IV SA/Wr 594/04

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Henryk Ożóg /spr./ Sędziowie: Sędzia WSA Małgorzata Masternak -Kubiak Sędzia WSA Wanda Wiatkowska – Ilków Protokolant: Anna Rudzińska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 listopada 2005r. przy udziale prokurator Prokuratury Apelacyjnej we Wrocławiu Anny Głowacińskiej sprawy ze skargi M. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w J. G. z dnia [...] r., Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania pomocy finansowej I. oddala skargę; II. przyznaje od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu na rzecz adw. B. – K. B. kwotę 240 (słownie: dwieście czterdzieści) złotych tytułem nieopłaconych kosztów zastępstwa procesowego udzielonego przez adwokata ustanowionego z urzędu. Decyzją z dnia [...] r. Nr [...] Kierownik Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w L. działając na podstawie art. 43 ust. 1 i 3b ustawy z dnia 29 listopada 1990 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 1998 r. Nr 64, poz. 414 ze zm.), zwanej dalej ustawą oraz art. 104 kpa odmówił przyznania M. C. pomocy finansowej. W uzasadnieniu decyzji wskazano, że dnia [...] r. M. C. złożył w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej w L. wniosek o przyznanie zasiłku stałego i zasiłku celowego i jednocześnie wspólnie z pracownikiem socjalnym ustalił termin przeprowadzenia wywiadu środowiskowego na dzień [...] r. pomiędzy godziną [...], a [...]. Pomimo wspólnego ustalenia terminu M. C. uniemożliwił przeprowadzenie wywiadu. W związku z tym pracownik socjalny zostawił w drzwiach mieszkania M. C. wiadomość z prośbą o ponowny kontakt. M. C. nie odpowiedział na to pismo. Pismem z dnia [...] r. poinformowano M. C. o konieczności przeprowadzenia wywiadu środowiskowego i jednocześnie wezwano go do zgłoszenia się w ośrodku pomocy społecznej w celu ponownego ustalenia terminu wywiadu środowiskowego. Pismo to M. C. odebrał dnia [...] r. W odpowiedzi na nie M. C. wysłał list polecony, w którym poinformował, że dnia [...] r. zgłosi się do ośrodka pomocy społecznej. Tego dnia stawił się też w ośrodku pomocy społecznej i wspólnie z pracownikiem socjalnym ustalił termin przeprowadzenia wywiadu środowiskowego na dzień [...] r. Jednak dnia [...] r. złożył zawiadomienie, że "odmawia sporządzenia wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania". Stosownie do art. 43 ust. 3 ustawy decyzja o przyznaniu lub odmowie przyznania świadczeń może być wydana po przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego (rodzinnego). Natomiast z treści art. 43 ust. 3a tej ustawy wynika, że wywiad środowiskowy (rodzinny) przeprowadza się w celu ustalenia sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej osób i rodzin. Zgodnie z § 2 ust. 2 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 września 2001r. w sprawie wywiadu środowiskowego (rodzinnego) oraz rodzajów dokumentów wymaganych do przyznania renty solnej (Dz. U. Nr 114, poz. 1220 ze zm.) wywiad przeprowadza się w miejscu zamieszkania osoby lub rodziny albo w miejscu ich pobytu. Rozporządzenie to określa również wzór wywiadu środowiskowego (rodzinnego). Wywiad środowiskowy wypełnia pracownik socjalny przy współudziale osoby ubiegającej się o przyznanie pomocy społecznej w miejscu zamieszkania tej osoby. Ponieważ M. C. odmówił przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania, a tym samym nie wyraził zgody na zbieranie danych osobowych w zakresie ustalonym w art. 43 ust. 3b ustawy, należało odmówić przyznania pomocy finansowej. Ponadto w przypadku M. C. nie ma zastosowania przepis art. 43 ust. 3 c ustawy. W decyzji tej poinformowano jednocześnie, że bez przeprowadzenia wywiadu środowiskowego istnieje możliwość przyznania pomocy niepieniężnej w postaci konserw mięsnych oraz niezbędnej odzieży i obuwia. W odwołaniu od powyższej decyzji M. C. zarzucił zatajanie prawdy w uzasadnieniu decyzji, zmuszanie do przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania, działanie na szkodę interesu publicznego i prywatnego oraz to, że zastosowanie przepisów niezgodnych z konstytucją spowodowało niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Ponadto M. C. zarzucił, że ośrodek pomocy społecznej popełnił szereg przestępstw. W związku z tym M. C. zażądał uchylenia powyższej decyzji i wystąpienia z urzędu do Trybunału Konstytucyjnego o zbadanie zgodności z konstytucją przepisów prawa zastosowanych przez organ pierwszej instancji, a ponadto pociągnięcia do odpowiedzialności karnej i dyscyplinarnej wskazanych pracowników ośrodka pomocy społecznej. Decyzją z dnia [...] r. Nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w J. G. na podstawie art. 138 §1 pkt 1 kpa oraz art. 43 ust. 3b ustawy utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu wskazano, że z akt sprawy wynika, że M. C. jest osobą samotną prowadzącą jednoosobowe gospodarstwo domowe, zarejestrowaną w urzędzie pracy jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku. Wnioskiem z dnia [...] r. zwrócił się o przyznanie wskazanych wyżej zasiłków. Pomimo wspólnego ustalenia z pracownikiem socjalnym terminu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego M. C. dnia [...] r. złożył w ośrodku pomocy społecznej zawiadomienie, że odmawia sporządzenia wywiadu środowiskowego w jego miejscu zamieszkania, ponieważ przedmiotem tego wywiadu będzie sprawdzenie czystości mieszkania, sporządzenie oświadczenia majątkowego i dokonanie "innych bezprawnych czynności upokarzających i poniżających go oraz naruszających jego dobra osobiste. Czynności te, zdaniem M. C., naruszają szereg przepisów konstytucji. Jednocześnie wniósł o sporządzenie według własnego projektu kwestionariusza do pozyskiwania danych, jego zdaniem niezbędnych i niesprzecznych z Konstytucją. Ponadto wskazał, że odmowa przyznania pomocy społecznej spowodowana odmową przeprowadzenia wywiadu środowiskowego będzie nieważna na podstawie art. 58 § 1kc. Organ I instancji rozpatrując wniosek o przyznanie pomocy społecznej związany jest przepisami ustawy oraz przepisami wykonawczymi. Przepisem bezwzględnie obowiązującym jest przepis art. 43 ust. 3b ustawy, z którego wynika, że decyzja o przyznaniu lub odmowie przyznania świadczenia z opieki społecznej może być przyznana po przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego. Nie istnieje możliwość przeprowadzenia wywiadu środowiskowego poza miejscem zamieszkania. Wywiad przeprowadzony w miejscu zamieszkania pozwala na ocenę sytuacji wnioskodawcy pod kątem warunków mieszkaniowych, dochodowych czy rodzinnych – warunkujących ewentualne przyznanie wnioskowanego świadczenia. Celem zbierania danych objętych wywiadem nie jest na pewno upokorzenie czy obrażenie osób, których wywiad dotyczy. Również niedopuszczalne jest przeprowadzenie wywiadu według własnego wzorca odbiegającego od wzoru ustalonego w rozporządzeniu. Podkreślenia wymaga, że przepis art. 43 ust. 3b stwierdza wyraźnie, że w przypadku, gdy osoba ubiegająca się o pomoc nie wyraża zgody na zbieranie danych osobowych w zakresie ustalonym przepisami ustawy – organ I instancji może wydać decyzję odmowną. M. C. zaś był informowany o skutkach swego zachowania i pomimo ustalenia terminów przeprowadzenia wywiadu środowiskowego nie zgodził się na jego przeprowadzenie. W tej sytuacji organ I instancji miał prawo odmówić wnioskowanego świadczenia. Zamierzony brak współdziałania może być powodem odmowy przyznania. Pozostałe zarzuty podniesione w odwołaniu nie zasługują na uwzględnienie. Organ odwoławczy nie dopatrzył się przy wydaniu powyższej decyzji popełnienia przestępstwa. Przepisy ustawy nie są niezgodne z Konstytucją. Ustawa wprowadza szereg reguł i norm, do których zastosowanie się przez strony ubiegające się o pomoc jest niezbędne. Niezastosowanie się do tych reguł powoduje zawsze odmowę udzielenia pomocy społecznej. Pogląd M. C. o sprzeczności przepisów ustawy i przepisów wykonawczych do niej z Konstytucją jest subiektywnym odczuciem i nie znajduje potwierdzenia w obowiązującym stanie prawnym. Uchylenie zaskarżonej decyzji na podstawie art. 58 § 1 kc jest niemożliwe ponieważ indywidualne sprawy z zakresu pomocy społecznej są rozpoznawane na podstawie kpa. Wniosek M. C. z dnia [...] r. dotyczący wystąpienia z urzędu do Trybunału Konstytucyjnego o zbadanie zgodności przepisów ustawy z Konstytucją jest bezzasadny. Poza kompetencjami organu odwoławczego leży pociąganie do odpowiedzialności karnej pracowników ośrodka pomocy społecznej. W skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego M. C. zarzucił, że zaskarżona decyzja narusza prawo, ponieważ utrzymuje w mocy decyzję opartą na niezgodnych z Konstytucją przepisach ustawy i rozporządzenia, a organy pomocy społecznej nie mogą żądać przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w jego miejscu zamieszkania . Stosowanie przepisów sprzecznych z Konstytucją jest przestępstwem. Wywiad środowiskowy przeprowadzony w miejscu zamieszkania i przewidujący m. in. oświadczenie o dochodach i stanie majątkowym jest sprzeczny z Konstytucją. Ponadto dodał, że nie wniósł projektu kwestionariusza wywiadu środowiskowego, a jedynie zdefiniował pojęcie tego wywiadu (pismo z dnia [...] r.). Organ odwoławczy uzurpuje sobie prawo prokuratury do rozstrzygania jaki czyn jest przestępstwem, gdyż nie uwzględnił jego zarzutów dotyczących popełnienia przestępstwa przez pracowników opieki społecznej. Odpowiadając na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie z powodów podanych w uzasadnieniu decyzji ostatecznej podkreślając, że bezsporne jest, iż skarżący odmówił zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego. Z art. 2 ustawy wynika, że celem pomocy społecznej jest zaspokajanie niezbędnych potrzeb życiowych osób i rodzin oraz umożliwienie im bytowania w warunkach odpowiadających godności człowieka. Rodzaj, forma i rozmiar świadczenia powinny być odpowiednie do okoliczności uzasadniających udzielenie pomocy. Te normy o charakterze ogólnym materializują się w normie art. 43 ust. 3 i 3a ustawy poprzez ustalenie sytuacji osobistej, rodzinnej, majątkowej, dochodowej osób i rodzin w formie wywiadu środowiskowego. Odmowa przeprowadzenia wywiadu środowiskowego spowodowała, że organ pomocy społecznej nie mógł ustalić powyższych danych, a tym samym nie mógł zrealizować normy zawartej w art. 2 ust. 3 ustawy. Bezpodstawne są zarzuty skarżącego, że organ odwoławczy zastosował przepisy sprzeczne z Konstytucją. Organ odwoławczy nie jest uprawniony do orzekania o zgodności przepisu ustawy z Konstytucją, ani też do występowania do Trybunału Konstytucyjnego o stwierdzenie zgodności przepisu ustawy z Konstytucją. Zarzutów tych skarżący nie skonkretyzował i nie uzasadnił. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje : Skarga nie jest zasadna. W świetle przepisu art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych ( Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ) sąd administracyjny sprawuje w zakresie swojej właściwości kontrolę decyzji pod względem zgodności z prawem. Przedmiotem kontroli sądowej jest w niniejszej sprawie decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w J. G. z dnia [...] r., NR [...] odmawiająca przyznania M. C. pomocy finansowej. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowił przepis art. 43 ust. 3b ustawy. Z treści art. 43 ust. 3b ustawy wynika, że w przypadku, gdy osoba ubiegająca się o przyznanie pomocy nie wyraża zgody na zbieranie danych osobowych w zakresie ustalonym przepisami ustawy, kierownik ośrodka pomocy społecznej, może wydać decyzję odmawiającą przyznania pomocy. Przepisu tego nie stosuje się do osób z zaburzeniami psychicznymi, określonych w odrębnych przepisach (ust. 3c tego przepisu ustawy). W uzasadnieniu tej decyzji powołano również § 2 ust. 2 rozporządzenia, z którego wynika, że wywiad środowiskowy przeprowadza się w miejscu zamieszkania osoby lub rodziny albo w miejscu ich pobytu. W ocenie Sądu zaskarżona decyzja jest zasadna. Argument skarżącego, że organy pomocy społecznej nie mogą żądać przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w jego miejscu zamieszkania jest bezzasadny, ponieważ stosownie do art. 43 ust. 3 ustawy decyzja o przyznaniu lub odmowie przyznania świadczenia może być wydana po przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego (rodzinnego). Wywiad ten ma na celu ustalenie sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej osób i rodzin ubiegających się o świadczenia pomocy społecznej (ust. 3a tego przepisu). Natomiast z treści przytoczonego wyżej § 2 ust. 2 rozporządzenia wynika jednoznacznie, iż wywiad środowiskowy przeprowadza się w miejscu zamieszkania osoby lub miejscu jej pobytu. Rację ma organ odwoławczy twierdząc, że wywiad przeprowadzony w miejscu zamieszkania pozwala na ocenę sytuacji wnioskodawcy pod kątem warunków mieszkaniowych, dochodowych czy rodzinnych – warunkujących ewentualne przyznanie żądanego świadczenia, jak również to, że celem zbierania danych objętych wywiadem nie jest na pewno upokorzenie czy obrażenie osób, których wywiad dotyczy. W rozpoznawanej sprawie istotne jest, iż skarżący pomimo dwukrotnego wspólnego ustalenia (notatki służbowe z dnia: [...] r. i [...] r.) z pracownikiem socjalnym terminu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, pismem z dnia [...] r. wyraźnie odmówił przeprowadzenia tego wywiadu twierdząc, iż ma on na celu sprawdzenie czystości mieszkania, sporządzenie oświadczenia majątkowego i dokonanie innych bezprawnych czynności upokarzających go, poniżających i naruszających dobra osobiste. Nadto organ I instancji pismem z dnia [...] r. pouczył skarżącego, że "nie wyznaczenie terminu lub nieobecność pod adresem zamieszkania będzie potraktowane jako odmowa zbierania danych osobowych niezbędnych do wydania decyzji". Słuszne jest zatem stanowisko organów orzekających w sprawie, że skarżący odmawiając przeprowadzenia wywiadu środowiskowego nie wyraził zgody na zbieranie danych osobowych w zakresie ustalonym przepisami ustawy, co uprawnia te organy na podstawie wspomnianego art.43 ust. 3b ustawy do wydania decyzji odmawiającej przyznania pomocy. Nadto skarżący nie należy do osób z zaburzeniami psychicznymi wobec których nie stosuje się tego przepisu (ust. 3c tego przepisu). Powyższe oznacza także brak współdziałania - skarżącego z pracownikiem socjalnym w rozwiązaniu jego trudnej sytuacji - o którym mowa w art. 6 ust. 1a ustawy, co skutkuje również odmową przyznania pomocy. Ponadto skarżący w piśmie z dnia [...] r. odmówił także złożenia oświadczenia o stanie majątkowym, co w myśl art. 43 ust. 5 ustawy stanowi podstawę wydania decyzji o odmowie przyznania świadczenia. Rację ma organ odwoławczy twierdząc, że bezpodstawne są zarzuty skarżącego dotyczące naruszenia prawa przez organy administracji poprzez zastosowanie przepisów ustawy i rozporządzenia niezgodnych z Konstytucją. Podkreślić należy, że skarżący nie wskazał z jakimi przepisami Konstytucji niezgodne są przepisy zastosowane przez organy orzekające w sprawie. Zasadne jest stanowisko organu odwoławczego, z którego wynika, iż nie jest on organem uprawnionym do orzekania w zakresie zgodności przepisu prawa z Konstytucją, ani też nie jest uprawniony do składania wniosku do Trybunału Konstytucyjnego o zbadanie "konstytucyjności "przepisu. Bezzasadny jest też zarzut skarżącego, że wywiad środowiskowy jest sprzeczny z Konstytucją. W tym miejscu wskazać trzeba, iż argument skarżącego, że w piśmie z dnia [...] r. zdefiniował jedynie "pojęcie kwestionariusza wywiadu środowiskowego", a nie przedstawił jego projektu, nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ pojęcie to określa art. 43 ust. 3 ustawy, zaś wzór kwestionariusza wywiadu środowiskowego stanowi załącznik nr 1 do rozporządzenia. W świetle powyższego pozostałe argumenty skarżącego ( dotyczące np. popełnienia przestępstwa przez pracowników ośrodka pomocy społecznej i pociągnięcia ich do odpowiedzialności dyscyplinarnej, nieważność odmowy przyznania pomocy społecznej na podstawie art. 58 § 1 kc) pozostają bez wpływu na rozstrzygnięcie niniejszej sprawy. Z tych względów zaskarżona decyzja jak i decyzja ją poprzedzająca nie naruszają prawa. Skargę zatem, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U nr 153, poz. 1270 ze zm.) należało oddalić. Zauważyć należy jednocześnie rozbieżność między domaganiem się skarżącego przyznania mu konkretnych zasiłków z pomocy społecznej, a osnowami omówionych decyzji. Z powyższych względów związanych z zachowaniem się skarżącego w postępowaniu administracyjnym nie można jednak uznać aby stanowiło to naruszenie przepisów cytowanej ustawy w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy. Ewentualne uchylenie bowiem zaskarżonej decyzji i decyzji ją poprzedzającej doprowadziłoby do podjęcia podobnej negatywnej decyzji, z tym tylko, że w osnowie rozstrzygałaby ona w przedmiocie zasiłku stałego i oddzielnie zasiłku celowego. Sąd zauważa, że przepis art. 43 ust. 3b tworzy jednie możliwość wydania przez właściwy organ decyzji negatywnej, nie wiąże go natomiast. Jeśli jednak, jak jest to w niniejszej sprawie, w materiałach sprawy brak innych dowodów określających sytuację osobista, rodzinną, dochodową i majątkowa osób i rodzin, ubiegających się o świadczenia pomocy społecznej, organ pomocy społecznej staje przed koniecznością odmowy, o jakiej mowa we wskazanym przepisie art. 43 ust. 3 b ustawy.