I PZP 35/91

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN T. Flemming-Kulesza.Sędziowie SN: J. Iwulski, J. Kwaśniewski (spraw.).SentencjaSąd Najwyższy - Izbę Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w sprawie z powództwa Powszechnej Spółdzielni Spożywców "S." w J. przeciwko M.K., Z.S., B.S. o zapłatę po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 29 sierpnia 1991 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w P. postanowieniem z dnia 27 czerwca 1991 r. sygn. akt I Cr. 181/91 do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.Czy postanowienia umowy zawartej między zleceniodawcą a agentem w przedmiocie prowadzenia punktu sprzedaży detalicznej mogą w sposób odmienny regulować pokrywanie składki na ubezpieczenie społeczne niż przewiduje to § 20 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29.01.1990 r. w sprawie wysokości i wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne, zgłaszania do ubezpieczenia społecznego oraz rozliczania składek i świadczeń z ubezpieczenia społecznego (Dz. U. z 1990 r. Nr 7, poz. 41) czy też takie postanowienia z mocy art. 58 § 1 k.c. są nieważne?podjął następującą uchwałę:Ustalenie w umowie o prowadzenie na warunkach zlecenia punktu sprzedaży detalicznej, zryczałtowanej odpłatności na rzecz zleceniodawcy z uwzględnieniem równowartości składek na ubezpieczenie społeczne agenta nie jest sprzeczne z § 20 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 stycznia 1990 r. w sprawie wysokości i podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne, zgłaszania do ubezpieczenia społecznego oraz rozliczania składek i świadczeń z ubezpieczenia społecznego (Dz. U. Nr 7, poz. 41).Uzasadnienie faktycznePrzedstawione przez Sąd Wojewódzki w Przemyślu zagadnienie prawne wyniknęło w sprawie z powództwa "S." Powszechnej Spółdzielni Spożywców w D., która jako zleceniodawca żądała zasądzenie od pozwanych M.K., Z.S. i B.S. jako agentów prowadzących sklep powódki na podstawie umowy na warunkach zlecenia m.in. kwoty 4.424.400 zł tytułem nieuiszczonej części zryczałtowanej odpłatności za okres od 1 stycznia do 31 sierpnia 1990 r. Według twierdzeń strony powodowej żądana w pozwie kwota odpowiada wysokości uiszczonej przez stronę powodową na rzecz ZUS składki na ubezpieczenie społeczne pozwanych.Strony były zgodne co do tego, że cała składka na ubezpieczenie społeczne pozwanych została wkalkulowane w umówioną zryczałtowaną należność na rzecz zleceniodawcy w wysokości 4,7% od obrotów w placówce handlowej prowadzonej przez pozwanych (wypisy z umowy i aneksu (...)). Sporne było natomiast to, czy pozwani wykonali swe zobowiązanie do wpłacenia stronie powodowej umówionej zryczałtowanej odpłatności w części dotyczącej składki na ubezpieczenie społeczne. Na tle stanowiska strony pozwanej, które zostało podzielone przez rozpatrujący w pierwszej instancji sprawę Sąd Rejonowy w J., pojawiło się także zagadnienie dopuszczalności uwzględnienia w umówionej na rzecz zleceniodawcy zryczałtowanej odpłatności całej składki na ubezpieczanie społeczne agentów. A to wobec treści § 20 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 stycznia 1990 r. w sprawie wysokości i podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne, zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego oraz rozliczania składek i świadczeń z ubezpieczenia społecznego (Dz. U. Nr 7, poz. 41), według którego składkę mają pokrywać agent i zleceniodawca po 50% każdy z nich.Nasuwające się na tym tle wątpliwości Sąd Wojewódzki w P. uzasadnił następująco:Przyjmując, że powołany przepis ma charakter bezwzględnie obowiązujący, powstaje kwestia, czy odmienne postanowienia umowne są nieważne, czy też dopuszczalna jest możliwość modyfikowania zasad określanych w tym przepisie przez nałożenie obowiązku pokrywania składki tylko na jedną stronę umowy.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W uzasadnieniu przedstawionego przez Sąd Wojewódzki w P. zagadnienia prawnego zawarta została sugestia, że rozważane w sprawie postanowienie umowne jest "odmienne" od powołanego przepisu (§ 20 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 stycznie 1990 r.), w takim znaczeniu, w jakim w art. 58 § 1 kodeksu cywilnego mowa jest o sprzeczności czynności prawnej z ustawą albo o tym, że czynność prawna ma na celu obejście ustawy.Wbrew tej sugestii nie zachodzi sytuacja uzasadniająca zastosowanie art. 58 § 1 k.c. i to przede wszystkim ze wzglądu na to, że istotnie przedmiotowa umowa oraz powołany przepis są na tyle w stosunku do siebie odmienne, że dotyczą różnych przedmiotów regulacji, co wyłącza w zasadzie stosunek sprzeczności.W § 20 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 stycznia 1990 r. w sprawie wysokości i podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne, zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego oraz rozliczania składek i świadczeń z ubezpieczenia społecznego (Dz. U. Nr 7, poz. 41) określona została repartycja obowiązku ponoszenia składek na ubezpieczenia społeczne wobec ZUS w ten sposób, że składkę w 50% pokrywa agent, a w pozostałej części jednostka gospodarki uspołecznionej.W stosunku do tej regulacji byłaby sprzeczna umowa, która ustalałaby inny podział składki albo inaczej określałaby zasady ustalanie i przekazywania do ZUS składek ze szkodą dla funduszu ubezpieczeniowego lub z naruszaniem interesu zobowiązanej do składek którejkolwiek ze stron. Tymczasem nic takiego nie zachodzi w związku z treścią rozważanego postanowienia umownego, w którym strony uzgodniły wysokość nałożonej zleceniodawcy zryczałtowanej odpłatności "po przeprowadzeniu szczegółowej kalkulacji obrotów i kosztów związanych z prowadzeniem działalności placówki".Uwzględnienie, w ramach tej kalkulacji równowartości składek na ubezpieczenie społeczne agenta nie powinno szkodzić funduszowi ubezpieczeniowemu.Jest to bowiem regulacja wewnętrzna między stronami umowy, która nie powinna mieć żadnego wpływu na sposób i wysokość stawki należnej i pobieranej przez ZUS. W szczególności taka treść umowy nie ma znaczenia dla zasad określenia podstawy wymiaru składek (§ 22 rozporządzenia) oraz ich rozliczania i opłacania (§ 25 rozporządzenia). Należy zwłaszcza zwrócić uwagę na obciążający - z mocy § 25 ust. 3 powołanego rozporządzenia Rady Ministrów - obowiązek jednostki gospodarki uspołecznionej, która zawarła umowę, do opłacania całości należnej składki na ubezpieczenie osób wykonujących umowę i osób współpracujących. Wynika stąd, że jednostka gospodarki uspołecznionej jest płatnikiem także tej części składki, której obowiązek pokrycia obciąża agenta (§ 20 ust. 2 rozporządzenia). Pojawia się w związku z tym potrzeba ustalenia między stronami umowy sposobu zwrotu jednostce gospodarki uspołecznionej części składki zapłaconej w imieniu i na rzecz agenta.Potrzeba rozliczenia między stronami także pozostałej części składki powstaje w związku ze specyficznym dla tego rodzaju: "umów na warunkach zlecenia" sposobem powstawania z jednej strony dochodów agenta, a z drugiej strony wynagrodzenia zamawiającej jednostki gospodarki uspołecznionej.Kwestię tę dobrze określa definicja tego typu umowy przyjęta w uchwale nr 17 Rady Ministrów z dnia 16 lutego 1983 r. w sprawie ogólnych warunków umów agencyjnych i umów na warunkach zlecenia między jednostkami gospodarki uspołecznionej a osobami fizycznymi (tekst jedn.: M. P. z 1938 r. Nr 13, poz. 118). Otóż zgodnie z § 3 pkt 2 tej uchwały przez umowę na warunkach zlecenia rozumie się umowę o świadczenie usług polegających na prowadzeniu placówki przez osobę fizyczną, która zatrzymuje część przychodów pozostałą po pokryciu kosztów działalności, uiszczeniu zryczałtowanej odpłatności na rzecz zleceniodawcy i uregulowaniu zobowiązań wobec budżetu i banku.Tak więc z obrotów powierzonej agentowi placówki handlowej pochodzi dochód agenta oraz zryczałtowana odpłatność przypadająca zleceniodawcy.Skoro agent przejmuje pełne wpływy uzyskane z działalności placówki, to z wpływów tych - co do zasady - powinny być pokrywane należności zleceniodawcy, na które z natury rzeczy składają się również różnego rodzaju wydatki (koszty) jak i zysk. Nie jest do przyjęcia założenie, że niektóre wydatki zamawiającego dotyczące funkcjonowania placówki, np. wydatki na składkę ubezpieczeniową agenta, zamawiająca jednostka powinna traktować jako swą stratę (albo dotację agenta) pokrywaną z innych źródeł. Byłoby to założenie sprzeczne z celem (causa) umowy gospodarczej, na podstawie której każda ze stron dąży do osiągnięcia określonych korzyści (dochodu czy zysku).W świetle przedstawionych rozważań nie nasuwa zastrzeżeń - także z punktu widzenia uzasadnionego interesu agenta, ustalenie zryczałtowanej odpłatności na rzecz zleceniodawcy z uwzględnieniem równowartości składek na ubezpieczenie społeczne agenta. Takie zresztą postanowienia umowne odpowiadają wymaganiom w tym przedmiocie określonym w powołanej wyżej uchwale nr 17 Rady Ministrów z dnia 18 lutego 1983 r.Stosownie do § 17 ust. 3 ogólnych warunków umów na warunkach zlecenia zryczałtowana odpłatność ustalana w kwocie lub wskaźniku procentowym od wykonywanego obrotu powinna uwzględniać m.in.: "równowartość składek na ubezpieczenia społeczne agenta i zatrudnianych przez niego pracowników oraz osób współpracujących z agentem w czasie objęcia ich ubezpieczeniem" (pkt 3).Z tych względów na przedstawione pytanie udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.