IV SA/Wr 603/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Tomasz Świetlikowski Sędziowie: Sędzia WSA Bogumiła Kalinowska Sędzia WSA Katarzyna Radom (sprawozdawca) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 26 maja 2022 r. w Wydziale IV sprawy ze skargi: Z. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w J. G. z dnia [...]nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego: oddala skargę w całości. Zaskarżoną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w J. G. utrzymało w mocy orzeczenie Burmistrza Miasta K. z dnia 12 maja 2021 r. odmawiające Z. T. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia w związku z opieką nad byłym mężem J. K.. Jak wynikało z akt sprawy powołaną decyzją organ I instancji odmówił przyznania Stronie wnioskowanego świadczenia z uwagi na: 1) brak możliwości ustalenia daty powstania niepełnosprawności (art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach pielęgnacyjnych (Dz.U. z 2020 r., poz. 111 ze zm., dalej u.ś.r.), 2) niespełnienie przesłanki z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. – na Stronie nie spoczywał obowiązek alimentacyjny względem byłego męża, 3) fakt pobierania przez Stronę emerytury (art. 17 ust. 5 u.ś.r.). Rozpoznając sprawę w trybie odwoławczym SKO za uzasadnione uznało zarzuty podważające poprawność wykładni art. 17 ust. 1b i ust. 5 u.ś.r. W tym zakresie wskazało na orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego odnoszące się do wskazanej problematyki (wyrok z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13) oraz orzecznictwo sądów administracyjnych wywodzące, że moment powstania niepełnosprawności oraz fakt pobierania emerytury nie mogą stanowić przeszkody w uznaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Przeszkodę w przyznaniu Skarżącej wnioskowanego prawa stanowi natomiast, zdaniem organu odwoławczego brak po jej stronie obowiązku alimentacyjnego względem byłego męża. W tym zakresie organ wskazał na art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. wywodząc, że do świadczenia uprawnione są osoby pozostające z osobą wymagającą opieki w opisanych tam relacjach formalnoprawnych wywodzonych z obowiązku alimentacyjnego. Pośród tych osób mieści się były małżonek, istotne jednak aby ciążył na nim obowiązek alimentacyjny, co wynika z odesłania do ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 2020 r., poz. 1359 ze zm., dalej k.r.o.). Przywołując brzmienie art. 130 i art. 60 k.r.o. organ wskazał, że obowiązek alimentacyjny w relacji małżonków rozwiedzionych wygasa z chwilą upływu pięciu lat od orzeczenia rozwodu, w przypadku gdy małżonek zobowiązany do alimentów nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia małżeńskiego. Oceniając okoliczności sprawy w świetle wskazanych uwag organ ustalił, że związek małżeński Skarżącej i byłego małżonka, zawarty w 1974 r. został rozwiązany przez rozwód na mocy wyroku Sądu Rejonowego w J. G. z dnia [...]r. sygn. akt [...]. Skarżąca nie przedłożyła ww. orzeczenia podając, że uległo ono zniszczeniu, oświadczyła jednak, że małżeństwo rozwiązano bez orzekania o winie i obowiązkach alimentacyjnych małżonków. Zgodnie z oświadczeniem Strony przyjęto również, że w 1983 r. powróciła do byłego męża i od tego czasu zamieszkują razem pozostając w faktycznym pożyciu. Przy czym od 1995 r. Strona opiekuje się byłym mężem. Z przedłożonych dowodów wynika również, że Skarżąca w 1989 r. zawarła kolejny związek małżeński rozwiązany przez rozwód w 2016 r. Jej były małżonek nie zawarł ponownego związku małżeńskiego. W opinii organu w świetle dokonanych ustaleń faktycznych i przywołanych przepisów na Stronie nie ciąży obowiązek alimentacyjny względem byłego męża, gdyż wygasł on po upływie pięciu lat od orzeczenia rozwodu (art. 60 § 3 k.r.o.). Zgodnie z oświadczeniem Strony rozwód orzeczono bez orzekania o winie małżonków, żaden z nich pomimo uprawnienia nie wystąpił z żądaniem o dostarczenie środków utrzymania w zakresie odpowiadającym usprawiedliwionym potrzebom uprawnionego, wobec żadnego z małżonków nie orzeczono także obowiązku zapłaty alimentów. Zatem obowiązek ten wygasł ok. 1986 r. Sam fakt wspólnego zamieszkiwania byłych małżonków i sprawowania przez Stronę dobrowolnej opieki nad byłym mężem nie mieści się w art. 17 u.ś.r. Jest to wyraz dobrej woli Skarżącej a nie realizacja obowiązku alimentacyjnego, co potwierdza wskazane w decyzji orzecznictwo sądów administracyjnych. W skardze Strona zarzucała rażące naruszenie art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. poprzez przyjęcie, że do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie zalicza się byłej żony, będącej jednocześnie opiekunem faktycznie osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, że między małżonkami obowiązek alimentacyjny ustał, podczas gdy funkcjonalna wykładnia ww. przepisu wskazuje na powstanie uprawnienia do wnioskowanego świadczenia. Strona wnioskowała o uchylenie orzeczeń obu instancji i orzeczenie o przyznaniu Stronie świadczenia oraz zasądzenia kosztów postępowania. W uzasadnieniu Strona wywodziła, że wykładnia językowa art. 17 ust. 1a u.ś.r. dokonana przez organ prowadzi do wyników sprzecznych z przepisami ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Świadczenie pielęgnacyjne ma stanowić formę wsparcia rodziny pozostającej w trudnej sytuacji materialnej i faktycznej w związku ze sprawowaniem opieki nad osobą jej wymagającą ze względów zdrowotnych. Na poparcie swych racji strona przywołała orzeczenie sądu administracyjnego wskazujące, że w przypadku braku możliwości sprawowania opieki przez osoby zobowiązane w pierwszej kolejności uprawnienie winno przysługiwać osobom zobowiązanym alimentacyjnie w dalszej kolejności. Podkreślała, że orzeczenie o rozwiązaniu małżeństwa przez rozwód nie zwalnia od obowiązku alimentacyjnego. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalanie, podtrzymując dotychczasowy pogląd w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje: Na wstępie trzeba wskazać, że zakres kontroli sprawowanej przez wojewódzkie sądy administracyjne określa ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. 2021 r. poz. 137 ze zm.), stanowiąc w art. 1 § 1 i § 2, że sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem jej zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach tej kontroli sąd stosuje środki przewidziane w art. 145 -150 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 poz. 329 ze zm. dalej: p.p.s.a.). Sąd uchyla zaskarżoną decyzję, jeśli stwierdzi, że wydano ją z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub z naruszeniem prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy - art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c p.p.s.a. Z przywołanych przepisów wynika że sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej. Wyjątkiem na tym tle jest art. 145a p.p.s.a., którego zastosowanie wymaga spełnienia przesłanek ustawowych. Z tych względów nie jest właściwy wniosek zawarty w skardze, formułowanej - co wymaga podkreślenia - przez profesjonalnego pełnomocnika, a domagający się orzeczenia, co do istoty sprawy. Nie wykazano aby w sprawie zaistniały ku temu przesłanki opisane w art. 145a § 3 p.p.s.a. Bezpodstawne są dalsze zarzuty podnoszone w skardze, co nakazywało jej oddalenie. Istota sporu w tej sprawie sprowadza się do oceny prawidłowości stanowiska przyjętego przez organ administracji, a odmawiającego Skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym byłym mężem. W opinii Sądu organy administracji zasadnie, w realiach rozpoznawanej sprawy, przyjęły, że Skarżącej nie służy uprawnienie do korzystania ze świadczenia pielęgnacyjnego. Poza zakresem rozważań należy pozostawić spór dotyczący wykładni i stosowania art. 17 ust. 1b i art. 17 ust. 5 ustawy z dnia 23 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020 r., poz. 111 ze zm., dalej. u.ś.r.). Sąd podziela korzystne dla Skarżącej stanowisko organu odwoławczego wywodzone z orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt I K 38/13 OTK-A 2014/9/104) oraz orzecznictwa sądów administracyjnych, że moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki nie ma znaczenia z punktu widzenia przesłanek uprawniających do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Ta zatem okoliczność, wbrew poglądom wyrażanym w decyzji przez organ I instancji, nie ma istotnego znaczenia w rozpoznawanej sprawie. Podobnie ocenić trzeba wskazany w tym rozstrzygnięciu pogląd negujący wyłączenie prawa do świadczenia w razie otrzymywania emerytury. W tym zakresie Sąd podziela stanowisko wyrażone w orzecznictwie sądów administracyjnych powołanym w zaskarżonej decyzji. W zakresie pozostałych uwarunkowań przyznania wnioskowanego świadczenia trzeba stwierdzić, że w okolicznościach rozpoznawanej sprawy Strona nie spełnia przesłanek uzyskania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. Zebrany materiał dowodowy, jego ocena, wykładnia spornych w sprawie przepisów i ich zastosowanie w tej sprawie przez organy nie budzi zastrzeżeń. Wbrew zarzutom skargi prawidłowo wykładają one przepisy art. 17 u.ś.r. Zgodnie z brzmieniem art. 17 ust.1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Zgodnie z ust. 1a ww. ustawy osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Dokonując analizy przywołanych przepisów trzeba wskazać, że krąg i kolejność osób uprawnionych do świadczeń w związku ze sprawowaniem opieki jest przez ustawodawcę ściśle wskazany. Zasadniczo wstępni i opiekunowie wyprzedzają osoby wskazane w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Ich krąg z kolei wyznacza ustawa Kodeks rodzinny i opiekuńczy, przy czym, co jednoznacznie wynika z brzmienia powołanego przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., uprawnienie do świadczenia powiązane jest z obowiązkiem alimentacyjnym. Zasadnie zatem w tym zakresie organ wskazał na przepisy ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy regulującej te kwestie, w szczególności – w odniesieniu do okoliczności faktycznych sprawy – właściwe było przywołanie art. 60 k.r.o. Zgodnie z jego brzmieniem: małżonek rozwiedziony, który nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia i który znajduje się w niedostatku, może żądać od drugiego małżonka rozwiedzionego dostarczania środków utrzymania w zakresie odpowiadającym usprawiedliwionym potrzebom uprawnionego oraz możliwościom zarobkowym i majątkowym zobowiązanego (§ 1). Jeżeli jeden z małżonków został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia, a rozwód pociąga za sobą istotne pogorszenie sytuacji materialnej małżonka niewinnego, sąd na żądanie małżonka niewinnego może orzec, że małżonek wyłącznie winny obowiązany jest przyczyniać się w odpowiednim zakresie do zaspokajania usprawiedliwionych potrzeb małżonka niewinnego, chociażby ten nie znajdował się w niedostatku (§ 2). Obowiązek dostarczania środków utrzymania małżonkowi rozwiedzionemu wygasa w razie zawarcia przez tego małżonka nowego małżeństwa. Jednakże gdy zobowiązanym jest małżonek rozwiedziony, który nie został uznany za winnego rozkładu pożycia, obowiązek ten wygasa także z upływem pięciu lat od orzeczenia rozwodu, chyba że ze względu na wyjątkowe okoliczności sąd, na żądanie uprawnionego, przedłuży wymieniony termin pięcioletni (§ 3). Z przywołanego zapisu jasno wynika, że jeżeli zobowiązanym do alimentacji jest małżonek, który nie został uznany za winnego rozkładu pożycia, wobec małżonka, który także nie ponosi winy, to obowiązek alimentacyjny wygasa z upływem lat 5 od orzeczenia rozwodu, przy czym termin ten biegnie od daty uprawomocnienia się wyroku orzekającego rozwód. Z taką sytuacją będziemy mieć zatem do czynienia zarówno wtedy, gdy nie orzeczono o winie, jak również wtedy, gdy małżonkom nie można przypisać winy za rozkład pożycia małżeńskiego. Ustalenia sądu dotyczące winy nie wykluczają, że do rozkładu pożycia małżeńskiego mogły przyczynić się okoliczności niezawinione przez żadnego z małżonków, które nie będą mieć znaczenia dla postępowania w sprawie alimentów. Zatem upływ pięciu lat od uprawomocnienia się orzeczenia o rozwiązaniu małżeństwa przez rozwód bez orzekania o winie małżonków wygasza obowiązek wzajemny alimentacyjny małżonków, co ma przełożenie na prawo do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne, a co jasno wynika z przywołanego zapisu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Wspominanie uprawnienia zostały przez ustawodawcę wsparte na istnieniu określonej ustawowo więzi, co oznacza, że nie dotyczą każdej osoby faktycznie sprawującej opiekę nad osobą niepełnosprawną, ale adresowane są do konkretnych wskazanych w przepisie podmiotów. W opinii Sądu zakres podmiotowy powołanego przepisu jest jasny i spójny, wpisuje się także w cel regulacji określanej mianem ustawy o świadczeniach rodzinnych, co wyraźnie odwołuje się do więzi o takim właśnie charakterze. Przedstawiony pogląd znajduje uzasadnienie w orzecznictwie sądów administracyjnych w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. ustawodawca nawiązuje wprost do obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. Regulacja ta wyraźnie ogranicza krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną osobą wyłącznie do osób zobowiązanych do alimentacji. Tym samym osobie, której nie obciąża obowiązek alimentacyjny względem osoby legitymującego się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym i która nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad tym niepełnosprawnym członkiem rodziny, nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne na podstawie art. 17 ust. 1 i ust. 1a u.ś.r. (por. wyroki NSA z dnia 22 lutego 2021 r., sygn. akt I OSK 2505/20, z dnia 12 października 2021 r., sygn.. akt I OSK 491/21, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, dalej: CBOSA). Akta sprawy dowodzą, że wyrokiem Sądu Rejonowego w J. G. z dnia [...] r. sygn. akt [...]małżeństwo Skarżącej i obecnie niepełnosprawnego byłego męża zostało rozwiązane przez rozwód. Z oświadczenia Strony wynika, że nie orzeczono o winie i obowiązku alimentacyjnym któregokolwiek z małżonków. Słusznie zatem, mając na uwadze regulacje art. 60 § 3 k.r.o. oraz art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. organ wskazał, że z upływem 1986 r. wygasł wzajemny obowiązek alimentacyjny małżonków. Na Stronie nie ciąży zatem obowiązek alimentacyjny, w konsekwencji nie jest uprawniona do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Nie zaistniały bowiem okoliczności, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Strona nie mieści się w grupie wskazanych ustawowo podmiotów uprawnionych do uzyskania świadczenia. W opinii Sądu wobec tak nakreślonych granic podmiotowych ustawy zarzut pominięcie wykładni funkcjonalnej, wsparty z resztą wyłącznie na formułowaniu wskazanej tezy, nie może odnieść skutku. Powołany zaś w skardze wyrok sądu administracyjnego dotyczy innych okoliczności faktycznych, niż te stanowiące istotę sporu w rozważanej sprawie. Tym samym zarzuty skargi okazały się nietrafne, co nakazywało jej oddalenie. Podstawę prawną w tej mierze stanowi art. 151 p.p.s.a. Końcowo wskazać trzeba, że sprawa została rozpoznania na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 i art. 120 p.p.s.a.