IV SAB/Wr 1094/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Ewa Kamieniecka Sędziowie: Sędzia WSA Anetta Makowska-Hrycyk (sprawozdawca) Sędzia WSA Andrzej Nikiforów po rozpoznaniu w Wydziale IV na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 11 lutego 2026 r. sprawy ze skargi: T. L. na bezczynność Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w przedmiocie rozpoznania odwołania od decyzji odmawiającej przyznania świadczenia wychowawczego I. stwierdza, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych dopuścił się bezczynności; II. stwierdza, że bezczynność Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych miała miejsce z rażącym naruszeniem prawa; III. umarza postępowanie w zakresie zobowiązania Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych do rozpatrzenia odwołania strony skarżącej: T. L. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 3 września 2024 r. znak sprawy 010070/680/5033025/2024 (postępowanie 477875702) odmawiającej przyznania świadczenia wychowawczego na okres od 1 czerwca 2024 r. do 31 maja 2025 r.; IV. przyznaje od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz strony skarżącej: T. L. sumę pieniężną w kwocie 500 (pięćset) złotych; V. zasądza od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz strony skarżącej: T. L. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. T. L. (dalej: skarżąca) w dniu 3 września 2025 r. złożyła skargę na bezczynność Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: Prezes ZUS, organ) w przedmiocie rozpoznania odwołania z dnia 13 września 2024 r. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: ZUS) z dnia 3 września 2024 r.nr 010070/680/3816509/2023 uchylającej świadczenie wychowawcze za okres od 1 czerwca 2024 r. do 31 maja 2025 r. W skardze zarzuciła naruszenie art. 6, art. 7, art. 8, art. 12, art. 35 § 1 i 3 oraz art. 36 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego (k.p.a.) oraz art. 27 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (u.p.p.w.d.) przez rażące przekroczenie terminów do załatwienia sprawy w postępowaniu odwoławczym. Wniosła o: 1) zobowiązanie Prezesa ZUS do wydania decyzji administracyjnej w postępowaniu odwoławczym, której adresatem będzie skarżąca, w przedmiocie uchylenia przyznanego świadczenia wychowawczego w okresie od 1 czerwca 2024 r. do 31 maja 2025 r. na dziecko A. L. (dalej: syn), obywatela U., ur. [...] r. – w terminie nie dłuższym niż 30 dni od dnia prawomocności orzeczenia i doręczenia go organowi wraz z aktami postępowania administracyjnego; 2) stwierdzenie, że w ww. postępowaniu odwoławczym Prezes ZUS dopuścił się bezczynności, która miała miejsce z rażącym naruszeniem prawa; 3) zasądzenie od Skarbu Państwa – Prezesa ZUS na rzecz skarżącej sumy pieniężnej w kwocie 40 908, 60 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty; 4) o zasądzenie od Skarbu Państwa – Prezesa ZUS na rzecz skarżącej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych prawem, opłaty od skargi oraz opłaty skarbowej od pełnomocnictwa. W uzasadnieniu argumentowała, że 13 września 2024 r. złożyła za pośrednictwem PUE ZUS odwołanie od decyzji ZUS z 3 września 2024 r. w przedmiocie uchylenia przyznanego świadczenia wychowawczego na syna w okresie od 1 czerwca 2024 r. do 31 maja 2025 r. Wskazała, że w dniu 14 lutego 2025 r. skarżąca wniosła ponaglenie, lecz do dnia 22 sierpnia 2025 r. ani ponaglenie, ani odwołanie nie zostało rozpatrzone przez organ. Zarzuciła, że Prezes ZUS przez blisko 12 miesięcy pozostaje bezczynny. Nie poinformował skarżącej o losach ponaglenia i odwołania, nie podejmuje żadnych czynności , co w sposób oczywisty narusza interes prawny skarżącej. Następnie uzasadniła zarzut rażącego naruszenia prawa wskutek bezczynności organu, a także wniosek o przyznanie sumy pieniężnej w maksymalnej wysokości i w tym zakresie wskazując m.in., że ponosi wraz z rodziną negatywne skutki bezczynności organu. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o oddalenie skargi i stwierdzenie, że organ nie dopuścił się bezczynności. Z ostrożności, w razie stwierdzenia, ze organ w sposób przewlekły prowadzi postepowanie – wniósł o stwierdzenie, ze bezczynność nie miała miejsca z rażącym naruszeniem prawa oraz o odstąpienie od zasadzania od organu sumy pieniężnej. W uzasadnieniu przedstawił przebieg postępowania i powody wydania decyzji z 3 września 2024 r. o uchyleniu prawa do świadczenia wychowawczego oraz wskazał, że po rozpoznaniu odwołania z dnia 13 września 2024 r. wydał decyzję w dniu 18 września 2025 r. Argumentował, ze skarżąca i syn utracili status U. a przez to – legalny pobyt na terytorium RP, który stanowi co stanowi wymóg prawa świadczenia wychowawczego. Skarżąca była wzywana do wyjaśnienia rozbieżności wynikających ze złożonego wniosku o świadczenie wychowawcze z danymi zawartymi w rejestrze Straży Granicznej oraz o zawnioskowanie o usunięcie danych skarżącej i jej syna z platformy unijnej EUROPEAN UNION w dniu 9 lipca 2024 r., czego nie uczyniła. Prezes ZUS wskazał, ze na dzień 18 września 2025 r. w rejestrze Straży Granicznej jako dzień utraty wskazano dzień 28 stycznia 2023 r. jako dzień utraty legalności pobytu skarżącej w Polsce. Organ przedstawił następnie argumentację przeciwko wnioskowi skarżącej o przyznanie sumy pieniężnej oraz uznaniu, że bezczynność organu miała charakter rażący. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje. Zgodnie z art. 3 § 2 pkt 8) ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2026 r., poz. 143; dalej: p.p.s.a.), kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania w przypadkach określonych w pkt 1-4 lub przewlekłe prowadzenie postępowania w przypadku określonym w pkt 4a. Stosownie zaś do art. 134 § 1 p.p.s.a., Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany wskazanymi przez stronę skarżącą zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Skarżąca spełniła warunek formalny wniesienia skargi na bezczynność organu składając ponaglenia (z dnia 14 lutego 2025 r., załączone do skargi wraz dowodem nadania), co nakazuje art. 53 § 2b p.p.s.a. W świetle tego przepisu skargę na bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania można wnieść w każdym czasie po wniesieniu ponaglenia do właściwego organu. Nie ma wątpliwości, że kontrola sądowa - w trybie art. 149 p.p.s.a. -prowadzenia postępowania przez organ w następstwie skargi na bezczynność organu, a także na przewlekłe prowadzenie takiego postępowania przez organ jest dokonywana na dzień wniesienia skargi, co potwierdzają uchwały siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego (NSA) z dnia 22 czerwca 2020 r. sygn. akt II OPS 5/19 oraz z dnia 7 marca 2022 r. o sygn. akt II OPS 1/21 (obie dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, orzeczenia.nsa.gov.pl; dalej: CBOSA). Zgodnie z art. 149 § 1 p.p.s.a. sąd, uwzględniając skargę na bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania przez organy w sprawach określonych w art. 3 § 2 pkt 1-4 albo na przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach określonych w art. 3 § 2 pkt 4a: 1) zobowiązuje organ do wydania w określonym terminie aktu, interpretacji albo do dokonania czynności; 2) zobowiązuje organ do stwierdzenia albo uznania uprawnienia lub obowiązku wynikających z przepisów prawa; 3) stwierdza, że organ dopuścił się bezczynności lub przewlekłego prowadzenia postępowania. Jednocześnie sąd stwierdza, czy bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania przez organ miały miejsce z rażącym naruszeniem prawa (§ 1a). Należy zauważyć, że skarżąca i jej syn są obywatelami U. Procedura ustalania prawa i wypłaty świadczeń wychowawczych została uregulowana w ustawie z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (dalej: u.p.p.w.d.). Zgodnie z art. 13a u.p.p.w.d. w sprawach odmowy przyznania świadczenia wychowawczego, uchylenia lub zmiany prawa do świadczenia wychowawczego oraz nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego Zakład Ubezpieczeń Społecznych wydaje decyzję (ust. 4). Decyzje, postanowienia, zawiadomienia, wezwania, zaświadczenia, informacje i inne pisma w sprawie świadczenia wychowawczego Zakład Ubezpieczeń Społecznych doręcza osobie ubiegającej się o świadczenie wychowawcze lub osobie pobierającej świadczenie wychowawcze wyłącznie w postaci elektronicznej na jej profilu informacyjnym. Informacja o umieszczeniu na profilu informacyjnym decyzji, postanowienia, zawiadomienia, wezwania, zaświadczenia, informacji i innego pisma w sprawie świadczenia wychowawczego może zostać przesłana przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych osobie ubiegającej się o świadczenie wychowawcze lub osobie pobierającej świadczenie wychowawcze na wskazany we wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego adres poczty elektronicznej lub numer telefonu (ust. 5). Na podstawie art. 28 u.p.p.w.d. w sprawach nieuregulowanych w niniejszej ustawie stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego z zastrzeżeniem ust. 2 oraz z zastrzeżeniem, że organem wyższego stopnia w stosunku do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych jest Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (ust. 1). W sprawach o świadczenie wychowawcze realizowane w związku z koordynacją systemów zabezpieczenia społecznego przez wojewodę przepisów art. 37 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego nie stosuje się (ust. 2). Do rozpoznania spraw sądowoadministracyjnych w rozumieniu ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest właściwy wojewódzki sąd administracyjny, na którego obszarze właściwości ma miejsce zamieszkania osoba ubiegająca się o świadczenie wychowawcze lub osoba pobierająca świadczenie wychowawcze (ust. 3). Przepisu ust. 3 nie stosuje się do spraw, o których mowa w art. 16 (ust. 4). W przypadku obywatela Ukrainy, do którego zastosowanie mają przepisy ustawy z 12 marca 2022 r. o pomocy państwa obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa (dalej: u.p.o.U.), świadczenie wychowawcze przysługuje na podstawie art. 26. Nie ma jednak wątpliwości, że w sprawach o świadczenie wychowawcze postępowanie jest prowadzone w oparciu o przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego. Stronie tego postepowania służą środki odwoławcze przewidziane w k.p.a. W sprawie jest bezsporne, że w dniu 3 września 2024 r. ZUS wydał decyzję o uchyleniu prawa doświadczenia wychowawczego przyznanego na syna w okresie od 1 czerwca 2024 r. do 31 maja 2025 r. na podstawie przepisów u.p.p.w.d. oraz art. 26 u.p.o.U. Decyzja ta została skarżącej doręczona w dniu 3 września 2024 r. Skarżąca w dniu 13 września 2024 r. złożyła odwołanie i do dnia złożenia skargi odwołanie to nie zostało rozpoznane. Pojęcie "bezczynności" zostało zdefiniowane w art. 37 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego (k.p.a.): "nie załatwiono sprawy w terminie określonym w art. 35 lub przepisach szczególnych ani w terminie wskazanym w art. 36 § 1". Nadto, należy sięgnąć do ogólnych zasad postępowania administracyjnego i regulacji dotyczących terminów zakreślanych organom do załatwienia sprawy. Zarówno w literaturze prawa, jak i w orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że z bezczynnością organu mamy do czynienia wówczas, gdy w ustalonym przepisami terminie organ ten nie podjął żadnych czynności w sprawie lub wprawdzie prowadził postępowanie, ale - mimo istnienia ustawowego obowiązku - nie zakończył go wydaniem w terminie decyzji, postanowienia lub innego aktu, albo nie podjął stosownej czynności materialnej (wymienionych w art. 3 § 2 pkt 1-4a p.p.s.a.). Dla oceny zasadności skargi na bezczynność nie ma przy tym znaczenia, czy i w jakim stopniu do nieterminowości działania organu przyczyniła się sama strona. Jedną z naczelnych zasad postępowania administracyjnego, wyrażoną w art. 12 § 1 i 2 k.p.a., jest zasada jego szybkości. Istota tej zasady sprowadza się do konstatacji, że organy administracji publicznej powinny działać w sprawie nie tylko wnikliwie ale i szybko, posługując się możliwie najprostszymi środkami prowadzącymi do jej załatwienia. Zwłaszcza sprawy, które nie wymagają zbierania dowodów, informacji czy wyjaśnień, winny być załatwione niezwłocznie. Wskazać należy, że art. 35 § 1-3 k.p.a. stanowi rozwinięcie ww. zasady, zobowiązując organy administracji publicznej do załatwienia sprawy bez zbędnej zwłoki. Wymaga zaakcentowania, że – zgodnie z powołanym przepisem - niezwłocznie winny być załatwione sprawy, które mogą być rozpatrzone w oparciu o dowody przedstawione przez stronę łącznie z żądaniem wszczęcia postępowania lub w oparciu o fakty i dowody powszechnie znane albo znane z urzędu organowi, przed którym toczy się postępowanie, bądź możliwe do ustalenia na podstawie danych, którymi rozporządza ten organ. Podkreślić trzeba, że w myśl art. 35 § 5 k.p.a., do terminów określonych w przepisach poprzedzających nie wlicza się terminów przewidzianych w przepisach prawa dla dokonania określonych czynności, okresów zawieszenia postępowania, okresu trwania mediacji oraz okresów opóźnień spowodowanych z winy strony lub przyczyn niezależnych od organu. O każdym przypadku niezałatwienia sprawy w terminie określonym w art. 35 k.p.a. lub w przepisach szczególnych organ administracji publicznej jest obowiązany zawiadomić strony, podając przyczyny zwłoki i wskazując nowy termin załatwienia sprawy oraz pouczając o prawie do wniesienia ponaglenia (art. 36 § 1 k.p.a.). Ten sam obowiązek ciąży na organie administracji publicznej również w przypadku zwłoki w załatwieniu sprawy z przyczyn niezależnych od organu (art. 36 § 2 k.p.a.). Z analizy administracyjnych i sądowych akt sprawy wynika, że organ nie rozpoznał odwołania skarżącej i przekroczył - określony w art. 35 § 3 w zw. z art. 140 k.p.a. - termin do jego rozpoznania. Z przebiegu postępowania wynika, że do dnia wniesienia skargi (3 września 2025 r.), czyli przez okres blisko roku od złożenia odwołania (13 września 2024 r.), organ nie podjął żadnej czynności w sprawie i nie wydał decyzji lub innego rozstrzygnięcia w sprawie. W tym stanie rzeczy sytuacja, w której skarżąca czeka tak długo, jak w rozpoznawanej sprawie, na rozstrzygnięcie organu oraz podjęcie jakiejkolwiek czynności, nie da się pogodzić z regułami demokratycznego państwa prawa i jednoznacznie wskazuje na rażące naruszenie prawa. Za naganne Sąd uznał brak dochowania obowiązku informacyjnego, określonego w art. 37 k.p.a. Zachowanie organu nie zasługuje na aprobatę i w sposób oczywisty podważa zaufanie jednostki do organów administracji publicznej. W świetle przytoczonych regulacji dotyczących terminów procesowych załatwiania spraw skonfrontowanych z przebiegiem postępowania, wątpliwości Sądu nie budzi, że organ pozostawał w bezczynności, naruszając w sposób niedopuszczalny zasady i terminy określone w art. 35 k.p.a. w zw. z art. 28 u.p.p.w.d. oraz w art. 8, art. 12 k.p.a., a w konsekwencji art. 6 i art. 7 k.p.a. Oceniając okoliczności sprawy, to przekonują one, że organ dopuścił się bezczynności w prowadzonym postępowaniu (art. 149 § 1 pkt 3 p.p.s.a.), co orzeczono w pkt I sentencji wyroku. Biorąc zaś pod uwagę czas trwania bezczynności, Sąd uznał (pkt II sentencji wyroku), że bezczynność organu w prowadzonym postępowaniu miała miejsca z rażącym naruszeniem prawa, przez które należy rozumieć oczywiste naruszenie obowiązku wynikającego z przepisów prawa (art. 149 § 1a p.p.s.a.). "Rażące" naruszenie prawa jest kwalifikowaną postacią naruszenia prawa. Orzeczenie o kwalifikowanej formie bezczynności lub przewlekłości winno być zarezerwowane dla sytuacji szczególnych, oczywistych i niedających się w żaden sposób usprawiedliwić. Jednakże w celu ustalenia, czy naruszenie prawa jest rażące, należy uwzględnić nie tylko proste zestawienie terminów rozpoczęcia postępowania i jego zakończenia, lecz także warunkowane okolicznościami materialnoprawnymi sprawy czynności, jakie powinien podjąć organ, dążąc do merytorycznego rozstrzygnięcia konkretnej sprawy. Samo przekroczenie przez podmiot zobowiązany ustawowych obowiązków, czyli także terminów załatwienia sprawy, musi być szczególnie znaczące i niezaprzeczalne, a rażące opóźnienie w podejmowanych czynnościach musi być pozbawione racjonalnego uzasadnienia (wyrok NSA z 17 maja 2019 r., sygn. akt I OSK 2171/17, CBOSA). Taki charakter miała bezczynność organu. Akta sprawy nie potwierdzają, by podjął on czynności, które miały wpływ na bieg terminu do rozpoznania odwołania. Wobec okoliczności, że organ w dniu 18 września 2025 r., tj. po złożeniu skargi na bezczynność organu, wydał decyzję w sprawie, Sąd na podstawie art. 149 § 1 pkt 1 w zw. z art. 161 § 1 pkt 3 p.p.s.a. umorzył postępowanie w zakresie zobowiązania organu do załatwienia sprawy (pkt III sentencji wyroku). Zgodnie z przyznaną prawem kompetencją (Sąd "może") i nie będąc związany wnioskami skargi (art. 134 § 1 p.p.s.a.) Sąd przyznał skarżącej sumę pieniężną w wysokości 500 zł – pkt IV sentencji wyroku - uznając ją za adekwatną. Przyjęta kwalifikacja stopnia naruszenia prawa, w okolicznościach tej sprawy, uzasadnia zasądzenie na rzecz strony sumy pieniężnej we wskazanej kwocie. Charakter uprawnienia Sądu ma bowiem służyć nie tylko zdyscyplinowaniu organu administracji publicznej, ale także wynagrodzić stronie wadliwe działanie tegoż organu. W rozpoznawanej sprawie Sąd w tym zakresie wziął pod uwagę fakt nieusprawiedliwionego zaniechania działań przez organ przez okres roku. Jej wysokość jest miarkowana stosownie do okresu bezczynności, stanowiąc dla strony rodzaj rekompensaty za zawiązane tym niedogodności. Suma żądana przez stronę w realiach rozpoznawanej sprawy jest wygórowana. Jednocześnie Sąd wskazuje, że brak jest podstaw prawnych, w ramach kompetencji z art. 149 § 2 oraz innych przepisów p.p.s.a., do uwzględnienia wniosku skarżącej o zasądzenie ustawowych odsetek za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty. Sąd orzekł w sprawie na posiedzeniu niejawnym w postępowaniu uproszczonym stosownie do art. 119 pkt 4) p.p.s.a. O kosztach (pkt V sentencji wyroku) Sąd orzekł na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. w związku z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za adwokackie (Dz.U. z 2026 r., poz. 218). Na zasądzone koszty złożyło się wynagrodzenie pełnomocnika w kwocie 480 zł.