IV SA/Wr 567/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Świetlikowski Sędziowie Asesor WSA Marta Pająkiewicz-Kremis Sędzia WSA Katarzyna Radom (sprawozdawca) po rozpoznaniu w dniu 8 lipca 2022 r. w Wydziale IV w trybie uproszczonym sprawy ze skargi M. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we W. z dnia [...] maja 2021 r. nr [...] w przedmiocie uznania świadczeń rodzinnych wypłaconych za okres od dnia 1 września 2012 r. do dnia 31 października 2012 r. za nienależnie pobrane i podlegające zwrotowi I. oddala skargę w całości; II. przyznaje od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu na rzecz adwokata M. P. kwotę 295,20 zł (słownie: dwieście dziewięćdziesiąt pięć złotych 20/100), w tym kwota należnego podatku od towarów i usług, tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu. Zaskarżoną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze we W. utrzymało w mocy orzeczenie Prezydenta Miasta W. z dnia [...] uznające za nienależnie pobrane i podlegające zwrotowi wraz z odsetkami za opóźnienie świadczenia rodzinne wypłacone M. K. za okres od dnia 1 września 2012 r. do dnia 31 października 2012 r. w łącznej kwocie 282 zł. Jak wynikało z akt sprawy pismem z dnia 22 listopada 2011 r. Skarżąca wystąpiła do Prezydenta Miasta W. o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego na dziecko R. B. oraz dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia przez dziecko roku szkolnego 2012/2013. Decyzją właściwego organu datowaną na [...] takie świadczenia, tj. zasiłek rodzinny na dziecko w kwocie 91 zł miesięcznie na okres od dnia 1 listopada 2011 r. do dnia 31 października 2012 r. oraz dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego 2012/2013 w kwocie 100 zł płatny jednorazowo we wrześniu 2012 r., Skarżącej przyznano. W toku rozpoznawania wniosku Strony o przyznanie kolejnych świadczeń (wniosek z dnia 9 września 2019 r.) ujawniono istotne okoliczności wpływające na zakres przyznanych już uprawnień, tj. zawarcie przez Skarżącą w dniu 18 sierpnia 2012 r. związku małżeńskiego z K. B. Z wyjaśnień uzyskanych od Strony w dniu 26 października 2019 r. wnikało, że nie podawała męża jako członka rodziny, gdyż nikt ją o to nie pytał, a skoro nie był ojcem dziecka uważała, że fakt ten nie ma znaczenia. Kontakt z mężem urwał się w 2013 r., wówczas poinformował on Stronę, że złożył papiery rozwodowe, po czym nie stawił się na rozprawie i "Sąd wycofał rozwód". W 2017 r. Skarżąca sama złożyła pozew o rozwód. Skarżąca wyjaśniała również, że nazwiska panieńskiego używała z przyzwyczajenia, gdyż nie zmieniła dowodu osobistego. Zaznaczała, że nie zamierzała wprowadzić nikogo w błąd. Z byłym mężem nie ma obecnie kontaktu, gdyż od 2013 r. jest on w innym związku. Podała, że w urzędzie stanu cywilnego zmieniła nazwisko na K. Jednakże z ustaleń organu wynikało, że Skarżąca nadal posługuje się nazwiskiem B., choć jak stwierdzono związek ten został rozwiązany w dniu 31 sierpnia 2018 r. W toku prowadzonego postępowania organ wystąpił do Skarżącej o podanie informacji dotyczących dochodów osiąganych przez K. B. Na co Strona nie odpowiedziała. Następnie organ wystąpił również do K. B. o podanie tych danych, także i w tym zakresie wezwanie pozostało bez odpowiedzi. Wobec tego powołując się na art. 4, art. 5 , art. 8 i art. 3 pkt 16 i art. 30 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (dz.U. 2020 r., poz. 111 ze zm., dalej u.ś.r.) organ wskazał na kryterium dochodowe oraz ustawowe pojęcie rodziny wywodząc, że będące podstawą przyznania świadczeń rodzinnych kryterium dochodowe odnosi się do dochodu rodziny. Wobec braku danych powalających na ocenę czy rodzina spełnia jeden z podstawowych warunków przyznania świadczenia organ uznał, że wypłacone Skarżącej świadczenia nie były należne za okres pozostawania w związku małżeńskim, a zatem podlegają zwrotowi. Zaznaczał, że Skarżąca została zaznajomiona z zasadami przyznawania świadczeń rodzinnych, zatem winna mieć świadomość obowiązku zgłoszenia wszelkich danych dotyczących jej sytuacji rodzinnej i materialnej wpływającej na przyznanie tych świadczeń. Ustalenia te znalazły wyraz w powołanej na wstępie decyzji organu I instancji. Rozpoznając sprawę w trybie odwoławczym Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy orzeczenie organu I instancji. W uzasadnieniu powołało się na art. 30 ust. 1 i ust. 2 u.ś.r. wyjaśniając, że świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi. Cechę taką mają świadczenia wypłacone pomimo zaistnienia okoliczności uzasadniających ich zawieszenie, ustanie albo wstrzymanie, zaś świadczeniobiorca został pouczony o braku podstaw do ich pobrania. Istotna jest zatem świadomość świadczeniobiorcy oraz poprawność pouczeń o sytuacjach powodujących utratę, zawieszenie lub wstrzymanie świadczeń. Odnosząc się do okoliczności faktycznych sprawy organ wywiódł, że Skarżąca pomimo zawarcia związku małżeńskiego w dacie pobierania wnioskowanych świadczeń (po wydaniu decyzji przyznającej jej prawo do świadczeń) nie poinformowała o tym właściwych organów. Wiedzę o tym zdarzeniu organy powzięły dopiero w dniu 26 października 2019 r. Strona została pouczona o obowiązku powiadomienia organów o zmianie w składzie rodziny, gdyż informację taką zwarto w formularzu wniosku o przyznanie świadczenia, który Skarżąca podpisała. Pouczenie zawierała również decyzja przyznająca Skarżącej sporne świadczenia. Organ odwoławczy przypomniał nadto zasady przyznawania świadczeń rodzinnych, w tym art. 5 ust. 1, art. 4 ust. 2 i art. 3 pkt 2 u.ś.r., wskazując, że zasiłek rodzinny służy gdy dochód rodziny nie przekracza kwoty kryterium dochodowego. W skład członków rodziny wchodzą m.in. małżonkowie, rodzice dzieci i dzieci pozostające na ich utrzymaniu do ukończenia 25 roku życia (lub niepełnosprawne uprawnione do pobierania wskazanych w ustawie świadczeń). Zatem dla ustalenia prawa do świadczenia niezbędne jest określenie dochodu rodziny i odniesienie go ustawowego kryterium dochodowego, którego przekroczenie wyklucza możliwość przyznania świadczeń. Kierując się tymi kryteriami organ I instancji wezwał zarówno Stronę jak i jej ówczesnego męża do przedstawienia informacji o osiąganych dochodach, a wobec braku odpowiedzi na skierowane wezwania zasadnie - w opinii organu odwoławczego - przyjęto, że Skarżąca nie spełniała kryterium dochodowego uprawniającego do przyznania wnioskowanych świadczeń. Organ I instancji dopełnił zatem wszystkich aktów staranności celem ustalenia dochodu rodziny warunkującego możliwość przyznania świadczenia. Skarżąca zaś mimo ciążących na niej obowiązków nie poinformowała o zwarciu związku małżeńskiego, nadto posługiwała się nazwiskiem panieńskim. W skardze i replice stanowiącej odpowiedź na skargę Strona zarzucała naruszenie art. 23b u.ś.r. poprzez nieuzyskanie samodzielnie przez organ ustalający prawo do świadczeń rodzinnych informacji o dochodzie każdego członka rodziny, mimo ciążącego na organie obowiązku. Podnosiła również naruszenie art. 7 i art. 77 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2020 r., poz. 256 ze zm., dalej k.p.a.), poprzez niepodjęcie wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, niezebranie całego materiału dowodowego w sprawie, a w konsekwencji uznanie świadczeń wypłaconych Skarżącej za nienależnie pobrane. Skarżąca domagała się uchylenia decyzji organów obu instancji i zasądzenia kosztów postępowania. W uzasadnieniu negowała, że dopełniono wszystkich aktów staranności, gdyż organ nie sprostał obowiązkowi samodzielnego uzyskiwania danych, o którym mowa w art. 23b u.ś.r. Nie wystąpiono do właściwych organów o dane dotyczące dochodów ówczesnego małżonka Strony, poprzestając na wyekspediowaniu pism do Strony i K. B. Takie działanie narusza także przywołane przepisy procesowe. Skarżąca akcentowała, że wielokrotnie wyjaśniała z pracownikami Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej we W., że jej były małżonek wyprowadził się po trzech miesiącach od zawarcia związku małżeńskiego i nie utrzymuje ze Stroną i jej synem żadnych relacji. Skarżąca nie miała zatem żadnych możliwości i wpływu na wykonanie przez niego obowiązków wynikających z kierowanych do niego przez organ pism. Końcowo Strona wskazała, że otrzymane środki przeznaczyła na potrzeby dziecka, zgodnie z ich przeznaczeniem. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowy pogląd w sprawie. W dniu 11 lipca 2022 r. do Sądu wpłynął wniosek dowodowy Strony o zwrócenie się do właściwego Naczelnika Urzędu Skarbowego o przesłanie złożonej przez K. B. deklaracji, w której rozliczył przychody osiągnięte w 2012 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje: Skarga nie ma usprawiedliwionych podstaw, co nakazywało jej oddalenie. Na wstępie jednak odnotowania wymaga, że wniosek procesowy Skarżącej, złożony przez działającego w jej imieniu pełnomocnika z urzędu, jako spóźniony nie podlegał rozpoznaniu. Pismo w tym względzie wpłynęło bowiem do Sądu w dniu 11 lipca 2022 r., zatem już po wydaniu wyroku w tej sprawie. Przechodząc do oceny legalności zaskarżonego aktu trzeba stwierdzić, że nie narusza on prawa procesowego jak i materialnego, tym samym zgłaszane w skardze zarzuty nie są zasadne. Spór sprowadza się do zbadania, czy prawidłowo w realiach okoliczności faktycznych sprawy organy uznały, że pobrane przez Stronę świadczenia rodzinne za okres od 1 września do 31 października 2012 r. są nienależne i winny podlegać zwrotowi. Poprawnie w tej mierze w zaskarżonej decyzji i orzeczeniu organu I instancji wskazano na art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Dla porządku zasadne jest przywołanie brzmienia ww. norm. Stanowią one, że osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu (ust.1). Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania (ust. 2 pkt 1) Właściwie wyjaśnił organ odwoławczy znaczenie tych regulacji wskazując, że nienależnym świadczeniem jest takie, które zostało wypłacone pomimo wystąpienia okoliczności uzasadniających ustanie, zawieszenie lub zmniejszenie prawa do świadczeń, w sytuacji gdy świadczeniobiorca posiadając wiedzę o obowiązku zgłoszenia we właściwym organie faktów wpływających na zakres pobieranych świadczeń nie dopełnia tych wymogów. Chodzi zatem o świadomość świadczeniobiorcy, co do obowiązku zgłoszenia faktów wpływających na zakres pobieranych świadczeń i miernik jego staranności w dbałości o przekazanie ich właściwym organom, celem uniknięcia wypłaty świadczeń, co do których nie ma podstaw ich pobierania. Zgodnie z utrwalonym w tym względzie orzecznictwem obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań lub dokumentów, czy też w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma zatem świadomość osoby pobierającej świadczenie. Osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być świadoma, że okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia, wystąpiła. Z tego względu istotne jest dochowanie obowiązku poinformowania świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia, a następnie ustalenie, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 kwietnia 2022 r. sygn. akt I OSK 1391/21, orzeczenie dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Zebrane w sprawie dowody wykazały, że taka okoliczność wystąpiła w tej sprawie. Skarżąca pomimo właściwych pouczeń zawartych w formularzu wniosku o przyznanie wskazanych na wstępie świadczeń, jak i w treści decyzji z dnia 23 listopada 2011 r., została poinformowana o obowiązku zgłoszenia zmian m.in. w liczbie członków rodziny i konsekwencjach z tym związanych polegających na możliwości uznania pobranych już świadczeń za nienależnie pobrane. Składając wniosek na urzędowym formularzu, zawierającym wskazane informacje i pouczenia, Strona potwierdziła fakt zapoznania się z nimi własnoręcznym podpisem. W sprawie nie jest sporne, że w dniu 26 października 2019 r., a zatem już po pobraniu ww. świadczeń organy ujawniły (przy okazji analizy innych wniosków o przyznanie świadczeń) fakt zawarcia przez Stronę w dniu 18 sierpnia 2012 r. związku małżeńskiego z K. B. Zatem w dacie pobierania spornych w sprawie świadczeń (za wrzesień 2012 r. i październik 2012 r.) uległy już zmianie okoliczności wpływające na zakres przyznanych Stronie decyzją z dnia 23 listopada 2011 r. świadczeń, zaś Strona była zobowiązana do przedstawienia organowi informacji o nowych okolicznościach faktycznych, czego nie uczyniła we właściwym czasie nadal pobierając świadczenia. Zasadnie w tych okolicznościach organy obu instancji przyjęły, że Skarżąca nie dochowała w tym zakresie staranności, co wiąże konsekwencje z uznaniem, że pobrane przez nią świadczenia mogą stanowić uprawnienia nienależne. Przy czym, na co również zwraca się uwagę w treści zaskarżonego aktu, cecha ta wynika również z faktu niewykazania przez Skarżącą, że osiągany w dochód rodziny w tym czasie był niższy niż kryterium dochodowe uprawniające do świadczeń. Prawidłowo organy obu instancji wskazały na przepisy art. 4, art. 5 ust. 1 i art. 3 pkt 2 i pkt 16 u.ś.r. Zgodnie z brzmieniem tych norm zasiłek rodzinny ma na celu częściowe pokrycie wydatków na utrzymanie dziecka (art. 4 ust. 1 u.ś.r.). Prawo do zasiłku rodzinnego i dodatków do tego zasiłku przysługuje 1) rodzicom, jednemu z rodziców albo opiekunowi prawnemu dziecka (art. 4 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.). Zasiłek rodzinny przysługuje osobom, o których mowa w art. 4 ust. 2, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę albo dochód osoby uczącej się nie przekracza kwoty 504,00 zł (art. 5 ust.1 u.ś.r.). Zgodnie z art. 3 pkt 2 ww. ustawy ilekroć w ustawie jest mowa o dochodzie rodziny - oznacza to sumę dochodów członków rodziny; zaś stosownie do pkt 16 ww. art. 3 rodzina oznacza odpowiednio następujących członków rodziny: małżonków, rodziców dzieci, opiekuna faktycznego dziecka oraz pozostające na utrzymaniu dzieci w wieku do ukończenia 25. roku życia, a także dziecko, które ukończyło 25. rok życia legitymujące się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli w związku z tą niepełnosprawnością rodzinie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne; do członków rodziny nie zalicza się dziecka pozostającego pod opieką opiekuna prawnego, dziecka pozostającego w związku małżeńskim, a także pełnoletniego dziecka posiadającego własne dziecko. Z powołanych norm wynika w sposób niesporny, że w przypadku zawarcia przez Stronę związku małżeńskiego liczba członków rodziny wzrosła z dwóch (Skarżąca i jej syn) do trzech osób. K. B., z którym zawarła związek małżeński w dniu 18 sierpnia 2012 r., powiększył z tą datą liczbę członków rodziny, a osiągany przez niego dochód rzutował na dochód rodziny, który stanowił podstawę ustalenia prawa do świadczeń. Od września 2012 r. podstawa ustalenia dochodu uległa zmianie, o czym Strona - wbrew ciążącym na niej obowiązków, co do których jak wywiedziono i udowodniono miała wiedzę – nie powiadomiła właściwych organów. Prawidłowo w tych okolicznościach badając zasadność pobrania przez Stronę spornych świadczeń organ, po bezskutecznym przeprowadzeniu własnych ustaleń, wezwał Skarżącą i jej ówczesnego małżonka do wykazania danych pozwalających na ustalenie warunków uprawniających do świadczeń i zbadania, czy istniała podstawa do ich pobierania. Wezwania organu pozostały jednak bez odpowiedzi, czego dowodzą akta sprawy. Brak tych danych, których wykazanie zasadniczo obciąża także wnioskodawcę składającego wniosek o przyznanie świadczeń wyklucza możliwość przyjęcia, że spełnione zostały warunki wynikające z art. 5 ust. 1 u.ś.r., co właściwie wyjaśnia organ w treści zaskarżonej decyzji. Odnosząc się do zarzutów skargi podnoszących zaniechanie podjęcia przez organ I instancji czynności w trybie art. 23b u.ś.r. wskazać trzeba, że istotnie taki obowiązek obciąża organy od dnia 1 stycznia 2016 r. Zgodnie z jego treścią organ właściwy oraz wojewoda ustalający prawo do świadczeń rodzinnych są obowiązani do samodzielnego uzyskania lub weryfikacji drogą elektroniczną, za pośrednictwem ministra właściwego do spraw rodziny, lub drogą pisemną, od organów podatkowych lub ministra właściwego do spraw finansów publicznych, organów emerytalno-rentowych oraz z rejestrów publicznych, w tym z rejestru PESEL, o którym mowa w przepisach o ewidencji ludności, oraz drogą elektroniczną, za pośrednictwem ministra właściwego do spraw rodziny z systemu informacji oświatowej, o którym mowa w przepisach o systemie informacji oświatowej, z Centralnego Wykazu Ubezpieczonych, informacje dotyczą m.in. dochodów podlegających opodatkowaniu. Jednocześnie w ust. 5 ww. przepisu wskazano, że w przypadku braku możliwości samodzielnego uzyskania przez organ właściwy lub wojewodę informacji lub zaświadczeń, o których mowa w ust. 1 pkt 1, 1a, 3 i 4 oraz w art. 23 ust. 8 pkt 1 lit. a, b, e, g, h oraz l, z przyczyn nieleżących po stronie organu właściwego lub wojewody, organ właściwy lub wojewoda wzywają osobę, o której mowa w art. 23 ust. 1, do dołączenia tych informacji lub zaświadczeń. Z akt sprawy (k- 97 akt administracyjnych) wynika, że takie działania zostały podjęte, jednakże z uzyskanych odpowiedzi wynikało, że System Informacji Ministerstwa Finansów stwierdził, że podany rok (2012) jak i lata poprzedzające nie są obsługiwane przez usługę weryfikacji danych. Niewątpliwe zatem zaistniały okoliczności wskazane w art. 23b ust. 5 u.ś.r. obligujące organ do skierowania zapytania do podmiotów opisanych w art. 23 ww. ustawy, tj. wnioskodawcy. Nadto zasadnie, zgodnie z zasadami postępowania administracyjnego, ww. zapytanie skierowano także do ówczesnego małżonka Skarżącej. Jako pozbawione znaczenia ocenić trzeba wyjaśnienia Strony, że obecnie nie ma możliwości wyegzekwowania od byłego małżonka niezbędnych danych. Niewątpliwe upływ czasu i relacje między ww. osobami mogą utrudniać takie działania, niemniej zasadnie wskazuje organ w treści zaskarżonej decyzji, że jest to w znacznym stopniu spowodowane postawą samej Skarżącej i jej zaniedbaniami. W tych okolicznościach podnoszone w skardze zarzuty ocenić trzeba jako niezasadne, zaś zaskarżoną decyzję ocenić jako zgodna z prawem. To z kolei obligowało Sąd do oddalenia skargi na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022 r., poz. 329 ze zm., dalej p.p.s.a.). Orzeczenie o kosztach wsparto na art. 250 p.p.s.a. oraz § 21 ust. 1 pkt. 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (t.j. Dz. U. 2019 r., poz. 18).