IV SA/Wr 792/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Tadeusz Kuczyński, po rozpoznaniu w dniu 11 stycznia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy z wniosku Z. R. o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata z urzędu w sprawie ze skargi Z. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w L. z dnia [...], nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania zasiłku celowego postanawia: I. odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu; II. umorzyć postępowanie sądowe wszczęte wnioskiem o zwolnienie od kosztów sądowych. Z protokołu rozprawy z dnia 19 lutego 2014 r. wynika, że Sąd postanowił odroczyć rozprawę celem rozpoznania wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy. W protokole tym stwierdzono, że do akt sprawy o sygn. IV SA/Wr 791/13 wpłynęło pismo procesowe skarżącego z dnia 17 lutego 2014 r. w jednym egzemplarzu, dotyczące także sprawy o sygn. akt IV SA/Wr 792/13 i IV SA/Wr 793/13, zawierające wniosek o ustanowienie adwokata, który wpłynął do Sądu w dniu 17 lutego 2014 r. Przewodniczący stwierdził również, że w sprawie o sygn. akt IV SA/Wr 791/13 Przewodniczący Wydziału IV zarządzeniem z dnia 18 lutego 2014 r. wezwał skarżącego o nadesłanie dwóch odpisów pisma procesowego z dnia 17 lutego 2014 r., które zostało wykonane w dniu 18 lutego 2105 r. Rozprawa ta zakończyła się o godzinie 13.20. Dnia 19 lutego 2014 r. o godzinie 13.40, a więc już po zakończeniu rozprawy, skarżący złożył w Biurze Podawczym Sądu podpisane pismo procesowe z dnia 17 lutego 2014 r. Pismo to zawiera m. in. wniosek o ustanie adwokata z urzędu. Dnia 4 marca 2014 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny wydał postanowienie odmawiające sporządzenia uzasadnienia powyższego postanowienia Sądu z dnia 19 lutego 2014 r. o odroczeniu rozprawy. Postanowieniem z dnia 23 maja 2014 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny odrzucił skargę. Zarządzeniem referendarza sądowego z dnia 17 lipca 2014 r. pozostawiono bez rozpoznania wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata z uwagi na to, że nie został on złożony na wymaganym formularzu. W piśmie z dnia 7 maja 2015 r. (data wpływu do Sądu 6 maja 2015 r. k-61), które skarżący złożył w szeregu spraw, w tym także w niniejszej sprawie, zawarł wniosek o ustanowienie adwokata i z tego powodu wniósł o odroczenie rozprawy wyznaczonej na dzień 13 maja 2015 r. do czasu uprawomocnienia się postanowienia w przedmiocie prawa pomocy w całości. Pismem z dnia 14 maja 2015 r. nazwanym zażaleniem (k-67) skarżący wniósł w szeregu spraw, w tym m. in również w niniejszej sprawie, zażalenie na orzeczenie Sądu podjęte w toku rozprawy lecz przed rozpoznaniem skargi, jaka odbyła się dnia 13 maja 2015 r., wydane na wniosek skarżącego sporządzony pismem z dnia 6 maja 2015 r., w którym domagał się on przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata z urzędu przed rozpoznaniem sprawy przez Sąd i z tego powodu wniósł również o odroczenie rozprawy do czasu uprawomocnienia się postanowienia w przedmiocie prawa pomocy. W piśmie tym wniósł także skargę na przewlekłość postępowania sądowego oraz dodał, że zawarł wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych od zażalenia z ostrożności procesowej. Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 30 czerwca 2015 r., sygn. akt I OPP 91 /15 odrzucił skargę na przewlekłość postępowania. Odnośnie wniosku skarżącego o przyznanie prawa w zakresie całkowitym, zawartego w piśmie z dnia 7 maja 2015 r. i w piśmie z dnia 14 maja 2015 r. nazwanym zażaleniem, referendarz sądowy postanowieniem z dnia 26 listopada 2015 r. odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu (pkt I) oraz umorzył postępowanie sądowe wszczęte wnioskiem skarżącego o zwolnienie od kosztów sądowych (pkt II). W uzasadnieniu podano, że przedstawione okoliczności uprawniały do stwierdzenia, że domaganie się przez skarżącego prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata z urzędu w tej sprawie stanowi nadużycie tego prawa i uzasadnia odmowę przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata, co orzeczono w pkt I sentencji. Odnośnie zaś wniosku o przyznanie prawa pomocy w pozostałym zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych wskazano, że stosownie do przepisu art. 239 pkt 1 lit "a" p.p.s.a nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie lub bezczynność organu albo przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej. W tym zakresie postepowanie umorzono (pkt II sentencji). Od powyższego postanowienia skarżący wniósł sprzeciw. Wyrażając niezadowolenie z zapadłego rozstrzygnięcia, wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Przepis art. 260 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej: p.p.s.a., stanowi, że w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega ponownie rozpoznaniu przez Sąd. Zgodnie z art. 259 § 1 p.p.s.a. sprzeciw wnosi się do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego w terminie 7 dni od dnia doręczenia postanowienia. W ocenie Sądu niniejszy sprzeciw został wniesiony w terminie, zatem za bezprzedmiotowy uznać należy wniosek skarżącego o przywrócenie terminu złożony w piśmie z dnia 21 grudnia 2015 r. Według art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie (tj. koszty sądowe i koszty ustanowienia fachowego pełnomocnika) chyba, że przepis szczególny stanowi inaczej. Do przepisów szczególnych należy zaliczyć przepisy p.p.s.a. określające przesłanki, od spełnienia których zależy przyznanie prawa pomocy. Art. 244 § 1 p.p.s.a. stanowi, że prawo pomocy obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Stosownie do art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. W kwestii wniosku o zwolnienie z kosztów sądowych powiedzieć należy, że skarżący, na mocy art. 239 pkt 1 lit. "a" p.p.s.a., zwolniony jest z obowiązku ponoszenia wszelkich kosztów sądowych (opłat sądowych i wydatków). Nie ma bowiem obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach dotyczących pomocy i opieki społecznej. Tym samym, postępowanie wszczęte wnioskiem skarżącego o przyznanie prawa pomocy w powyższym zakresie, na podstawie art. 161 § 1 pkt 3 p.p.s.a., jako bezprzedmiotowe należało umorzyć, o czym orzeczono w pkt II sentencji postanowienia. W opinii Sądu nie zasługuje natomiast na uwzględnienie wniosek skarżącego o ustanowienie pełnomocnika procesowego w postaci adwokata. Podkreślenia wymaga, że prawo dostępu do sądu jest jednym z podstawowych wolności człowieka stanowiąc gwarancję demokratycznego państwa prawnego. Regulację oraz procedury ochrony wolności i praw człowieka określa Konstytucja RP. Postanowienia ustawy zasadniczej prawo do sądu klasyfikują wśród praw osobistych, jednocześnie postrzegają je jako środek służący dochodzeniu określonych praw. Treść podmiotowego prawa do sądu obejmuje prawo dostępu do sądu, prawo do odpowiednio ukształtowanej procedury i prawo do uzyskania wiążącego rozstrzygnięcia sprawy. Formą realizacji prawa do sądu jest analizowana instytucja prawa pomocy. Przykładem ograniczenia prawa dostępu do sądu są zbyt wysokie koszty opłat sądowych, nadmierny formalizm procesowy, trudności w dostępie do pomocy prawnej i dostępie niezamożnych obywateli do usług prawniczych. Należy jednak podkreślić, że prawo dostępu do sądu nie jest prawem absolutnym, które musi zostać w każdym jednostkowym przypadku zrealizowane za każdą cenę. Europejski Trybunał Praw Człowieka w orzecznictwie podkreśla, że podlega ono uprawnionym ograniczeniom: terminom ustawowym, okresom przedawnienia, zabezpieczeniom kosztów, i in. (sprawa Związek Nauczycielstwa Polskiego przeciwko Polsce, wyrok ETPC z dnia 21 września 2004r., skarga nr 42049/98). Podobnie Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 10 maja 2000 r. stwierdził, iż nie istnieje bezwzględne i absolutne prawo do sądu, które nie podlegałoby jakimkolwiek ograniczeniom i które w konsekwencji stwarzałoby uprawnionemu nieograniczoną możliwość ochrony praw na drodze sądowej. Ograniczenie prawa do sądu może być konieczne ze względu na inne wartości powszechnie szanowane w państwie prawnym, w szczególności bezpieczeństwo prawne, zasadę legalizmu bądź zaufanie do prawa (wyroki TK z dnia 10 maja 2000 r., K 21/99, OTK ZU 2000/4/109). Realizacja konstytucyjnej gwarancji prawa do sądu, w szczególności dostępu do sądu, wymaga sprawnie funkcjonującego systemu, który nie ograniczając praktyk sądowych, w bezpośredni sposób wpłynie na możliwość dochodzenia praw jednostki. Przede wszystkim uwzględni różne interesy przeciwników procesowych, interesy społeczne, wartości uznawane za słuszne w demokratycznym państwie, instytucję niezawisłości sędziego, ekonomię procesową, koszty wymiaru sprawiedliwości, opłaty ponoszone w postępowaniach sądowych, dostęp do pomocy prawnej w sprawach z wyboru, a także realizację praw ubogich. Rozpoznając wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy stwierdzić należy, że skarżący w okresie od 2009 r. do 2014 r. wniósł 456 skarg i wniosków wszczynających postępowanie sądowe. W tym okresie większość skarg została odrzucona, a więc nie doszło do ich merytorycznego rozpoznania. Skarżący złożył również w ponad 140 sprawach wnioski o stwierdzenie niezgodności z prawem orzeczeń kończących postępowanie sądowe, a także wnioski o dokonanie wykładni tych orzeczeń i wstrzymanie ich wykonania. Skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem orzeczenia kończącego postępowanie zostały odrzucone, ponieważ nie zostały sporządzone przez profesjonalnego pełnomocnika. Wnioski o wykładnię orzeczeń zostały załatwione odmownie lub też dodatkowo umorzono postępowanie wszczęte kolejnymi wnioskami w tym przedmiocie. We wszystkich sprawach odmówiono wstrzymania wykonania orzeczenia. Ponadto skarżący wielokrotnie składał wnioski o wyłączenie sędziów Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu, przy czym po wyznaczeniu przez Naczelny Sąd Administracyjny innego Sądu, np. w Gliwicach, w Opolu, skarżący złożył kolejny wniosek o wyłączenie składu tego innego Sądu. Skarżący wniósł również szereg skarg o wznowienie postępowania sądowego. W okresie od 2009 r. do listopada 2014 r. zarejestrowano 240 wnioski o przyznanie prawa pomocy poprzez ustanowienie pełnomocnika. W 2014 r. 106 wniosków o ustanowienie pełnomocnika z urzędu pozostawiono bez rozpoznania wobec nieuzupełnienia jego braków poprzez złożenie wniosku na wymaganym urzędowym formularzu lub niesprecyzowania w jakiej sprawie żądane jest prawo pomocy. Natomiast 45 wniosków o przyznanie prawa pomocy zostało oddalonych postanowieniami Sądu z uwagi na nadużycie prawa pomocy, a w 37 sprawach odmówiono przyznania prawa pomocy postanowieniem referendarza z uwagi na nadużycie tego prawa. Ponadto w 2014 r. w 40 sprawach poinformowano skarżącego pismem referendarza sądowego, że jest zwolniony z kosztów sądowych z mocy ustawy, a w 39 sprawach umorzono postepowanie wszczęte takim wnioskiem. W okresie od 2009 r. do 2013 r. m. in. w 27 sprawach przyznano skarżącemu prawo pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie pełnomocnika z urzędu. W większości spraw wyznaczony z urzędu adwokat składał opinię o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej. Skarżący wypowiadał również pełnomocnictwa wyznaczonym z urzędu pełnomocnikom. Istotne jest, że liczba skarg wniesionych przez skarżącego stale wzrasta; w marcu 2015 r. bowiem zarejestrowano ponad 500 spraw i wniosków skarżącego, w maju 2015 r. ponad 600 spraw, a w listopadzie 2015 r. liczba ta wyniosła 633 sprawy. Charakter rozstrzygnięć poddanych kontroli sądowej i liczba wniesionych spraw oraz liczba wniosków o stwierdzenie niezgodności z prawem orzeczeń kończących postępowanie sądowe (zakończonych postanowieniami o odrzuceniu tych skarg), a także liczba wniosków o dokonanie wykładni tych orzeczeń i wstrzymanie ich wykonania oraz systematyczny wzrost liczby skarg wniesionych przez skarżącego, a przy tym i wniosków o przyznanie prawa pomocy do tych skarg dowodzą, że celem skarżącego nie jest faktyczna obrona swych praw w postępowaniu sądowoadministracyjnym lecz inicjowanie postępowań sądowych, stanowiące cel sam w sobie. Ponadto w wielu sprawach skarżący składał wniosek o przyznanie prawa pomocy i towarzyszący mu wniosek o odroczenie rozprawy zmierzając w ten sposób do spowodowania przewlekłego prowadzenia postępowania. Podobnie skarżący postąpił w niniejszej sprawie składając w piśmie z dnia 17 lutego 2014 r., obejmującym łącznie trzy sprawy (podpisanym w niniejszej sprawie 19 lutego 2014 r.) wniosek o przyznanie prawa pomocy przed pierwszą rozprawą wyznaczoną na dzień 19 lutego 2014 r. Przedstawione okoliczności uprawniały do stwierdzenia, że domaganie się przez skarżącego prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu również w tej sprawie stanowi nadużycie tego prawa. Ocena, iż strona postępowania sądowego nadużywa prawa do sądu wyklucza zatem możliwość przyznania prawa pomocy nawet w sytuacji, gdy strona ta wykazała, że spełnia przesłanki materialne warunkujące przyznanie prawa pomocy uregulowane w art. 246 p.p.s.a Prawo pomocy stanowi formę realizacji prawa do sądu i nie może być przyznane podmiotowi, który ze swojego prawa czyni nienależyty użytek. Z tych względów wniosek skarżącego o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu nie zasługiwał na uwzględnienie. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 246 § 1 p.p.s.a., orzeczono jak w pkt I sentencji postanowienia.