżący wielokrotnie odmawiał przyjęcia zatrudnienia przedstawionego przez urząd pracy, z tytułu którego proponowane wynagrodzenie znacznie przekraczało minimalne wynagrodzenie za pracę i w związku z tym utracił status bezrobotnego. W świetle tych danych nie można przyjąć, że skarżący podjął wszelkie starania o uzyskanie środków finansowych, niezależnie od efektów, które mógłby przeznaczyć na pokrycie kosztów postępowania sądowego, w tym kosztów fachowego pełnomocnika. Tym samym nie można również przyjąć, że uzyskanie tych środków było obiektywnie niemożliwe. Dane te świadczą o tym, że skarżący dysponujący odpowiednim wykształceniem i wyuczonym zawodem, świadomie nie poszukuje zatrudnienia. Skarżący ponadto nie wykazał w wyczerpujący sposób, czy w okresie ostatnich sześciu miesięcy otrzymał świadczenia z pomocy społecznej, które przysługują osobom znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej i spełniającym określone kryterium dochodowe. Oświadczenie skarżącego, że Sąd zna te dane z uzasadnień wyroków wydanych od 2004 r. w żaden sposób nie wyjaśnia tej kwestii zważywszy, że dane te miały na celu ustalenie, jak kształtuje się obecna sytuacja dochodowa skarżącego, tzn. czy znajduje się on w sytuacji uzasadniającej przyznanie świadczeń z pomocy społecznej. Dodać należy, że opisane pismo referendarza sądowego z dnia 20 lutego 2017 r. zostało sporządzone na podstawie art. 255 p.p.s.a, z którego wynika, że jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o prawo pomocy, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Również w samym sprzeciwie skarżący nie podał żadnych danych, które pozwoliłyby na ustalenie, jak kształtuje się jego sytuacja dochodowa. Skoro zatem na skarżącym spoczywał obowiązek wykazania, że nie jest w stanie pokryć kosztów postępowania, a skarżący tego nie wykazał, to należało odmówić mu przyznania prawa pomocy. W świetle powyższego Sąd uznał więc, że zaskarżone postanowienie referendarza sądowego było prawidłowe. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu, na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji. Niniejsze postanowienie jest ostateczne i nie podlega zaskarżeniu.