IV SA/Wr 569/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Andrzej Nikiforów, Sędziowie: Asesor WSA Aneta Brzezińska, Sędzia WSA Gabriel Węgrzyn (sprawozdawca), , Protokolant: referent Aleksandra Bartczak, po rozpoznaniu w dniu 15 maja 2025 r. na rozprawie w Wydziale IV sprawy ze skargi A. N. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 14 października 2024 r., nr 010070/680/45769/2023 w przedmiocie uchylenia prawa do świadczenia wychowawczego za okres od 1 stycznia 2023 r. do 31 maja 2023 r. uchyla zaskarżoną decyzję w całości oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji. Decyzją z 14 X 2024 r. (010070/680/45769/2023) Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej "PrZUS"), po rozpatrzeniu odwołania A. N. (dalej "skarżąca"), utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej "ZUS") z 2 VII 2024 r. (010070/680/45769/2023) uchylającą prawo skarżącej do świadczenia wychowawczego na dziecko F. S. za okres od 1 I 2023 r. do 31 V 2023 r. Jak wynika z akt administracyjnych, powyższą decyzję wydano w następujących okolicznościach: W dniu 11 I 2023 r. skarżąca złożyła wniosek o świadczenie wychowawcze na syna F. S. na okres świadczeniowy 2022/2023. Informacją z 5 VII 2023 r. ZUS zawiadomił skarżącą o prawie do świadczenia wychowawczego w kwocie 250 zł miesięcznie na okres świadczeniowy od 1 I do 31 V 2023 r. w związku ze sprawowaną opieką naprzemienną. Pismami z dnia 5 i 7 VI 2024 r. ZUS poinformował skarżącą o wszczęciu postępowania w sprawie świadczenia wychowawczego w okresie świadczeniowym 2022/2023 wzywając do złożenia wyjaśnień co do orzeczeń sądowych wskazujących, u którego rodzica zamieszkuje dziecko, na które pobrano świadczenie. Decyzją z 2 VII 2024 r. (010070/680/45769/2023) ZUS uchylił prawo skarżącej do świadczenia wychowawczego na syna w okresie od 1 I do 31 V 2023 r. Wyjaśnił przy tym, że zgromadzony materiał dowodowy nie daje podstaw do uznania, że wobec syna skarżącej sprawowana jest opieka naprzemienna. Powołano się tu na wyrok rozwodowy Sądu Okręgowego w Jeleniej Górze z 16 IV 2015 r. (I C 1497/14) oraz późniejsze ugody zawarte przed Sądem Rejonowym w Zgorzelcu dnia 13 III 2018 r. (III RCo 51/17) oraz w dniu 28 V 2021 r. (III Nsm 737/19), w których zasady kontaktu skarżącej z synem nie przewidują wspólnego zamieszkiwania dziecka u skarżącej w powtarzających się okresach. Stan ten – zdaniem ZUS - nie świadczy o orzeczeniu przez sąd opieki naprzemiennej nad dzieckiem. Decyzją z 5 VII 2024 r. (SW/1012344454) ZUS stwierdził pobranie przez skarżącą świadczenia nienależnego za okres od 1 I do 31 V 2023 r. w łącznej kwocie 1250 zł, zobowiązując skarżącą do jej zwrotu wraz z odsetkami. Skarżąca wniosła odwołanie od decyzji ZUS z 2 VII 2024 r. (010070/680/45769/2023) w przedmiocie uchylenia prawa do świadczenia wychowawczego w okresie od 1 I do 31 V 2023 r. PrZUS, po rozpatrzeniu odwołania skarżącej, decyzją z 14 X 2024 r. (010070/680/45769/2023) utrzymał w mocy decyzję ZUS z 2 VII 2024 r. (010070/680/45769/2023). Wyjaśnił, że w zgromadzonej dokumentacji znajduje się wyrok Sądu Okręgowego w Jeleniej Górze z dnia 16 IV 2015 r. (I C 1497/14) orzekający o rozwodzie rodziców małoletniego F. S. i powierzeniu wykonywania władzy rodzicielskiej nad dzieckiem ojcu W. S., ograniczając skarżącej wykonywanie władzy rodzicielskiej do współdecydowania o istotnych sprawach dziecka, ogólnego wglądu w wychowanie i kształcenie małoletniego. Powyższy wyrok został zmieniony ugodami zawartymi przed Sądem Rejonowym w Zgorzelcu w dniu 13 III 2018 r. (sygn. akt III RCo 51/17) oraz w dniu 28 V 2021 r. (sygn. akt III Nsm 737/19), w których uregulowano kontakty skarżącej z synem w co drugi tydzień od czwartku po zajęciach szkolnych do wtorku do odwiezienia dziecka do szkoły. Zdaniem PrZUS oznacza to, iż sąd nie orzekł opieki naprzemiennej rodziców. Zgodnie zaś z art. 5 ust. 2a ustawy z dnia 11 II 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2024 r., poz. 421, ze zm.), w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu, sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego. W skardze na powyższą decyzję skarżąca wniosła o uchylenie w całości decyzji PrZUS i umorzenie postępowania w prawie uznania świadczenia za nienależnie pobrane, ewentualnie przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Zarzucono przy tym naruszenie art. 7 i art. 77 § 1 kpa, poprzez niedostateczne wyjaśnienie stanu faktycznego oraz niewyczerpujące zebranie i błędne rozpatrzenie całości materiału dowodowego, polegające na oparciu się jedynie na treści dokumentów w postaci orzeczenia Sądu Okręgowego w Jeleniej Górze z dnia 16 IV 2015 r. (IC 1497/14), oraz późniejszych ugodach, a odstąpieniu od zweryfikowania rzeczywistej sytuacji dotyczącej miejsca zamieszkania syna i sprawowanej nad nim opieki przez rodziców, co w rezultacie doprowadziło do błędnych ustaleń sprowadzających się do przyjęcia, że F. S. nie mieszka ze skarżącą i nie sprawuje ona nad nim opieki, nie łoży na jego utrzymanie, a tym samym nie spełnia kryteriów udzielenia pomocy państwa w wychowaniu dziecka. W uzasadnieniu skargi skarżąca podkreśliła, że co najmniej od X 2022 r. syn mieszka wraz z nią oraz jej aktualnym mężem w T. pod nr [...]. Pozostaje na wyłącznym utrzymaniu skarżącej, a kontakty z ojcem W. S., ma okazjonalne. Skarżąca finansuje wszystkie potrzeby syna i dowozi go do niepublicznej szkoły w Z. Ojciec dziecka nie partycypuje w utrzymaniu syna. Kontakty F. S. z ojcem od X 2022 roku, kiedy zamieszkał ze skarżącą, są sporadyczne. Pierwszy kontakt syn z ojcem miał podczas świąt Bożego Narodzenia w XII 2022 roku, kiedy spotkali się na nie więcej niż dwie godziny. Do następnego spotkania doszło w I 2023 roku, kiedy W. S. objął pieczę nad synem na dwa dni. Na potwierdzenie zamieszkiwania syna ze skarżącą oraz ponoszenia przez nią bieżących kosztów utrzymania syna skarżąca załączyła dokumenty (wydruki z historii rachunku, faktury, umowę świadczenia usług dydaktyczno-wychowawczych) oraz wskazała dane osób mogących poświadczyć wszystkie podnoszone w skardze okoliczności. Zarzuciła przy tym, że mimo podniesienia tych okoliczności i powołania dowodów w odwołaniu, PrZUS w ogóle ich nie przeprowadził, co skutkowało przyjęciem błędnych ustaleń. W skardze podkreślono, że niezależnie od orzeczeń opiekuńczych Sądu Okręgowego w Jeleniej Górze oraz zawartych ugód codzienne obowiązki związane z opieką i wychowaniem F. S. spoczywają na skarżącej, co wynika z porozumienia pozasądowego rodziców. W ocenie skarżącej nie konkretne orzeczenie sądu opiekuńczego, ale sytuacja faktyczna determinuje podmiot, któremu przysługuje pomoc państwa w wychowaniu małoletniego dziecka. Najbardziej prawidłowym rozstrzyganiem spraw wychowawczych i opiekuńczych rodziców wobec dzieci są uzgodnienia pozasądowe, wynikające ze wzajemnego porozumienia, co nastąpiło w realiach tej sprawy. W odpowiedzi na skargę PrZUS wniósł o jej rozpatrzenie w trybie uproszczonym i oddalenie w całości. Podniósł, że opieka naprzemienna musi wynikać z orzeczenia sądu. Nadmienił również, że wcześniej rozstrzygnięta została sprawa ze skargi W. S. (ojca F. S.) w przedmiocie świadczenia wychowawczego w okresie 2022/2023. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w wyroku z dnia 20 III 2024 r. (sygn. akt IV SA/Wr 478/23) stwierdził, że z wyroku Sądu Okręgowego w Jeleniej Górze z dnia 16 IV 2015 r. (IC 1497/14), oraz późniejszych ugód nie wynika aby rodzice sprawowali opiekę naprzemienną. Skarżąca, pouczona m.in. o treści art. 119 pkt 2 ustawy z 30 VIII 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935) – dalej jako "ppsa", wniosła o przeprowadzenie rozprawy. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Zasadniczą podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowił art. 27 ust. 1 ustawy z 11 II 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2024 r. poz. 1576) – dalej jako "UoPWD". Zgodnie z art. 27 ust. 1 UoPWD, Zakład Ubezpieczeń Społecznych może bez zgody strony zmienić lub uchylić prawo do świadczenia wychowawczego, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna mająca wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego, osoba nienależnie pobrała świadczenie wychowawcze lub wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażane jest stanowisko, że decyzja uchylająca lub zamieniająca prawo do świadczenia wychowawczego, o której mowa w art. 27 ust. 1 UoPWD, ma charakter konstytutywny i działa ze skutkiem ex nunc (tj. na przyszłość). Na podstawie powołanego przepisu nie będzie podlegało uchyleniu lub zmianie prawo do świadczenia wychowawczego, które zostało już skonsumowane, a więc prawo dotyczące minionych okresów świadczeniowych. W takim przypadku jedyną formą dochodzenia zwrotu nienależnego świadczenia jest decyzja z art. 25 ust. 6 UoPWD, a więc decyzja o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego (wyroki NSA z 28 VII 2023 r., I OSK 1014/21 i z 30 XI 2023 r., I OSK 172/22 – publ. CBOSA). W świetle powyższego już tylko z tego powodu nie można zaakceptować zaskarżonej decyzji, mocą której uchylono skarżącej prawo do świadczenia za okres od 1 I do 31 V 2023 r., a więc decyzji dotyczącej okresu minionego. Podkreślić należy, że pierwszoinstancyjna decyzja ZUS o uchyleniu prawa skarżącej do świadczenia wychowawczego wydana została dopiero w dniu 2 VII 2024 r., a więc po upływie objętego tą decyzją okresu świadczeniowego i skonsumowaniu przysługującego skarżącej prawa. W tym zakresie zaskarżona decyzja narusza więc istotnie art. 27 ust. 1 UoPWD. Niezależnie od powyższego rację należy przyznać zarzutom skargi podnoszącym naruszenie art. 7 i art. 77 § 1 kpa. Zaskarżona decyzja wydana została z pominięciem ustaleń w zakresie wszystkich istotnych okoliczności sprawy. Spór dotyczył zakresu opieki sprawowanej przez skarżącą nad synem w okresie od dnia 1 I do 31 V 2023 r., gdyż od tego zależało prawo skarżącej do świadczenia wychowawczego we wskazanym okresie. Jak wynika z art. 4 ust. 2 UoPWD, świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a. Z kolei stosownie do art. 5 ust. 2a UoPWD, w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego. W sytuacji wystąpienia zbiegu prawa do świadczenia istotne znaczenia ma art. 22 UoPWD, z którego wynika m.in., że w przypadku zbiegu prawa rodziców do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek. W przypadku gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego przez rodzica drugi rodzic złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, Zakład Ubezpieczeń Społecznych ustala, kto sprawuje opiekę i w tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 III 2004 r. o pomocy społecznej, w celu ustalenia osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem. Powyższe oznacza, że w przypadku gdy rodzice nie sprawują wspólnej (łącznej) opieki, świadczenie wypłacane jest temu rodzicowi, z którym dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na jego utrzymaniu. Wyjątek stanowi tu opieka naprzemienna nad dzieckiem, która wykonywana jest przez każdego z żyjących w rozłączeniu rodziców w porównywalnych i powtarzających się okresach. W takim przypadku, o ile opieka naprzemienna wynika z orzeczenia sądu, każdemu z rodziców należy się świadczenie wychowawcze w wysokości połowy kwoty. Skarżąca w toku postępowania administracyjnego podnosiła, że "od października 2022 r." syn zamieszkuje wyłącznie z nią i pozostaje na jej utrzymaniu, na dowód czego składała dokumenty i wnioski dowodowe (o przesłuchanie świadków i przeprowadzenie wywiadu środowiskowego). Fakty podnoszone przez skarżącą jednoznacznie sugerowały, że w spornym okresie nie wywodzi ona swojego prawa do świadczenia wychowawczego z opieki naprzemiennej, ale z opieki wyłącznej. Skarżąca dała temu wyraz opisując szczegółowo zakres sprawowanej od X 2022 r. opieki i związanych z tym kosztów, podnosiła okazjonalne kontakty syna z ojcem oraz zarzuciła brak podstaw do wypłacania świadczenia wychowawczego na rzecz ojca (nawet w połowie wysokości). W takich uwarunkowaniach faktycznych niezasadne było pominięcie przez organy obu instancji dowodów na okoliczności powoływane przez skarżącą i koncentrowanie się wyłącznie na treści orzeczenia rozwodowego oraz późniejszych ugód dotyczących zakresu sprawowanej opieki, pod kątem możliwości stwierdzenia opieki naprzemiennej. Oczywiście trafnie zauważono w zaskarżonej decyzji, że zarówno z wyroku rozwodowego Sądu Okręgowego w Jeleniej Górze z dnia 16 IV 2015 r. (I C 1497/14) jak i z późniejszych ugód, zawartych przed Sądem Rejonowym w Zgorzelcu w dniu 13 III 2018 r. (sygn. akt III RCo 51/17) oraz w dniu 28 V 2021 r. (sygn. akt III Nsm 737/19), nie wynika, by skarżąca sprawowała opiekę naprzemienną. Zostało to zresztą potwierdzone prawomocnym wyrokiem tutejszego Sądu z dnia 20 III 2024 r. (sygn. akt IV SA/Wr 478/23). Istotne jest jednak, że skarżąca konsekwentnie podnosi, że co najmniej od X 2022 r. ustalenia powołanych ugód w sprawie opieki nie są już stosowane, zaś syn zamieszkuje wyłącznie z nią. Na organie rozstrzygającym sprawę świadczenia wychowawczego spoczywa w takim przypadku obowiązek przeprowadzenia wszechstronnych ustaleń w zakresie aktualnego stanu faktycznego sprawowanej opieki, albowiem świadczenie wychowawcze należy się temu z rodziców, który dziecko utrzymuje i wspólnie z nim zamieszkuje. Jak wynika z art. 145 § 1 pkt 1 lit.a i c ppsa, sąd uchyla zaskarżoną decyzję, jeśli stwierdzi naruszenie przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Biorąc pod uwagę stwierdzone naruszenie przepisów prawa materialnego i postępowania administracyjnego, tj. art. 27 ust. 1 UoPWD oraz art. 7 i art. 77 § 1 kpa, Sąd orzekł na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 ppsa, uchylając decyzje obu instancji, mając na względzie, że wskazane uchybienia dotyczą w takim samym stopniu decyzji PrZUS jak i utrzymanej nią w mocy decyzji ZUS. Rozpatrując sprawę ponownie należy uwzględnić, że art. 27 ust. 1 UoPWD ma charakter konstytutywny i działa ze skutkiem ex nunc. Na podstawie powołanego przepisu nie będzie podlegało uchyleniu lub zmianie prawo do świadczenia wychowawczego, które zostało już skonsumowane, a więc prawo dotyczące minionych okresów świadczeniowych. Odnosząc się do zawartego w skardze wniosku o umorzenie postępowania administracyjnego w przedmiocie ustalenia nienależnego świadczenia, to nie mógł on zostać uwzględniony. Sąd zwraca uwagę, że przedmiotem skargi była decyzja PrZUS z 14 X 2024 r. (010070/680/45769/2023) w przedmiocie uchylenia prawa do świadczenia wychowawczego z art. 27 ust. 1 UoPWD, a nie decyzja w przedmiocie nienależnego świadczenia, która stanowi odrębną sprawę administracyjną z art. 25 ust. 6 UoPWD. W świetle zaś art. 134 § 1 ppsa, sąd wydaje rozstrzygnięcie wyłącznie w granicach danej sprawy.