IV SAB/Wr 124/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Henryk Ożóg, po rozpoznaniu w dniu 15 listopada 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu W. B. od postanowienia referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu z dnia 11 października 2017 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu i umorzeniu postępowania wszczętego wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi W. B. na bezczynność Miejskiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w L. w przedmiocie uchylenia orzeczenia o stopniu niepełnosprawności postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie referendarza sądowego. Postanowieniem referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu z dnia 11 października 2017 r., sygn. akt IV SAB/Wr 124/17 odmówiono W. B. dalej: skarżący, przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu i umorzono postępowanie wszczęte wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów. W uzasadnieniu postanowienia referendarz podał, że skarżący na urzędowym formularzu złożył wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, co wynika z treści rubryki nr 4.1 formularza oraz o wniosek o ustanowienie adwokata z urzędu, gdyż żądanie o tej treści zostało sformułowane w treści rubryki nr 5 "uzasadnienie". W uzasadnieniu powyższego wniosku skarżący podał, że prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe i osiąga jedynie dochody z tytułu prac dorywczych w kwocie około 200 zł miesięcznie. W rubryce zobowiązania i stałe wydatki podał zaś jedynie, że podatek od nieruchomości wynosi 50 zł rocznie. Wyjaśnił, że wnosi o ustanowienie adwokata w celu sporządzenia skargi kasacyjnej od postanowienia Sądu odrzucającego skargę, a sprawa dotycząca jego niepełnosprawności polegała na oszustwie. Podał, że posiada 1/3 domu oraz mieszkanie o powierzchni 20 m2, a także 1/13 "ziemi" oraz że nie posiada innych nieruchomości, przedmiotów i papierów wartościowych i wierzytelności. Do wniosku tego dołączył opinię z dnia 18 maja 2000 r. dotyczącą jego zatrudnienia w okresie od 2 stycznia 1992 r. do 12 września 1995 r. Następnie pismem referendarza sądowego z dnia 13 września 2017 r. wezwano skarżącego do nadesłania - na podstawie art. 255 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zgodnie z którym, jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego: - w terminie 7 dni, kopii dokumentów źródłowych i wyjaśnień dotyczących aktualnej sytuacji majątkowej: tj. wyjaśnienie jakiego rodzaju prace dorywcze wykonuje i w jakiej wysokości otrzymuje z tego tytułu wynagrodzenie oraz czy otrzymuje pomoc od rodziny (dane te należało udokumentować za okres ostatnich 6 miesięcy), kopii decyzji lub zaświadczenia urzędu pracy potwierdzających, że jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna; dowodów potwierdzających aktualną wysokość pozostałych dochodów skarżącego w okresie ostatnich sześciu miesięcy (np. odcinki emerytury lub renty, decyzja: ZUS, urzędu pracy lub opieki społecznej przyznająca świadczenia, umowa o pracę, zlecenie lub o dzieło, zaświadczenie o zatrudnieniu i wynagrodzeniu netto, stypendia, honoraria i inne), wyciągów ze wszystkich kont bankowych i lokat bankowych, kart kredytowych za ostatnie trzy miesiące wnioskodawcy; dowodów potwierdzających wysokość wydatków związanych z utrzymaniem (opłaty za gaz, energię elektryczną, wodę, telefon, leki, telewizję, podatek od nieruchomości, czynsz, raty kredytów i pożyczek i inne) wraz ze wskazaniem źródeł ich finansowania, zeznania podatkowego za 2016r., ostania decyzja w sprawie wymiaru podatku od nieruchomości i podatku rolnego, wyjaśnienia z jakiego tytułu jest zgłoszony do ubezpieczenia zdrowotnego np., jako osoba bezrobotna, rolnik (dane te należało udokumentować), wyjaśnienia gdzie są płożone dom, którego skarżący jest współwłaścicielem posiadającym 1/13 udziału oraz mieszkanie o powierzchni 20 m2 i czy skarżący w nich zamieszkuje lub ewentualnie otrzymuje dodatkowe dochody z tytułu wynajmu tych nieruchomości i w jakiej wysokości miesięcznie (dane te należało udokumentować za okres ostatnich sześciu miesięcy), wyjaśnienia jaką powierzchnię gruntów rolnych skarżący posiada i czy otrzymuje dopłaty do tych gruntów i w jakiej wysokości osiąga z tego tytułu inne dochody (dane te również należało udokumentować np. decyzją w sprawie dopłat, przelewami bankowymi, deklaracjami podatkowymi), Skarżący nie udzielił żadnej odpowiedzi na powyższe pismo referendarza sądowego z dnia 13 września 2017 r., mimo że zostało ono mu doręczone w dniu 20 września 2017 r. W ocenie referendarza sądowego pismo z dnia 13 września 2017 r. zostało sporządzone na podstawie art. 255 p.p.s.a., z którego wynika, że jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o prawo pomocy, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Zdaniem referendarza sądowego, konstrukcja przepisu art. 255 p.p.s.a. zakłada obowiązek współpracy wnioskodawcy z sądem. Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana wobec osób o bardzo trudnej sytuacji materialnej. Jednocześnie wykazanie, że strona rzeczywiście znajduje się w takiej trudnej sytuacji spoczywa na niej samej. Zatem w jej interesie jest zarówno jak najobszerniejszy opis stanu majątkowego, finansowego i rodzinnego oraz realnych możliwości płatniczych, a także jak najściślejsza współpraca z sądem, który dąży do tego, aby sytuację strony w pełni wyjaśnić. Współpracy tej w niniejszej sprawie zabrakło. W tej sytuacji referendarz sądowy przyjął, że skarżący nie wykazał, że spełnia przesłanki, o których mowa w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a warunkujące przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Natomiast odnośnie wniosku o przyznanie prawa pomocy w pozostałym zakresie, tj. w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych referendarz umorzył postępowanie wskazując, że strona skarżąca jest zwolniona z obowiązku ponoszenia wszelkich kosztów sądowych na podstawie art. 239 § 1 pkt 1 lit. "a" p.p.s.a., z którego wynika, że nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie lub bezczynność organu albo przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej. Skarżący w ustawowym terminie wniósł sprzeciw od powyższego postanowienia referendarza sądowego. Podniósł, że jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku. Posiada 1/13 gospodarstwa rolnego, rodzina mu nie pomaga. Utrzymuje się z pracy dorywczej, zbiera złom i inne akcesoria. Jego dochody to 150 zł tygodniowo. Z pomocy społecznej nie korzysta, żyje bardzo skromnie. Skarżący do sprzeciwu dołączył umowę ramową rachunków bankowych, karty elektronicznych kanałów dostępu z dnia 19 października 2017 r., formularz przyjęcia odpadów/metali z dnia 21 października 2017 r., uproszczony wypis z rejestru gruntów, kartę wizyt bezrobotnego w powiatowym urzędzie pracy, pokwitowanie wpłaty tytułem łącznego zobowiązania osób fizycznych od nie gospodarstw rolnych z dnia 15 lutego 2017 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z przepisem art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz.U. z 2017 r. poz. 1369, dalej: p.p.s.a.) w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. poz. 658), rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Na mocy art. 260 § 2 p.p.s.a, w sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). Stosownie do przepisu art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.) Według sądu, wykładnia ustawowego określenia "gdy wykaże" (art. 246 p.p.s.a.) prowadzi do przyjęcia, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania prawa pomocy. Zatem to wnioskodawca zobowiązany jest do dokładnego i zgodnego z prawdą przedstawienia własnej sytuacji majątkowej oraz wykazania, iż spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W rozpoznawanej sprawie przedmiotem oceny jest więc to, czy referendarz sądowy trafnie uznał, że skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W świetle przywołanych przepisów prawa trzeba jeszcze zauważyć, że celem ustanowienia instytucji prawa pomocy jest zapewnienie osobom fizycznym i jednostkom organizacyjnym znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej faktycznej realizacji konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP). Przyznanie prawa pomocy oznacza, że ciężar kosztów postępowania w zakresie objętym prawem pomocy poniesie zamiast strony budżet państwa, czyli faktycznie inni obywatele. Jak podkreśla się w orzecznictwie, udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Przyznanie prawa pomocy nie ma charakteru uznaniowego, ustawodawca zawarł bowiem w art. 246 § 1 p.p.s.a. przesłanki, których wykazanie przez stronę wnioskującą obliguje sąd do przyznania tego prawa w całości bądź w części. Odmowa przyznania prawa pomocy nie jest zaś odebraniem skarżącemu prawa do sądu, w sytuacji, gdy skarżący nie wykazuje, że spełnia przesłanki do przyznania mu prawa pomocy. Oceniając dane przedstawione przez skarżącego we wniosku o przyznanie prawa pomocy Sąd doszedł do przekonania, że zasadnie referendarz sądowy stwierdził, że skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Trzeba bowiem pamiętać, że w myśl art. 252 § 1 p.p.s.a. wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym. A na mocy art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W orzecznictwie sądowym przyjęto, że obowiązkiem ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy jest wykazanie faktu podjęcia starań o uzyskanie środków finansowych, niezależnie od efektów. To na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Zatem to wnioskodawca zobowiązany jest do dokładnego i zgodnego z prawdą przedstawienia własnej sytuacji majątkowej oraz wykazania, iż spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie (por. post. NSA z dnia 16 września 2014 r. sygn. akt II OZ 924/16, LEX nr 1530881) Skarżący nie wykazał w wyczerpujący sposób, jak kształtuje się jego obecna sytuacja dochodowa, tzn. czy znajduje się on w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy. Dodać należy, że opisane pismo referendarza sądowego z dnia 13 września 2017 r. zostało sporządzone na podstawie art. 255 p.p.s.a, z którego wynika, że jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o prawo pomocy, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Niewiarygodne jest oświadczenie skarżącego, że posiadając dom i mieszkanie jest on w stanie utrzymać się samodzielnie wykonując jedynie prace dorywcze, z tytułu których, jak zadeklarował, otrzymuje bardzo niski dochód, tj. w kwocie 200 zł miesięcznie. Ponadto podana przez skarżącego kwota dochodu jest niższa niż kwota 634 zł, o której mowa w art. 8 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (tj. Dz. U. z 2017r., poz. 1769), stanowiąca kwotę kryterium dochodowego dla osoby samotnie gospodarującej uprawniającego do świadczeń z pomocy społecznej. Skoro skarżący nie udokumentował źródeł swoich dochodów za okres ostatnich sześciu miesięcy, to powyższe braki nie pozwoliły na ustalenie czy rzeczywiście skarżący otrzymuje jedynie dochód z tytułu prac dorywczych w wysokości 200 zł i czy nie posiada on jeszcze innych źródeł utrzymania. Skarżący nie udzielił także wyjaśnienia ani też nie udokumentował za okres ostatnich sześciu miesięcy czy i w jakiej wysokości otrzymuje pomoc od rodziny. W tym miejscu zauważyć należy, że w przypadku badania przesłanek przyznania prawa pomocy uwzględnienia wymaga całokształt sytuacji wnioskodawcy, na którą wpływ mogą mieć także inne osoby (por. wyrok NSA z dnia 10 kwietnia 2013 r., sygn. akt II FZ 84/13, LEX nr 1296829). Dopiero stwierdzenie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, pozwala rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa (por. wyrok NSA z dnia 25 marca 2013 r., sygn. akt II FZ 104/13, LEX nr 1299412). Skarżący nie udzielił również wyjaśnień ani też nie udokumentował, gdzie są położone dom i mieszkanie i czy w nich zamieszkuje lub ewentualnie czy otrzymuje dodatkowe dochody z tytułu wynajmu tych nieruchomości i w jakiej wysokości miesięcznie ani też jaką powierzchnię gruntów rolnych posiada i czy otrzymuje dopłaty do tych gruntów i w jakiej wysokości osiąga z tego tytułu inne dochody Brak tych danych nie pozwala na ustalenie, czy ewentualnie skarżący wynajmuje mieszkanie innym osobom i czerpie z tego tytułu dochody oraz czy uzyskuje dochody z tytułu gruntów rolnych, w tym także dopłaty do tych gruntów, które mają wpływ na całokształt jego sytuacji dochodowej. Dane dotyczące pomocy finansowej od rodziny, dochodów z nieruchomości i gruntów rolnych miały na celu ustalenie pełnej rzeczywistej sytuacji dochodowej . Skarżący nie nadesłał także wyciągów z kont bankowych i kart kredytowych i lokat bankowych za ostatnie trzy miesiące, co również nie pozwala na ustalenie aktualnej sytuacji dochodowej skarżącego wynikającej ze stanu kont i lokat bankowych. Nie przedłożył ponadto ostatniej decyzji dotyczącej podatku od nieruchomości i podatku rolnego, co nie pozwala na ustalenie czy rzeczywiście jego zobowiązanie podatkowe wynosi 50 zł rocznie i jakich konkretnie nieruchomości ono dotyczy. Skarżący nie wyjaśnił w jakiej wysokości ponosi wydatki dotyczące jego utrzymania ani też nie nadesłał dowodów potwierdzających wysokość tych wydatków, co nie pozwala na ocenę czy i w jakiej wysokości ponosi on te wydatki. Skarżący nie nadesłał także zeznania podatkowego za 2016 r., co nie pozwala na ustalenie, czy w poprzednim roku podatkowym uzyskał dochody podlegające opodatkowaniu. Żądanie tych danych miało na celu ustalenie jak kształtowała się sytuacja dochodowa skarżącego w dłuższym okresie czasu. Brak opisanych wyżej danych nie pozwala zatem na ustalenie, czy rzeczywiście jedynym źródłem utrzymania skarżącego są wyłącznie bardzo niskie dochody z tytułu prac dorywczych i czy jest on w stanie utrzymać się samodzielnie oraz w jakiej wysokości kształtują się wydatki skarżącego związane z utrzymaniem, poza wskazanym we wniosku o prawo pomocy i nieudokumentowanym, rocznym podatkiem od nieruchomości i czy jest on w stanie ponieść koszty ustanowienia adwokata w niniejszej sprawie. Skarżący nie wyjaśnił również z jakiego tytułu jest zgłoszony do ubezpieczenia zdrowotnego np. w związku z rejestracją jako osoba bezrobotna, prowadzeniem gospodarstwa rolnego, ewentualnie pobieraniem renty, w związku z zatrudnieniem lub np. jako członek rodziny, gdyż z treści przepisów art. 67 ust. 3 w związku z art. 3 ust. 2 pkt 5 i 6 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (tj. Dz. U. z 2016 r., poz. 1793) wynika, że osoba ubezpieczona ma obowiązek zgłoszenia do ubezpieczenia zdrowotnego tych członków rodziny, którzy nie mają innego tytułu do ubezpieczeń społecznych. W takiej sytuacji należy stwierdzić, że ubiegający się o przyznanie prawa pomocy nie dołożył należytej staranności w wykazaniu, że spełnia przesłanki do przyznania tego prawa. Również w samym sprzeciwie skarżący nie podał żadnych danych, które pozwoliłyby na ustalenie, jak kształtuje się jego pełna sytuacja dochodowa. Wybiórcze bowiem przedłożenie dokumentów źródłowych dotyczących sytuacji materialnej, które zostały dołączone do sprzeciwu, nie obrazuje pełnej sytuacji finansowej strony i nie stanowi przesłanki uzasadniającej przyznanie prawa pomocy. Skoro zatem na skarżącym spoczywał obowiązek wykazania, że nie jest w stanie pokryć kosztów postępowania, a skarżący tego nie wykazał, to należało odmówić mu przyznania prawa pomocy. W kwestii wniosku o zwolnienie z kosztów sądowych zaznaczyć należy, że skarżący, na mocy art. 239 § 1 pkt 1 lit. "a" p.p.s.a., zwolniony jest z obowiązku ponoszenia wszelkich kosztów sądowych (opłat sądowych i wydatków). Nie ma bowiem obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej. Tym samym, rozpoznanie wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy w powyższym zakresie stało się zbędne, wobec czego referendarz sądowy zasadnie umorzył prowadzone postępowanie na podstawie art. 249a p.p.s.a. W świetle powyższego Sąd uznał więc, że zaskarżone postanowienie referendarza sądowego było prawidłowe. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu, na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji. Niniejsze postanowienie jest ostateczne i nie podlega zaskarżeniu.