IV SA/Wr 615/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Wanda Wiatkowska-Ilków, Sędziowie: Sędzia WSA Ewa Kamieniecka, Sędzia WSA Gabriel Węgrzyn (spr.), Protokolant: Asystent sędziego Marcin Jarecki, po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 31 stycznia 2018 r. sprawy ze skargi L. H. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w L. z dnia [...] września 2017 r., nr [...] w przedmiocie uznania świadczeń pobranych z funduszu alimentacyjnego za nienależne I. oddala skargę w całości; II. przyznaje adwokat E. Ł. od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu kwotę 295,20 złotych (słownie: dwieście dziewięćdziesiąt pięć złotych i dwadzieścia groszy) w tym 23 % podatku VAT tytułem kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Zaskarżoną decyzją z [...] IX 2017 r. (nr [...]) Samorządowe Kolegium Odwoławcze w L. (dalej jako "organ"), po rozpatrzeniu odwołania L. H. (dalej "skarżąca"), utrzymało w mocy decyzję Prezydenta L. z [...] VII 2017 r. (nr [...]) uznającą za świadczenia nienależnie pobrane: 1. świadczenie z funduszu alimentacyjnego na J. H. otrzymane w okresie od 1 V 2017 r. do 31 V 2017 r. w wysokości 500,00 zł, 2. świadczenie funduszu alimentacyjnego na K. H. otrzymane w okresie od 1 V 2017 r. do 31 V 2017 r. w wysokości 500,00 zł, 3. świadczenie z funduszu alimentacyjnego na J. H. otrzymane w okresie od 1 VI 2017 r. do 31 VI 2017 r. w wysokości 500,00 zł, 4. świadczenie z funduszu alimentacyjnego na K. H. otrzymane w okresie od 1 VI 2017 r. do 31 VI 2017 r. w wysokości 500,00 zł - i zobowiązującą do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń w wysokości 2000 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. W motywach decyzji organ wyjaśnił, że w świetle art. 2 pkt 7 lit.d w zw. z art. 28 ust. 1 ustawy z 7 IX 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2017 r. poz. 489) – dalej jako "ustawa" - nienależnie pobranym świadczeniem są świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów. Z przepisu art. 28 ust. 1 ustawy wynika z kolei, że w okresie otrzymywania przez osobę uprawnioną świadczenia z funduszu alimentacyjnego z kwoty uzyskanej przez komornika od dłużnika alimentacyjnego zaspokaja się w pierwszej kolejności należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej. Oznacza to – zdaniem organu – że osoba uprawniona nie może jednocześnie pobierać świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz świadczeń alimentacyjnych od dłużnika, o czym skarżąca była pouczona. Tymczasem z okoliczności faktycznych sprawy bezspornie wynika, że: 1) skarżąca była osobą uprawnioną do otrzymania świadczeń z funduszu alimentacyjnego na podstawie decyzji Prezydenta L. z [...] IX 2016 r., nr [...]; 2) w okresie od 1 V 2017 r. do 30 VI 2017 r. skarżącej wypłacano comiesięcznie świadczenia z funduszu w łącznej wysokości 2000 zł, na dwoje dzieci; 3) w okresie od 1 V 2017 r. do 30 VI 2017 r. skarżąca otrzymała od dłużnika alimentacyjnego świadczenia pieniężne na poczet alimentów w łącznej wysokości 2000 zł (1000 zł miesięcznie). Wobec tak ustalonych okoliczności należało – w ocenie organu – orzec o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia na podstawie art. 23 ust. 1 ustawy. Organ, odnosząc się do zarzutów odwołania wyjaśnił, że dłużnik alimentacyjny ma obowiązek zwrócić w pierwszej kolejności organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie (art. 27 ust. 1 ustawy). Jeżeli dłużnik alimentacyjny nie zwraca tych należności, prowadzone jest wobec niego postępowanie egzekucyjne. Uzyskane w jego toku kwoty rozdysponowuje się w ściśle przez prawo określonej kolejności, przy czym w pierwszej kolejności zawsze spłaca się należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy - do ich całkowitego zaspokojenia. Należności wierzyciela alimentacyjnego, a więc skarżącej, mogą być zaspokojone w trzeciej kolejności. Oznacza to tym samym, że jeżeli skarżąca ma wobec dłużnika alimentacyjnego roszczenie o zaległe alimenty, które powstało jeszcze przed uzyskaniem uprawnień do świadczenia z funduszu, to w okresie wypłaty świadczeń z funduszu, roszczenie to nie może zostać zaspokojone z pierwszeństwem wobec należności funduszu alimentacyjnego. Pobranie w takiej sytuacji jakichkolwiek kwot od dłużnika alimentacyjnego i zaliczenie ich na poczet zaległych lub bieżących alimentów, będzie skutkowało tym, że otrzymane w tym okresie świadczenia z funduszu alimentacyjnego zostaną zakwalifikowane jako nienależnie pobrane świadczenie. Zdaniem organu osoba pobierająca świadczenie z funduszu alimentacyjnego ma obowiązek powstrzymywania się od bezpośredniego pobierania alimentów od dłużnika alimentacyjnego, a w razie zaistnienia takiego przypadku winna otrzymaną kwotę przekazać organowi właściwemu wierzyciela. Dotyczy to zarówno alimentów bieżących jak i zaległych. W konsekwencji organ utrzymał w mocy decyzję pierwszej instancji. W skardze na powyższą decyzję skarżąca wniosła o umorzenie decyzji w całości. Wyjaśniła, że alimenty, które otrzymała od dłużnika alimentacyjnego stanowią zaledwie 25% zasądzonej prawomocnym wyrokiem sumy i są jedynym dochodem rodziny. Ich otrzymanie nie zmienia w sposób istotny kryterium dochodowego oraz nie przekracza 50% zasądzonej kwoty, przez co nadal spełnione są wymagania do uzyskania świadczeń z funduszu. Skarżąca podkreśliła też, że pracownicy socjalni doskonale wiedzą, że młodsza córka jest przez cały czas rehabilitowana, zaś skarżąca ma w związku z tym ograniczone możliwości podjęcia pracy zarobkowej. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Działając w granicach kompetencji wynikających z art. 1 § 2 ustawy z 25 VII 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2016 r., poz.1066) w związku z art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z 30 VIII 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2017r., poz. 1369 ze zm.), zwanej dalej "ppsa", sąd administracyjny jest obowiązany skontrolować, czy zaskarżona decyzja jest zgodna z prawem. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ppsa). Dokonując tak rozumianej oceny zaskarżonej decyzji, Sąd nie dopatrzył się naruszeń prawa skutkujących koniecznością jej uchylenia lub stwierdzenia nieważności (art. 145 § 1 i 2 ppsa). Jak wynika z art. 23 ust. 1 ustawy, osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu. Zgodnie zaś z art. 23 ust. 1a w zw. z art. 2 pkt 7 lit. d ustawy, od kwot nienależnie pobranego świadczenia naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie, gdy osoba uprawniona w okresie pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów. Jak słusznie zaznaczył organ w zaskarżonej decyzji stan faktyczny sprawy był bezsporny. Skarżąca w przedmiotowym okresie, tj. od 1 V do 30 VI 2017 r., pobierała świadczenia z funduszu alimentacyjnego na dwójkę dzieci (po 500 zł na każde dziecko miesięcznie). W konsekwencji we wskazanym okresie pobrała świadczenie na łączną kwotę 2000 zł. Nie ulega również wątpliwości, że skarżąca w tym samym okresie otrzymała od dłużnika alimentacyjnego tytułem alimentów łączną kwotę 2000 zł (w maju 1000 zł, w czerwcu 1000 zł), co wynika z oświadczeń skarżącej złożonych organowi pierwszej instancji w dniu 17 V i 19 VI 2017 r. O tym, czy taki stan fatyczny wypełnia przesłanki świadczenia nienależnego rozstrzyga art. 2 pkt 7 lit.d w zw. z art. 28 ustawy. Z powołanych przepisów wynika, że "nienależnie pobranym świadczeniem" jest sytuacja, gdy świadczenie z funduszu alimentacyjnego zostało wypłacone w przypadku, gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów. Kolejność określona w art. 28 ustawy to kolejność zaspokojenia wierzycieli z kwot wyegzekwowanych od dłużnika alimentacyjnego. Z art. 28 ust. 1 ustawy wynika, że w okresie, w którym osoba uprawniona otrzymuje świadczenia z funduszu alimentacyjnego, z kwoty uzyskanej z egzekucji od dłużnika alimentacyjnego organ prowadzący postępowanie egzekucyjne zaspokaja w następującej kolejności: 1) należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy - do ich całkowitego zaspokojenia, 2) należności powstałe z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej - do ich całkowitego zaspokojenia, 3) należności wierzyciela alimentacyjnego - do ich całkowitego zaspokojenia, 4) należności likwidatora funduszu alimentacyjnego powstałe z tytułu świadczeń alimentacyjnych wypłaconych na podstawie ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym - do ich całkowitego zaspokojenia - po należnościach określonych w art. 1025 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, a przed należnościami określonymi w art. 1025 § 1 pkt 2-10 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego. Zasadnie organ wyjaśnił, że wskazana w art. 28 ust. 1 ustawy kolejność przyznaje pierwszeństwo zaspokojenia należnościom z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej. Jeżeli w okresie otrzymywania przez osobę uprawnioną świadczeń z funduszu alimentacyjnego nastąpi uzyskanie jakichkolwiek kwot od dłużnika alimentacyjnego, kwoty te mają zaspokoić w pierwszej kolejności należności wobec funduszu alimentacyjnego – do wysokości wypłaconych osobie uprawnionej świadczeń. Należności przypadające osobie uprawnionej znajdują się dopiero na trzecim miejscu. Nie ma przy tym znaczenia, czy kwoty uzyskane od dłużnika stanowią całość czy też część zobowiązań alimentacyjnych. Nie ma również znaczenia wola dłużnika lub wierzyciela co do tego, czy uzyskana kwota zaspokoić ma zaległe czy bieżące alimenty, co jasno wynika z art. 2 pkt 7 lit.d ustawy. Skarżąca została pouczona w powyższym zakresie zarówno na etapie składania wniosku o świadczenie jak i w decyzji przyznającej to świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Nie można zatem przyjąć braku świadomości skarżącej co do tego, że kwoty uzyskane od dłużnika alimentacyjnego tytułem alimentów w okresie pobierania przez skarżącą świadczeń z funduszu alimentacyjnego nie rodzą skutku prawnego w zakresie pobrania z funduszu alimentacyjnego świadczeń nienależnych. Oczywiście odrębnym zagadnieniem jest kwestia ekonomicznej opłacalności korzystania ze wsparcia w formie świadczenia z funduszu alimentacyjnego w przypadku, w którym osoby uprawnione otrzymują od dłużnika alimenty w niepełnej wysokości, jak ma to miejsce w przypadku dzieci skarżącej. W przedmiotowej sprawie wysokość niepełnych alimentów wypłacanych miesięcznie przez dłużnika (500 zł na dziecko miesięcznie, co stanowi 25% zasądzonej sumy alimentów) pokrywa się z kwotami uzyskiwanych z funduszu alimentacyjnego świadczeń w maksymalnej wysokości (500 zł na osobę uprawnioną). W praktyce więc skarżąca uzyskując świadczenie z funduszu alimentacyjnego musi zarazem zrezygnować z kwoty uzyskanej dotychczas tytułem alimentów od dłużnika, celem przekazania jej właściwemu organowi dla zaspokojenia mających pierwszeństwo roszczeń funduszu alimentacyjnego. Jeśli zaś kwota wypłacanych przez dłużnika niepełnych alimentów jest równa maksymalnemu świadczeniu z funduszu alimentacyjnego (500 zł na osobę) lub też od niej wyższa, wówczas w istocie obowiązek przekazywania organowi tych kwot w wysokości odpowiadającej maksymalnym świadczeniom uzyskiwanym z funduszu czyni pomoc tego rodzaju ekonomicznie neutralną dla osoby uprawnionej. Jedyna korzyść w takim przypadku to gwarancja ciągłości wypłat w zakresie przyznanego świadczenia, jaką daje fundusz alimentacyjny, a jakiej nie daje dłużnik alimentacyjny. Nigdy nie wystąpi tu jednak korzyść ekonomiczna w postaci możliwości zwiększenia (zsumowania) otrzymywanych od dłużnika niepełnych alimentów o wysokość świadczenia z funduszu alimentacyjnego, o ile istnieją niezaspokojone roszczenia funduszu z tytułu świadczeń wypłaconych osobie uprawnionej. Ogólnym celem systemu wsparcia osób uprawnionych do alimentów jest bowiem udzielenie wsparcia, poprzez z założenia tymczasowe wyręczenie dłużnika z jego obowiązku alimentacyjnego w zakresie określonego przez ustawodawcę górnego pułapu świadczenia. Świadczenie jest wypłacane w kwocie ustalonych bieżąco alimentów, jednak nie więcej niż do 500 zł (art. 10 ust. 1 ustawy). Dodatkowo pomoc tego rodzaju nie jest adresowana do wszystkich osób uprawnionych ale wyłącznie do osób uprawnionych spełanijących przyjęte przez ustawodawcę kryterium dochodowe, bowiem dochód rodziny w przeliczeniu na osobę nie może przekraczać 725 zł (art. 9 ust. 2 ustawy). Jest to zatem pomoc o charakterze ograniczonym do osób najbardziej potrzebujących (kryterium dochodowe), a nadto limitowana możliwościami budżetowymi (maksymalna wysokość świadczenia). Pomoc tego rodzaju nie służy maksymalizowaniu dochodu ale zabezpieczeniu i zagwarantowaniu osobie uprawnionej określonego minimum świadczenia. Odnosząc się do zarzutów skargi wskazujących, że nadal zachowane jest kryterium dochodowe oraz stan bezskuteczności egzekucji w rozumieniu ustawy zauważyć należy, że w zaskarżonej decyzji organ nie kwestionuje tych okoliczności. Przedmiotem sprawy jest kwestia nienależnie pobranych świadczeń za maj i czerwiec 2017 r. w związku z otrzymanymi przez skarżącą alimentami od dłużnika. W zakresie, w jakim istnieje niezaspokojona wierzytelność funduszu alimentacyjnego z tytułu pobranych przez skarżącą świadczeń, wszelkie kwoty otrzymane tytułem alimentów od dłużnika alimentacyjnego przypaść powinny funduszowi. Skoro skarżąca tych kwot nie przekazała organowi, zaś przeznaczyła je na potrzeby własnej rodziny, tym samym nie należało się jej świadczenie otrzymane za miesiąc maj i czerwiec 2017 r. z funduszu alimentacyjnego. Odnośnie do podnoszonej w skardze kwestii trudnej sytuacji rodzinnej to słusznie zauważył organ w zaskarżonej decyzji, że mogą być one roztrząsane dopiero na etapie ewentualnego postępowania w sprawie udzielenia ulgi w zakresie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z art. 23 ust. 8 ustawy. Nie mogą zaś być brane pod uwagę w sprawie ustalenia i zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Zaskarżona decyzja ma bowiem charakter związany i przesłanki jej wydania określone zostały w sposób wyczerpujący w art. 23 ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 7 lit.d ustawy. Z uwagi na powyższe Sąd nie stwierdził podstaw do uchylenia zaskarżonej decyzji, przez co orzekł na zasadzie art. 151 ppsa. Sąd przyznał adwokatowi, E. Ł. – K., od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu kwotę 295,20 zł brutto tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu mając na względzie dyspozycję z art. 250 ppsa oraz § 2, § 4 i § 21 ust. 1 pkt 1 lit.c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 3 X 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz.U. z 2016 r., poz. 1714).