IV SA/Wr 523/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Świetlikowski Sędziowie Asesor WSA Aneta Brzezińska Sędzia WSA Ewa Kamieniecka (sprawozdawca) po rozpoznaniu w Wydziale IV na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 24 maja 2024 r. sprawy ze skargi G. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Wałbrzychu z dnia 12 czerwca 2023 r. nr SKO 4103/635/2023 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę w całości. W dniu 24 stycznia 2023 r. wpłynął do Ośrodka Pomocy Społecznej w Dzierżoniowie wniosek G. S. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad mężem S. S. Do wniosku strona załączyła orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z dnia 23 maja 2022 r., zaliczające męża wnioskodawczyni do znacznego stopnia niepełnosprawności (03-L) do dnia 31 maja 2024 r. ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Decyzją z dnia 3 kwietnia 2023 r. nr OPS.DŚRIA.453.ŚP144.22.23 Burmistrz Dzierżoniowa odmówił przyznania stronie świadczenia pielęgnacyjnego, ponieważ niepełnosprawność męża wnioskodawczyni nie powstała przed ukończeniem 18 roku życia ani też w trakcie nauki w szkole lub szkole wyższej przed ukończeniem 25 roku życia, bowiem niepełnosprawność istnieje od 58 roku życia. Organ stwierdził również, że wnioskodawczyni pozostaje w związku małżeńskim z osoba wymagającą opieki i ciąży na niej obowiązek alimentacyjny wobec męża. Brak jest jednak związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez wnioskodawczynię, a sprawowaniem opieki nad mężem, ponieważ opieka nie jest stała i nie jest niezbędna do egzystencji osoby niepełnosprawnej. Mąż strony porusza się samodzielnie, sam się ubiera i wykonuje czynności higieniczne, sam spożywa przygotowane posiłki i leki, sam wychodzi z domu. W czasie kąpieli wymaga nadzoru, aby nie doszło do zakrztuszenia z powodu otworu w krtani. Aparat mowy wymaga czyszczenia dwa razy dziennie szczotką, który czyści strona. Strona robi też zakupy, pranie, sprząta, przynosi drewno i węgiel. Zatem sprawowana opieka nie wykracza znacząco poza codzienne czynności domowe. W odwołaniu strona wniosła o uchylenie decyzji organu pierwszej instancji i ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, zarzucając naruszenie art. 17 ust. 1b i ust. 5 pkt 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych, Strona zauważyła, że w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później niż przed ukończeniem 18 roku życia ani też w trakcie nauki w szkole lub szkole wyższej przed ukończeniem 25 roku życia, kryterium momentu powstania niepełnosprawności jako umożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Wobec tego, w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. Poza tym strona zarzuciła, że w sprawach o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz współmałżonka, powodem odmowy przyznania świadczenia nie może być fakt pozostawania w związku małżeńskim. Decyzją z dnia 12 czerwca 2023 r. nr SKO 4103/635/2023 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Wałbrzychu utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. Kolegium stwierdziło, że w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 świadczenie pielęgnacyjne może być przyznane opiekunowi dorosłej osoby niepełnosprawnej, jeżeli niepełnosprawność powstała po ukończeniu 18. bądź 25. roku życia, jeżeli spełnione są pozostałe przesłanki przyznania tego rodzaju świadczenia. W ocenie Kolegium, wnioskodawczyni nie spełnia przesłanki do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, ponieważ brak jest związku przyczynowego pomiędzy zakresem sprawowanej opieki a niepodejmowaniem zatrudnienia. Z uwagi na opiekę nad mężem strona pobierała świadczenie pielęgnacyjne od dnia 1 lutego 2020 r. Obecnie w 2023 r. stan zdrowia męża strony przedstawia się odmiennie niż w 2020 r. Mąż strony jest 4 lata po leczeniu nowotworowym, nie jest poddawany chemioterapii i radioterapii, raz na trzy miesiące jeździ z żoną lub synem na kontrole do szpitala we Wrocławiu, jest samodzielny w zakresie samoobsługi, sam spożywa posiłki, sam porusza się po mieszkaniu i na zewnątrz. Zdaniem SKO, mąż strony może samodzielnie czyścić aparat mowy, ponieważ nie jest osobą niesprawną ruchowo ani też osobą niewidomą. Osoby po operacji krtani w ramach rehabilitacji są uczone jak prawidłowo dbać o aparat mowy. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu skarżąca wniosła o uchylenie decyzji organu odwoławczego oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji, zarzucając naruszenie art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych przez błędną wykładnię i przyjęcie, że stan zdrowia osoby niepełnosprawnej oraz zakres sprawowanej opieki nie wymaga rezygnacji z zatrudnienia przez wnioskodawczynię. Nie sposób bowiem przyjąć, że skoro pomoc (opieka) świadczona przez skarżącą nie jest wykonywana przez całą dobę, to nie można mówić o opiece stałej i długoterminowe w rozumieniu art. 17 ust. 1 ustawy. Chodzi przede wszystkim o pomoc w zapewnieniu zaspokojenia normalnych, podstawowych i codziennych potrzeb egzystencjalnych osobie niepełnosprawnej, których ta osoba z uwagi na stopień niepełnosprawności nie jest w stanie sama sobie zapewnić. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t. j. Dz. U. z 2023 r., poz. 217 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W myśl art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2023 r., poz. 259, dalej p.p.s.a.), uwzględnienie skargi następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawę orzekania w niniejszej sprawie przez organy administracji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 615, dalej u.ś.r.). Zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Kwestią sporną w rozpatrywanej sprawie pozostaje istnienie związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy sprawowaniem opieki nad mężem a niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a więc czy istotnie skarżąca nie podejmuje lub zrezygnowała z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad mężem. Wskazać trzeba, że ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji "sprawowania opieki". Jednakże w orzecznictwie wskazuje się, że aby można było mówić o opiece, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., musi ona być "stała" lub "długoterminowa". Określenia "stała" lub "długoterminowa" wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby. Przepis art. 17 ust. 1 ustawy należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (zob. np. wyrok NSA z 23 października 2020 r., sygn. akt I OSK 1146/20 i wyrok NSA z 5 czerwca 2012 r., sygn. akt I OSK 2454/11, wyroki dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem internetowym: orzeczenia.nsa.gov.pl - dalej jako "CBOSA"). Świadczenie pielęgnacyjne ma bowiem być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga (zob. wyrok NSA z 2 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 2729/16, CBOSA. Świadczenie pielęgnacyjne powinno przysługiwać osobom, które nawet w niepełnym wymiarze nie mogą w jakikolwiek sposób zarobkować z uwagi na intensywność sprawowanej opieki i zależność egzystencji osoby niepełnosprawnej od obecności opiekuna. Dlatego musi istnieć bezpośredni związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowaną opieką. Natomiast w sytuacji, gdy opieka nad daną osobą nie nosi cech opieki stałej lub długotrwałej, taki związek przyczynowo - skutkowy nie istnieje. Zatem organ administracji ma obowiązek, rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, ustalić czy istnieje związek między niepodejmowaniem pracy (rezygnacją z zatrudnienia) a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Opieka będąca przesłanką prawa do świadczenia pielęgnacyjnego powinna mieć charakter szczególny, wymagający znacznego, stałego i niebudzącego wątpliwości zaangażowania, co powinno wynikać z okoliczności obiektywnych. "Stałość" opieki warunkującej świadczenie pielęgnacyjne musi być tego rodzaju, że ma być nieprzerwana i dlatego wykluczająca nawet częściowe zarobkowanie. Należy też zaznaczyć, że świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym małżonkiem, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku małżonków względem siebie, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. W niniejszej sprawie nie budziło wątpliwości organów, że skarżąca jest osobą zobowiązaną do alimentacji swojego męża, legitymującego się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki. Organ zakwestionował natomiast związek przyczynowo – skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a koniecznością sprawowania opieki nad mężem. Dla ustalenia przesłanki związku przyczynowo - skutkowego w danym przypadku konieczne jest ustalenie czy rodzaj bądź/i ilość czynności z zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, wykonywanych przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, uniemożliwia tej osobie podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej. Ocena charakteru sprawowanej rzeczywiście opieki nad osobą niepełnosprawną nie oznacza przy tym zakwestionowania stanu jej zdrowia. Legitymowanie się przez osobę wymagającą opieki określonym w stosownych przepisach orzeczeniem o niepełnosprawności nie może wykluczać możliwości wywodzenia braku związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub niepodejmowaniem zatrudnienia a stopniem faktycznie sprawowanej opieki nad taką osobą (wyroki NSA z dnia 16 kwietnia 2021 r., sygn. akt I OSK 2859/20 i z dnia 18 maja 2021 r., sygn. akt I OSK 275/21). Jak wynika z akt administracyjnych sprawy, skarżąca (58 lat) zamieszkuje i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z niepełnosprawnym mężem (63 lata). Z orzeczenia o niepełnosprawności z dnia 23 maja 2022 r. wynika, że niepełnosprawność u męża istnieje od 58 roku życia. Jako symbol przyczyny niepełnosprawności podano 03–L, czyli schorzenia laryngologiczne. Natomiast znaczny stopień niepełnosprawności datuje się od 7 maja 2019 r., a orzeczenie wydano do 31 maja 2024 r. Z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego w dniu 14 marca 2023 r. wynika, że mąż skarżącej około 4 lat temu przeszedł operację wycięcia krtani z powodu nowotworu złośliwego krtani, a obecnie choroba jest w remisji i nie ma nowych ognisk nowotworowych. Jak ustalono, mąż skarżącej jest osobą samodzielnie poruszającą się, zarówno po mieszkaniu jak i na zewnątrz, korzysta z toalety, samodzielnie wykonuje czynności higieniczne i ubiera się, samodzielnie spożywa przygotowane posiłki i zażywa leki, jest osobą sprawną umysłowo. Wymaga nadzoru przy kąpieli, aby nie doszło do zakrztuszenia z powodu otworu w krtani. Jak podała skarżąca, przygotowuje i podaje mężowi posiłki oraz leki, pomaga przy myciu głowy, chodzi z mężem na spacery, robi zakupy i wykupuje leki, czyści szczoteczką dwa razy dziennie aparat głosowy, umawia wizyty lekarskie, załatwia sprawy urzędowe, sprząta mieszkanie, pierze, prasuje, przynosi węgiel i drewno na opał. Mąż skarżącej jeździ ze skarżącą lub dorosłym synem raz na trzy miesiące do szpitala we Wrocławiu na wizyty kontrolne oraz wymianę protezy mowy. Jak słusznie wskazały organy, skarżąca nie wykonuje przy mężu czynności ściśle pielęgnacyjnych, ale wykonuje głównie czynności związane z prowadzeniem wspólnego z mężem gospodarstwa domowego. Skarżąca z uwagi na chorobę męża od 1 lutego 2020 r. pobierała świadczenie pielęgnacyjne, ale obecnie stan zdrowia męża skarżącej uległ poprawie. Mąż strony jest 4 lata po leczeniu nowotworowym, nie jest obecnie poddawany chemioterapii i radioterapii, raz na trzy miesiące jeździ z żoną lub synem na kontrole do szpitala we Wrocławiu, jest samodzielny w zakresie samoobsługi, sam spożywa posiłki, sam porusza się po mieszkaniu i na zewnątrz. Należy podzielić stanowisko SKO, że mąż strony może samodzielnie czyścić aparat mowy, ponieważ nie jest osobą niesprawną ruchowo. Osoby po operacji krtani w ramach rehabilitacji są uczone jak prawidłowo dbać o aparat mowy. W ocenie Sądu, zakres opieki faktycznie sprawowanej nad mężem nie stoi na przeszkodzie w podjęciu przez skarżącą pracy lub innego zatrudnienia. Nie znajduje więc potwierdzenia w materiale dowodowym zgromadzonym w sprawie, że niepodejmowanie aktualnie przez skarżącą zatrudnienia miało związek przyczynowy z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem. Mając na uwadze powyższe ustalenia w ocenie Sądu w rozpoznawanej sprawie spełnione zostały jedynie dwie z trzech przesłanek pozytywnych przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, tj.: stopień niepełnosprawności osoby wymagającej opieki oraz pozostawanie skarżącej i jej męża w grupie osób związanych obowiązkiem alimentacyjnym. Natomiast, jak zasadnie uznał organ, odmowę przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego uzasadnia niespełnienie trzeciej przesłanki - to jest brak bezpośredniego związku przyczynowego między niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a sprawowaniem przez nią opieki nad niepełnosprawnym mężem. Prawidłowo oceniono, że w sprawie brak jest podstaw do przyjęcia, że skarżąca nie podejmuje zatrudnienia, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy, w związku z koniecznością opieki nad mężem. Prawidłowo oceniono, że w sprawie brak jest podstaw do przyjęcia, że skarżąca nie podejmuje zatrudnienia, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy, w związku z koniecznością opieki nad mężem. Zakres sprawowanej opieki nie koliduje z możliwością podjęcia przez nią zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Skarżąca zasadniczo nie wykonuje bowiem czynności pielęgnacyjnych ściśle związanych z osobą niepełnosprawnego męża. Opieka nad mężem ogranicza się bowiem do nadzoru przy kąpieli i pomocy przy myciu głowy, podawaniu posiłków oraz leków, przy czym mąż samodzielnie spożywa przygotowane przez żonę posiłki oraz towarzyszeniu przy wyjazdach na kontrole do Wrocławia raz na trzy miesiące (na zmianę z synem). Jest osobą chodzącą, wychodzi wraz ze skarżącą na spacery. Jednakże wykonywanie tych czynności przez skarżącą możliwe byłoby również po podjęciu przez nią pracy zarobkowej (przed rozpoczęciem lub po zakończeniu obowiązków zawodowych). Natomiast pozostałe czynności wykonywane przez skarżącą (robienie zakupów, przyrządzanie posiłków, sprzątanie, pranie, prasowanie, przynoszenie węgła i drewna na opał) związane są z prowadzeniem gospodarstwa domowego i z pewnością nie kolidują z podjęciem zatrudnienia przez skarżącą. Tego rodzaju czynności wykonuje bowiem wiele pracujących osób, poza godzinami pracy. W ocenie Sądu, SKO zasadnie uznało, że niepodejmowanie zatrudnienia przez skarżącą wynika z innych przyczyn i nie jest konsekwencją sprawowania opieki nad mężem. Należy podkreślić, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego nie przysługuje jedynie z tytułu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, ale pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaniem opieki musi istnieć związek przyczynowo – skutkowy. Takiego związku przyczynowo – skutkowego Sąd nie dopatrzył się w sytuacji skarżącej. Należy podkreślić, że świadczenie pielęgnacyjne nie może być traktowane jako zastępcze źródło dochodu dla osób niepodejmujących zatrudnienia. Pozostawanie w gotowości do zapewnienia wsparcia, opieki i pomocy potrzebującym tego małżonkom jest powinnością drugiego małżonka, co nie jest równoznaczne z niezdolnością tych osób do wykonywania pracy zawodowej. Nieuzasadniony jest więc zarzut naruszenia art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Należy również zauważyć, że także syn skarżącej, obciążony jest obowiązkiem alimentacyjnym wobec ojca. W szeregu czynnościach, zwłaszcza związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego może pomóc skarżącej dorosły syn, wspólnie zamieszkujący ze skarżącą i jej mężem. W związku z tym należy zaaprobować stanowisko obu organów orzekających w sprawie, zobowiązanych do działania na podstawie i w granicach prawa (art. 6 k.p.a.), że świetle przedstawionych powyżej okoliczności faktycznych i prawnych skarżącej nie przysługiwało prawo do świadczenia pielęgnacyjnego określonego w art.17 ust. 1 pkt 4 ustawy, bowiem jak słusznie uznały organy, odmowę przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego uzasadnia brak bezpośredniego związku przyczynowego między niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a sprawowaniem przez nią opieki nad niepełnosprawnym mężem. Prawidłowo oceniono, że w sprawie brak jest podstaw do przyjęcia, że skarżąca nie podejmuje zatrudnienia, w związku z koniecznością opieki nad mężem. Nieuzasadnione zatem są zarzuty odnośnie naruszenia art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach. W tym stanie rzeczy na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji wyroku.