IV SA/Wr 745/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Anetta Makowska-Hrycyk, Sędziowie: Sędzia WSA Marta Pająkiewicz-Kremis, Sędzia WSA Gabriel Węgrzyn (sprawozdawca), po rozpoznaniu w dniu 28 maja 2024 r. w Wydziale IV na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi J. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Legnicy z dnia 26 września 2023 r., nr SKO/RŚ-423/329/2023 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji w całości; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Legnicy na rzecz strony skarżącej kwotę 480 zł (czterysta osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Decyzją z 26 IX 2023 r. (nr SKO/RŚ-423/329/2023) Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Legnicy (dalej jako "SKO"), po rozpatrzeniu odwołania J. K. (dalej jako "skarżący"), utrzymało w mocy decyzję z dnia 15 V 2023 r. (nr S.S.R.5012.4502.2023) Burmistrza Złotoryi odmawiającą przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad żoną K. K. Powyższą decyzję wydano w następujących okolicznościach sprawy: Skarżący w dniu 30 VI 2022 r. złożył wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną żoną K. K. (ur. [...] r.). Do wniosku załączono m.in. orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Z. z dnia 10 IX 2003 r. stwierdzające, że K. Ż. (obecnie K.) jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym z przyczyny oznaczonej symbolem 10-N (choroby neurologiczne). Niepełnosprawność i ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od urodzenia, zaś orzeczony stopień niepełnosprawności ma charakter trwały. W toku przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego, w tym wywiadu środowiskowego, ustalono, że żona skarżącego jest chora na skoliozę, nerki i ma uszkodzony kręgosłup szyjny. W 2015 r. leczona była operacyjnie z powodu skoliozy nerwowo - mięśniowej. Rozpoznano u niej: owrzodzenie odleżynowe, zakażenie układu moczowego, kamicę nerkową, niedokrwistość niedoboru żelaza, skoliozę nerwowo - mięśniową, wrodzony niedorozwój kończyn dolnych, stan po złamaniu trzonu kości udowej prawej i torbiel jajnika prawego. Ustalono również, że żona skarżącego po domu porusza się przy pomocy wózka inwalidzkiego. Nie może w ogóle stać. Poza domem porusza się przy pomocy wózka inwalidzkiego. Nie ma kłopotów z pamięcią, ze słuchem, ze wzrokiem i mówieniem. Nie może samodzielnie przygotować posiłków. Przy spożywaniu posiłków wymaga podania. Nie wymaga karmienia. Potrzebuje pomocy przy zakupach, utrzymaniu czystości w pomieszczeniach i czystości odzieży, bielizny, pościeli (nie może samodzielnie sprzątać i prać). Nie jest samodzielna przy ubieraniu się i rozbieraniu. Samodzielna przy myciu zębów, czesaniu i myciu twarzy. Nie jest samodzielna przy kąpieli, korzystaniu z toalety, zmianie bielizny osobistej i pościelowej. Używa pieluchy na noc. Wymaga pomocy w uzgadnianiu wizyt lekarskich i pielęgniarskich, wykupie leków w aptece, pilnowaniu przyjmowania leków, leczenia odleżyn. Nie wymaga karmienia przez sondę, zgłębnik, przetoki żołądkowe. Używa cały czas cewnika. Wymaga pomocy przy przewracaniu na bok, zmianie pozycji z leżącej do siedzącej. Z zaświadczenia lekarskiego z dnia 8 VIII 2022 r. wynika, że u żony skarżącego rozpoznano nerwowo - mięśniową dysfunkcję pęcherza moczowego. Rozpoznanie współistniejące to: inne choroby rdzenia kręgowego, inne przewlekle cewkowo - śródmiąższowe zapalenie nerek, inne schorzenia pęcherza moczowego, kifoza i lordoza, krwiomocz nieokreślony, mózgowe porażenie dziecięce, niedokrwistość z niedoboru żelaza, owrzodzenie odleżynowe, porażenie kończyn dolnych i czterokończynowe. Pacjentka wymaga stałej opieki osoby drugiej. Skarżący opiekuje się żoną od 2021 r. (w dniu 25 VI 2022 r. zawarli związek małżeński). Wcześniej żoną skarżącego opiekowali się członkowie jej rodziny (matka, babcia, wujek), jak również świadczone były usługi opiekuńcze. Decyzją z dnia 22 IX 2022 r. (nr S.S.R.5012.4502.2022) organ I instancji odmówił skarżącemu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Wyjaśnił przy tym, że jakkolwiek czynności opiekuńcze skarżącego charakteryzują się koniecznością jego stałej dyspozycyjności, to jednak należało odmówić świadczenia, bowiem w okolicznościach sprawy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim z osobą nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, co stanowi przesłankę negatywną z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a ustawy z 28 XI 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390, ze zm.), dalej "UoŚR". SKO, po rozpatrzeniu odwołania skarżącego, decyzją z 30 XI 2022 r. (nr SKO/RŚ-423/458/2023) uchyliło zaskarżoną decyzję w całości i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji. SKO zaznaczyło, że wbrew stanowisku organu I instancji, współmałżonek osoby wymagającej opieki może uzyskać świadczenie pielęgnacyjne i nie stanowi to naruszenia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a UoŚR. SKO nakazało jednak przeprowadzenie dodatkowego postępowania dowodowego w kwestii ustalenia sposobu sprawowania opieki w okresie poprzedzającym zawarcie małżeństwa przez skarżącego, w szczególności świadczenia usług opiekuńczych w okresie prowadzenia przez małżonkę skarżącego jednoosobowego gospodarstwa domowego. Nakazało także wyjaśnienie, czy małżonka skarżącego wykonywała wcześniej pracę w warunkach pracy chronionej. Organ I instancji, po przeprowadzeniu dodatkowych czynności dowodowych, decyzją z dnia 15 V 2023 r. (nr S.S.R.5012.4502.2022) odmówił przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Zdaniem organu I instancji czynności opiekuńcze skarżącego charakteryzują się koniecznością jego stałej dyspozycyjności. Należało odmówić świadczenia, bowiem w okolicznościach sprawy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim z osobą nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, co stanowi przesłankę negatywną z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a UoŚR. SKO, po rozpatrzeniu odwołania skarżącego, decyzją z 26 IX 2023 r. (nr SKO/RŚ-423/329/2023) utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W ocenie SKO w sprawie nie wystąpiła przesłanka odmowy przyznania świadczenia z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a UoŚR. Zgodnie z tym przepisem, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zdaniem SKO, przepisy UoŚR poza wyłączeniem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego małżonka będącego osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1 pkt 4), nie wymieniają żadnych innych przesłanek w stosunku do małżonka poza ogólnymi przesłankami dotyczącymi wszystkich uprawnionych. W konsekwencji nie było podstaw do odmowy przyznania świadczenia na podstawie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a UoŚR. Pomimo powyższego, SKO uznało, że w okolicznościach sprawy nie ma podstaw do przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego, bowiem zakres koniecznej opieki nad małżonką nie wymaga od skarżącego rezygnacji z zatrudnienia. Nie wystąpiła zatem tu przesłanka z art. 17 ust. 1 UoŚR. SKO podkreśliło, że żona skarżącego przed 2022 r. prowadziła jednoosobowe gospodarstwo domowe i wystarczająca była doraźna pomoc bliskich (matki, babci i wujka) oraz przyznawane w okresie od 2020 r. do 2022 r. usługi opiekuńcze (w wymiarze od 1 do 4 godzin dziennie). Zaznaczono także, że została ona uznana za zdolną do pracy w warunkach chronionych, co wskazuje na możliwość samodzielnego funkcjonowania. SKO stwierdziło również, że na podstawie akt sprawy ustalono, że skarżący, przed wystąpieniem o świadczenie pielęgnacyjne był zatrudniony w wymiarze pełnego etatu w okresie od 17 X 2018 r. do 10 VI 2022 r. Stosunek pracy ustał w wyniku porozumienia stron. Stosunek pracy został więc rozwiązany przed zawarciem małżeństwa z K. K. Skarżący, zdaniem SKO, mógłby podjąć pracę, zaś opiekę nad swoją żoną sprawować w wymiarze odpowiadającym wymiarowi świadczonych jej wcześniej usług opiekuńczych (w godzinach popołudniowych). W skardze na decyzję SKO skarżący wniósł o: uchylenie decyzji organów obu instancji, skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym oraz zasądzenie kosztów postępowania sądowego. Zarzucono przy tym naruszenie art. 17 ust. 1 pkt 4 UoŚR, polegające na przyjęciu, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącego w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. W motywach skargi podniesiono, że skarżący sprawuje stałą opiekę nad niepełnosprawną w stopniu znacznym żoną, co stanowi podstawę do przyznania świadczenia opiekuńczego. Podkreślono, że małżonka skarżącego ograniczała zakres usług opiekuńczych, a w ostateczności zrezygnowała z nich, ponieważ z czasem zaczęto wymagać od niej odpłatności, a nie dlatego, że poprawiła się jej sytuacja zdrowotna. Wymiar usług opiekuńczych wynoszący 4 godziny dziennie nie wynikał z rzeczywistych potrzeb opiekuńczych ale z możliwości ośrodka pomocy społecznej. Powołano się też na orzecznictwo sądów administracyjnych celem potwierdzenia, że istotne znaczenie w sprawie mogą też mieć czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego, bowiem mogą być one traktowane jako szeroko rozumiane czynności opiekuńcze. Tak samo pozostawanie "w ciągłej dyspozycji" wobec osobny niepełnosprawnej powinno być brane pod uwagę jako potwierdzenie stałości opieki. W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie i rozpatrzenie sprawy w trybie uproszczonym, podtrzymując zasadniczo argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje: Zgodnie z art. 17 ust. 1 uośr (według stanu prawnego na dzień wydania decyzji odwoławczej – Dz.U. z 2023 r., poz. 390), świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 VI 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 II 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Stosownie do art. 17 ust. 1a UoŚR, osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zgodnie z art. 17 ust. 1b UoŚR, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Rację ma SKO stwierdzając, że w sprawie nie znajdzie zastosowania przesłanka negatywna z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a UoŚR. Jak wynika z tego przepisu, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Regulacja ta ma zastosowanie wyłącznie do przypadków, gdy o świadczenie pielęgnacyjne ubiega się osoba inna, niż współmałżonek osoby wymagającej opieki. Jak trafnie wskazano w orzecznictwie, pozostawanie podopiecznego w związku małżeńskim, gdy małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza - co do zasady - z kręgu uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku. Ustawodawca w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a UoŚR wyraźnie wskazał bowiem, że zobowiązanym do opieki nad małżonkiem w pierwszej kolejności jest jego współmałżonek, chyba że sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym (wyrok NSA z dnia 14 X 2021 r., I OSK 635/21, publ. CBOSA). Nie można natomiast zgodzić się ze stanowiskiem SKO, że w sprawie nie wystąpiła przesłanka pozytywna z art. 17 ust. 1 UoŚR, tj. sytuacja wymagająca rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności Jakkolwiek przesłanka ta nie została ustawowo zdefiniowana, to jednak była wielokrotnie analizowana w orzecznictwie sądów administracyjnych, w wyniku czego wykrystalizował się określony sposób jej rozumienia. Przede wszystkim trzeba zaznaczyć, że cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego pozwalają wskazać, że w art. 17 ust. 1 UoŚR chodzi o ustawiczną opiekę sprawowaną nad osobą niepełnosprawną. Punkt ciężkości w tym zakresie tkwi w stałości opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, a to oznacza, że opieka ta powinna być sprawowana codziennie. Opiekun musi pozostawać do dyspozycji podopiecznego - udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość niesienia pomocy. Sprawowanie tego rodzaju opieki nie musi natomiast oznaczać, że podopieczny nie może podejmować adekwatnych dla swego stanu zdrowia aktywności, a opiekun musi wykonywać swoje obowiązki bez przerwy, 24 godziny na dobę. Konieczne jest jednak ustalenie czy rodzaj bądź/i ilość czynności z zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, wykonywanych przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, uniemożliwia tej osobie podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej (zob. wyrok NSA z 28 VII 2022 r., I OSK 1867/21 – publ. CBOSA). Z ustaleń faktycznych wynika, że żona skarżącego posiada od urodzenia znaczny stopień niepełnosprawności z przyczyny oznaczonej symbolem 10-N (choroby neurologiczne). Jest chora na skoliozę nerwowo-mięśniową, nerki i ma uszkodzony kręgosłup szyjny. Występują więc u niej znaczne ograniczenia ruchowe. Porusza się wyłącznie na wózku inwalidzkim, przy czym wymaga pomocy przy zmianie pozycji z leżącej do siedzącej (i odwrotnie) oraz przewracaniu na bok (konieczna pielęgnacja odleżyn). Potrzebuje też pomocy przy ubieraniu i rozbieraniu, przy kąpieli, korzystaniu z toalety, zmianie bielizny osobistej i pościelowej. Jest osobą używającą cewnika oraz pieluch na noc. Uwagę zwraca także zaświadczenie lekarskie z dnia 8 VIII 2022 r., z którego wynika, że u żony skarżącego rozpoznano nerwowo - mięśniową dysfunkcję pęcherza moczowego. Rozpoznanie współistniejące to: inne choroby rdzenia kręgowego, inne przewlekle cewkowo – śródmiąższowe, zapalenie nerek, inne schorzenia pęcherza moczowego, kifoza i lordoza, krwiomocz nieokreślony, mózgowe porażenie dziecięce, niedokrwistość z niedoboru żelaza, owrzodzenie odleżynowe, porażenie kończyn dolnych i czterokończynowe. Tego rodzaju dolegliwości w istocie wykluczają możliwość samodzielnego funkcjonowania, implikując konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna. Wbrew ocenie przyjętej przez SKO, nie ma podstaw do uznania, że skoro małżonka skarżącego w latach 2020 – 2022 korzystała z usług opiekuńczych jedynie w zakresie od 1 do 4 godzin dziennie (w dni robocze), to taki zakres opieki jest wystarczający i nie wyklucza możliwości podjęcia przez skarżącego zatrudnienia. SKO pominęło okoliczność, że usługi opiekuńcze nie stanowiły wyłącznej formy sprawowania opieki. Z materiału dowodowego wynika, że usługi te uzupełniały opiekę wykonywaną przez prywatną opiekunkę, osoby bliskie (matkę, babcię oraz wujka), a następnie przez skarżącego. Za wiarygodne należy uznać argumenty skargi wskazujące, że późniejsze ograniczanie usług opiekuńczych przez żonę skarżącego motywowane było wprowadzeniem odpłatności. Z materiału dowodowego wynika, że w latach 2021 i 2022 musiała ona ponosić już częściową odpłatność za te usługi. Także okoliczność wcześniejszego prowadzenia przez żonę skarżącego jednoosobowego gospodarstwa domowego nie podważała ani też nie wykluczała tezy o konieczności sprawowania wobec niej stałej opieki, skoro jej babcia, uczestnicząca w sprawowaniu opieki, zamieszkiwała w tym samym budynku. Nie ma również podstaw do uznania, że zawarte w orzeczeniu o niepełnosprawności wskazanie o zdolności żony skarżącego do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej, wyklucza możliwość uznania, że wymaga ona stałej opieki. Podkreślić należy, że zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy z 27 VIII 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 100), do znacznego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Z powołanego przepisu wynika więc jednoznacznie, że zdolność do pracy w warunkach pracy chronionej nie wyklucza konieczności sprawowania stałej lub długotrwałej opieki i pomocy w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Zresztą, jak wynika z akt administracyjnych Z. w Ś. potwierdził, że K. K. nigdy nie była zatrudniona w zakładzie (pismo z dnia 24 I 2023 r.). Co do opisanej w zaskarżonej decyzji historii zatrudnienia skarżącego, z zaznaczeniem, że zrezygnował on z pracy w dniu 10 VI 2022 r., a więc przed zawarciem małżeństwa, to również nie ma podstaw, by tego rodzaju okoliczność traktować jako przesłankę odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Jak wynika z art. 17 ust. 1 UoŚR, świadczenie to przysługuje osobom, które "nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki". Z pozycji stosowanego przepisu nie ma zatem znaczenia, czy osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne w związku ze sprawowaną opieką "nie podejmuje" czy też "rezygnuje" z pracy. Wypada jedynie zwrócić uwagę, że rezygnacja przez skarżącego z zatrudnienia zbiegła się z rezygnacją przez jego żonę z usług opiekuńczych. Mając powyższe na względzie, Sąd stwierdził istotne naruszenie art. 17 ust. 1 UoŚR zarówno w decyzji SKO jak i utrzymanej nią w mocy decyzji organu I instancji, co obligowało do ich uchylenia na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 lit.a w zw. z art. 135 ppsa. Rozpatrując sprawę ponownie należy uwzględnić wyrażoną wyżej ocenę prawną mając na uwadze, że zgodnie z art. 153 ppsa, ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 ppsa uwzględniając poniesione przez stronę skarżącą celowe koszty w łącznej kwocie 480 zł (wynagrodzenie należne profesjonalnemu pełnomocnikowi). Sąd rozpoznał skargę na posiedzeniu niejawnym, w postępowaniu uproszczonym, na podstawie art. 119 pkt 2 ppsa.